Shock-egoera ez da bakarrik…
…zerbait txarra gertatzean guri gertatzen zaiguna.
Gure narratiba galtzean gertatzen zaiguna da shock-egoera.
Gure historia galtzean, orientazioa galtzean gertatzen zaiguna.
Orientatuta, erne, eta shock-egoeratik kanpo…
…geure historiak mantentzen gaitu.
Beraz, oraingo krisialdi hau…
…oso garai ona da historiaz gogoeta egiteko…
…eta jarraipenez eta sustraiez gogoeta egiteko.
Garai ona da gure buruak kokatzeko…
…borrokaren giza historia luzean.
SHOCK-DOTRINA.
Naomi Kleinen liburuan oinarritua.
Gure historia 1951ko ekainaren 1ean hasten da.
Mendebaldeko inteligentzia-agente nagusiek bilera sekretu bat…
…egin zuten Montrealgo Ritz-Carlton hotelean.
Bilera hartan militarren finantziazioa bideratu zen…
…zentzumenez gabetzearen ondorioak McGill unibertsitatean ikertzeko.
Zentzumenez gabetzeak erabateko monotonia eragiten du…
…kritikatzeko ahalmena galarazten du…
…pentsamenduak argitasuna galtzen du…
…eta pertsonek ezin dute esna amets ere egin.
Unibertsitateko ikasleek ezin badute esna amets egin…
…oker-okerreko bidea da hori.
Gure esperimentuak egin bitartean pentsatzen hasia nintzen…
…ondoeza fisikoa edo oinazea bera eragin dezakeen zerbait…
…jasangarriagoa izan zitekeela guk aztertutako estualdi-egoerak baino.
Hebbek ikerketa uztea erabaki zuen.
Hori esan nuenean ez nekien inondik inora…
…hura zer arma izugarria izan zitekeen.
McGilleko esperimentuek aurrera egin zuten, ordea…
…Ewan Cameron psikiatra anbiziotsuaren eskuetan.
Berak egindakoa guk egindakoa baino askoz urrunago joan zen.
Gure lanak bazuen baldintza zorrotz bat:
Pertsona nahi zuenean joan zitekeen eta batzuk joan egin ziren.
Cameronen pazienteek ez zuten hain suerte onik izan.
Allan Institutuan ari zen Cameron lanean…
…eta egoitza hura espetxe makabro bihurtzen hasi zen…
…Cameronek esperimentu bitxiak egin baitzituen bere pazienteekin.
Pazienteen garunak "lausotu" edo ezabatu egin nahi zituen Cameronek…
…haiek hutsetik berreraikitzeko.
Janine Huardek lau ume zituen, eta erditze ondoko depresioa zuen.
Dardarka hasten nintzen hau esaten zidatenean:
"Bihar shock-tratamendu bat egingo dizugu".
Dardarka hasten nintzen, ikara handia ematen zidan eta.
Beste gela batean esnatzen nintzen…
…erabat nahasia eta triste.
Oso triste jartzen ninduen.
Zonbi bat noraezean, horra zer nirudien.
Cameronek shock-terapia eta lo-terapia konbinatu zituen…
…eta mezu grabatuak entzunarazten zizkien behin eta berriz.
Esaten zuen: "Janine, Janine…
…ez zara zure erantzukizunak betetzen ari".
"Ez dituzu senarra eta umeak zaindu nahi".
Gauza bera denbora guztian.
Galdekatzen ari zitzaizkizula dirudi.
Galdekatzen, bai, baina zein helbururekin?
CIAk berehala jarri zituen praktikan Cameronen ikerketak.
Teknika horietako asko KUBARK liburuxkan ageri ziren…
…"kontraespioitzaren galdeketa eskuliburuan", alegia.
Hitz hauek eskuliburu horretakoak dira:
Eskuliburu honen hipotesi nagusia hau da:
Teknika hauek, funtsean,
…nortasunaren erregresioa lortzeko metodoak dira.
Badago tarte bat, labur-laburra…
…bizi-ezaugarririk gabea dena…
…shock edo elbarritasun psikologiko moduko bat izaten da.
Eskarmentu handiko galdetzaileek berehala antzematen dute hori…
…eta badakite "iturria" bigunago egoten dela orduan…
…shocka jasan aurretik baino.
Beste Shock doktorea.
Cameron doktorea bere esperimentuak Montrealen egiten ari zen artean…
…beste shock mota baten aldeko bat lanean ari zen handik ez oso urrun.
Milton Friedman ekonomia irakaslea zen Chicagoko unibertsitatean.
Haren ustez, shock ekonomikoaren terapiaren bultzadaz…
…gizarteak kapitalismorik erregulatugabeena onartuko zuen.
2008ko urrian…
…1929az geroztikako finantza krisirik handienaren erdian…
…Naomi Klein Chicagoko unibertsitatera joan zen…
…Milton Friedmanez hitz egitera.
Milton Friedmanek 90 urte bete zituenean…
…Bushtarren Etxe Zuriak urtemugako jai bat antolatu zion.
Denek hitz egin zuten, eta George Bushek ere bai.
Baina hitzaldirik onena Donald Rumsfeldek egin zuen.
Hitzaldi horretatik hau da nik nahiago dudan aipamena:
"Miltonek egia hau gorpuzten du: ideiek ondorioak dituztela".
Hau da nik hemen argudiatu nahi dudana:
Ikusten ari garen kaos ekonomikoa, bai Wall Streetenen…
…bai ekonomia arruntean, eta bai Washingtonen…
…faktore askori zor zaio, noski…
…baina, besteak beste, Milton Friedmanen ideiei.
1929ko Wall Streeten porrotak 1930eko depresioa ekarri zuen.
Friedmanen tesi nagusietako bat New Deal-en aurka egotea zen.
Roosevelt lehendakariak bere lehen hitzaldian iragarri zuen programa.
Gure zeregin nagusia jendea lanean jartzea da.
Arazo hori konpontzeko, jakinduriaz eta kemenez aritu behar dugu.
Hona nire uste sendoa:
Gauza bakarraren beldurrez egon behar dugu…
…beldurraren beraren beldurrez.
John Maynard Keynes ekonomialariaren eraginez…
…Rooseveltek enplegu publikoko programa bati ekin zion…
…jendea lanean jartzeko.
Errezesioa oroitzapen lauso bat da gaur egun.
Milioika gizon-emakumek lana aurkitu dute…
…eta lanarekin batera konfiantza eta itxaropena.
Ez zen hain erraza. Depresioak II. Mundu Gerra arte iraun zuen.
Gerra ondoren, Marshall planak Keynesen eredua hedatu zuen…
…gobernuaren erregulazioa eta Europan esku hartzea, alegia.
Printzipio horiek onarpen handia izan zuten.
Ez, ordea, Chicagoko unibertsitateko ekonomia sailean.
Han, Milton Friedmanek gerra egin zion New Deali.
Mont Pelerin elkarteko kidea zen Friedman.
Friederich von Hayek ekonomialariak sortutako elkartea zen hura.
Haien ustez, gobernuak utzi egin behar zion zerbitzuak emateari…
…eta merkatuak erregulatzeari…
…eta, orduan, ekonomia berez zuzenduko zen.
50eko hamarraldian, ideia haiek bitxiak ziruditen…
…baina azken 30 urteetan…
…ideia horiek dotrina ekonomiko nagusia bihurtu dira.
"Shock-dotrina"ren tesia hau da:
Maitagarrien ipuin bat saldu digute…
…politika erradikal horiek munduan nola nagusitu diren argitzeko.
Ez ziren munduan nagusitu askatasunez eta demokraziaz…
…shockak behar izan zituzten, krisiak behar izan zituzten…
…larrialdi-egoerak behar izan zituzten.
Milton Friedmanek ondo ulertu zuen krisiaren baliagarritasuna.
Krisia da benetako aldaketa eragin dezakeen bakarra.
Krisi hori gertatzen denean…
…inguruko ideiek eragin handia dute egingo diren ekintzetan.
Lehenengo proba: Txile.
Txilen ikasi zuten lehenengoz Friedmanen dizipuluek…
…eskala handiko shock edo krisiari etekina nola atera.
Txileko unibertsitatea.
Neoliberalismoaren kontalari eta publizista ofizialek…
…ez dute Txile aipatu ere egiten.
Thatcherrekin eta Reaganekin hasten dute historia…
…askoz ere atseginagoa baita horrela.
50eko eta 60ko hamarraldietan…
…Txileko garapen-politika aurrerakoiak…
…eredu izan ziren eskualde osoan.
Gobernuak osasunean, hezkuntzan eta industrian inbertitu zuen.
Amerikar multinazionalak kezkatuta zeuden beren inbertsioengatik.
Horri erantzunez, Estatu Batuetako estatu-departamentuak…
…diruz lagundu zien Txileko eta Hegoamerika osoko ikasle batzuei…
…merkatu libreko ekonomia Milton Friedmanekin ikas zezaten.
Chicagoko unibertsitateak truke-akordio bat egin zuen…
…Txileko Unibertsitate Katolikoarekin…
…txiletar ikasle asko Chicagora bidaltzeko…
…gure artean ikasi eta doktoretza hemen atera zezaten.
Ikasle horiek Txilera joan eta irakasle lanetan aritu ziren.
Santiagoko Unibertsitate Katolikoko ekonomia departamentua…
…Chicagoko Eskola txiki bihurtu zen.
Arnold Harbergerrek, programaren ardura zuen ekonomialariak…
…"misiolari erabat saiatu"tzat definitzen zuen bere burua.
1970ean, Salvador Allenderen Unidad Popular-eko gobernuak…
…hauteskundeak irabazi zituen…
…ekonomiako sektore askoren nazionalizazioa aldarrikaturik.
Estatu Batuetako ITT enpresa zen Txileko telefono-enpresaren jabea.
ITT gogotik saiatu zen Allendek lehendakaritza ez hartzeko…
…Richard Nixonen eta Etxe Zuriaren laguntzaz.
(AEBetako enbaxadorea Txilen). Ni ez nengoen han…
…baina gaur egun dakiguna esango dizut.
Allenderi lehendakaritza hartzen ez uzteko agindu zitzaion CIAri.
Izan ere, CIA Txileko militarrak estutzen saiatu zen…
…Allende hautatu eta berehala.
CIAren ahaleginak gorabehera, lehendakari izendatu zuten Allende.
Txileko ekonomia itotzeko agindu zion Richard Nixonek CIAri.
Nixon jauna Estatu Batuetako lehendakaria da eta ni Txilekoa.
Nik ez dut Nixon jauna gaitzetsiko…
…Nixon jaunak Txileko lehendakaria errespetatzen badu.
Kolpe militarrerako prestalanak hasi ziren.
Txileko "Chicago boys"ek proiektu bat prestatu zuten:
500 orrialdeko txosten ekonomiko bat, "Adreilua" deitua.
Estatu Batuen diru laguntzaz, ahalegin guztiak egin ziren…
…ekonomia desestabilizatzeko.
Kamioi-gidariek greba egin zuten…
…eta fabrikak eta dendak geldiarazi zituzten.
1973ko ekainaren 29an estatu-kolpe bat izan zen, huts egin zuena.
Eta irailaren 11n, Pinochet jenerala armadaren buru zela…
…lehendakariaren jauregiaren erasoa hasi zen.
Gerraren shocka.
Txile 41 urtez bizi izan zen etenik gabeko demokrazia baketsu batean.
Orain, indarka erorarazi zuten.
Pinocheten aldekoek gerra gisa deskribatu zuten estatu-kolpea.
Gerra baten antza izateko prestatuta zegoen, inondik ere.
Txile izan zen "Shocka eta Izua"ren aitzindaria.
Indar armatu eta ordenakoek, abertzaletasun hutsezko asmoz…
…Txile kaosetik atera nahi dute…
…Salvador Allenderen gobernu marxistaren erabateko kaosetik.
"Chicago boys"ek Pinocheti eman zioten beren proiektua: "Adreilua".
Hurrengo egunetan…
…13.000tik gora Pinocheten aurkari atxilotu eta espetxeratu zituzten.
Milaka atxilotu Estadio Nazionalean sartu zituzten, eta asko torturatu.
Txile mundu osoan nabarmendu zen.
-Zenbat jende? -10.000tik gora.
SHOCK-DOTRINA.
Azaroaren hasieran, 5.000 atxilotu askatu zituzten.
Gainerako 900ak beste atxilotze zentro batzuetara eraman zituzten.
Handik hilabete eskasera, FIFAk baimena eman zion Txileri…
…Munduko Futbol Kopa estadio hartan bertan jokatzeko.
Haien aurkariak, Sobiet Batasunak, ez zuen han jokatu nahi izan…
…eta Txileri baimena eman zitzaion ate hutsean gol bat sartzeko…
…eta, hala, 1974ko Mundu Koparako sailkatu zen.
Shock ekonomikoa.
Herritarrak shockak jota zeuzkala…
…Pinochetek "Chicago boys"en politikak inposatu zituen:
Prezioen kontrola kendu, estatuaren enpresak saldu…
…inportaziorako hesiak kendu eta gobernuaren gastuak murriztu.
Friedmanek gerora aitortu zuen Txileko esperimentuen garrantzia.
Lehen aldia zen komunismoaren aldeko mugimendu bat…
…merkatu libreen aldeko mugimendu batek ordezkatzen zuena.
Ez zen ondo atera. Urtebete geroago inflazioa %375ekoa zen.
Munduko altuena.
1975eko martxoan, Harbenger eta Friedman Santiagora joan ziren.
Friedmanek esaldi bat erabili zuen…
…munduko krisi ekonomiko batean ordu arte inoiz erabili ez zena.
"Shock-tratamendu" bat eskatu zuen.
Bera mediku gisako bat omen zen…
…izurriak jotako herri bati laguntzen ari zitzaiona.
Eta bera sendagaia agintzen baizik ez zen ari.
Friedmanek idatzi zuenez, Pinochet begikotasunez erakartzen zuen…
…shock-tratamenduaren ideiak.
Baina kezkatuta zeukan horrek aldi baterako sor zezakeen langabeziak.
Berehala garbi geratu zen Friedmanen politika ekonomikoak…
…aberatsen mesederako zirela behartsuen lepotik.
Kalkuluen arabera, batez besteko soldata zuen familia batek…
…irabazien %74 ogian gastatu behar zuen.
Autobus-txartelak eta esnea luxuzko erosgai bihurtu ziren.
Pinochetek eskoletako esne doakoa kendu zuen…
…Britainia Handiko hezkuntza-ministro andre gaztearen…
…politika eztabaidatuaren ohiartzunez.
Geroago, andre hura adiskidea izango zuen.
Politika ekonomiko horiek betearazteko…
…etsai beldurgarri baten beharra zegoen.
Ez dut uste marxismoari erabat irabazi diogunik.
Marxismoa mamu bat bezalakoa da.
Kosta egiten da hura harrapatzea.
Hobe esan, ezin da harrapatu.
Friedmanek eta Harbergerrek zioten merkatu libreko ekonomia…
…askatasunaren eta demokraziaren eskutik zihoala.
Baina Txilen haien ideiak diktadura militar baten pean gauzatu zirenez…
…kontrakoa zen egia.
Latinoamerikan askok ikusi zuten zer lotura zuzena zuten…
…milioika lagun pobretu zituen shock ekonomikoak…
…eta torturaren izurriak…
…bestelako gizarte batean sinesten zutenei ezarriak.
Orlando Letelier izan zen haietako bat.
Letelier Allenderen enbaxadorea izana zen Washingtonen.
Urtebete igaro zuen Pinocheten espetxeetan.
Estatu Batuetara erbesteratu aurretik.
Etxeko bideo-irudiak.
1976an, Letelierrek hau idatzi zuen:
"Plan ekonomikoa indarka betearazi beharra zegoen…
…eta, Txileren testuinguruan, hori honela bakarrik egin zitekeen:
…milaka lagun hilez…
…Txile osoan zehar kontzentrazio eremuak jarriz…
…eta 3 urtetan 100.000 lagunetik gora espetxeratuz".
Letelier bonba-auto batez hil zuten hilabete baino lehenago.
Indar handiko bonba batek auto bat zanpatu du gaur…
…Washingtongo enbaxaden auzo lasaian.
Orlando Letelier txiletarra zen…
…kanpo harremanetako ministroa izana…
…Salvador Allenderen erregimen marxistaren azken hilabeteetan.
Michael Townley, Pinocheten polizia sekretuko kidea…
…zegoen bonbaren atzean.
Pasaporte faltsu batekin sartua zen CIA jakinaren gainean zegoela.
Fio al zara Txileko botere judizialaz?
Ni erabat fio naiz Txileko justiziaz…
…abertzalea, borrokalaria eta, batez ere, Juntazalea naizenez.
Bere konfiantza gorabehera, Townley Estatu Batuetara estraditatu zuten.
Eta Letelier hiltzeagatik kondenatu zuten.
Pinochetek 17 urtez gobernatu zuen Txileko diktadore militar gisa.
Baina elkarrizketa batean, Harbergerrek ezezkoan segitu zuen.
Ezin duzu gobernu errepresibo bat luzaroan eduki…
…sistema ekonomiko libre jator baten baitan.
Orlando Letelier hil zuten urte berean…
…Milton Friedmani Ekonomiako Nobel Saria eman zitzaion.
Oso ideia desitxuratua duzue hemen gertatutakoaz.
Gauza batzuk esango dizkizuet.
1: Ohorezko bi titulu eskaini zizkidaten…
…Txileko bi urnibertsitatek ni hara joan aurretik…
…eta nik uko egin nien, zeren eta unibertsitate horiek…
…diru publikoen laguntza zutelako, neurri batean…
…eta ez nuen inolaz ere agertu nahi…
…Txileko sistema politikoaren alde.
Ez naiz ez Txileren ordezkari, ez Txileren aholkulari.
Ez dut konpromisorik Txileko gobernuarekin.
Suedia, 1976. Nobel Sariaren ekitaldia
Milton Friedman irakaslea aurkezten dizuet.
Friedman, kanpora!
Txile askatu! Behera kapitalismoa!
Barkatu istilu hori.
Okerragoa izan zitekeen.
Iraultza zabaltzen ari da.
Hau da "Shock-dotrina"n egin nahi dudana:
Historia alternatibo bat kontatu nahi dut…
…nola orain bizitzen ari garen erabateko kapitalismoaren…
…neurririk gabeko kapitalismoaren korronte basati hori…
…mundua menderatzera etorria den.
Txile ez zen izan Hegoamerikako herri bakarra…
…Chicagoko eskolaren politikak bereganatu zituena.
Friedmanen dizipuluak Brasilgo postu garrantzitsuenetan zeuden…
…eta Uruguayko gobernuaren aholkulariak ziren.
Hala, 1976ko martxoaren 24an…
…kolpe militar batek Isabel Peronen gobernua erorazi zuen Argentinan.
Hiru jeneraleko junta batek Argentina osoan hartu zuen agintea…
…Videla jenerala buru zuela.
"Chicago Boys"ek kargu ekonomiko giltzarriak izan zituzten.
Ingeniaritza ekonomiko eta soziala egiteko aukeraz baliatu ziren.
Kolpetik urtebetera, soldatek %40ko balioa galdu zuten…
…fabrikak itxi egin ziren, pobrezia izugarri zabaldu zen.
Txilen bezala, herria ikaratu behar izan zuten…
…politika ekonomiko horiek onar zitzan.
Videlak Pinocheten esperientziatik ikasi zuen.
Jendea desagerrarazteko taktika bereganatu zuen.
Izu publikoaren eta pribatuaren arteko balantza orekatu zuen.
Desagertuak egun argiz eramaten zituzten…
…baina aldi berean ukatu egiten zen desagertzea.
…nazioak izendatu dion zeregina betetzeko…
…Argentinako gizartearen babesa antolatu beharra dago.
Gerra ez-konbentzional honen arauak zilegiak dira…
…ez baitugu ez guk bilatu, ez guk hasi.
Txileko eta Argentinako militarrek erabilitako teknika asko…
…Estatu Batuetako "Ameriketako Eskola"n ikasiak ziren.
Tortura-teknika hauek irakatsi ziren:
Bortxaketa, biluztea…
…objektu zorrotzekin torturatzea…
…gorputz-adarrak haustea, begiak ateratzea, erretzea…
Latinoamerikako erregimen batzuk giza eskubideak urratzen ari dira.
Hilketa politikoak, tortura, deportazioak, atxiloketak…
Leku honetan ikasitako teknikak erabili izan dira horretarako.
Arrazoi izango duzu, beharbada.
Esaten badidazu hemen irakatsitako trebetasunak aplikatu izan direla…
…ezin dizut hori ukatu.
Soldadu etsai batekin tortura erabiltzea…
…abantaila militarren bat lortzeko…
…justifikagarria eta zentzuzkoa dela iruditzen zait.
Baina harago joanez, tortura-teknikak erabiltzea…
…jendea ikaratzeko, hori izugarrizko okerra da…
…eta ez da ez etikoa eta ez morala.
Baina Argentinan edo Txilen…
…teknika horiek ez ziren soldadu edo terroristekin bakarrik erabili.
Ikasleekin eta sindikalistekin erabili ziren.
Merkatu librearen alde erregimenak zuen politika ekonomikoaren aurka…
…zegoen edonorekin erabili ziren.
1978an, Argentinako Juntak Munduko Kopari harrera egin zion.
Finala estadioan jokatu zen…
…Argentinako atxilotze-eremu handienetik 1,5 kilometrora.
Han, milaka preso tortura-gelatan sartuta zeuden.
Gola ospatzeko oihuekin…
…bahituen oihuak estaltzen zirela esatea hori errealitate bat zen.
Sekulako antolamendua!
Milaka eta milaka bandera!
Milaka eta milaka eztarri urratu!
25 milioi argentinar kolore bakarraren atzean!
Kolore urdina eta txuria!
Futbola Argentinaren mirari bat da!
Herri zoragarri honena…
…nahiz erasotzen diguten, hala ere.
Argentinak Txilek baino maila bat gorago eraman zuen izu-errejimena.
Desagertuen artean, ehunka emakume haurdun zeuden.
Erditzen utzi zitzaien haiek hil aurretik.
Emakume haurdun haiei guztiei…
…umeak edukitzen utzi zieten…
…jaio orduko, haiei umeak kentzeko.
Eta hori 500ekin gertatu zen.
Ni naiz 500 horietako bat.
Ume horietako asko militarrekin lotura zuten familietan hazi ziren.
Ume horiek gogora zekarten zer proiektu zeukan Juntak…
…gizarte oso bat berrantolatzeko.
Junta boterean zegoen artean…
…desagertuen ama eta amona talde bat…
…protestan hasi zen Plaza de Mayon.
Detektibe bihurtu ziren, ume desagertuen bila.
Junta erori ondoren, haietako batzuk aurkitu zituzten…
…eta beren familiekin bat egin zuten.
Noizbehinka, aztarnak aurkitu ziren.
Gehienetan, ez zen ezer aurkitu.
Hilketa, bahiketa eta torturagatik erruduntzat salatu zuten Videla.
Esango dudan esaldia ez da nirea, argentinar herri osoarena baizik:
"Epaile jaunok, sekula gehiago, ez!"
Bizi osoko espetxe-zigorra ezarri zioten.
SHOCK-DOTRINA.
Latinoamerikako lehen esperimentuak arazo ideologiko latzak…
…sortu zizkien Friedmani eta bere jarraitzaileei.
Friedmanek hitzemana zuen politika horiek ez bakarrik…
…eliteak gehiago aberastuko zituztela…
…gizarte ahalik eta libreenak ere sortuko omen zituzten…
…tiraniaren aurkako gerra baitzen hura…
…eta kapitalismoa eta askatasuna eskutik helduta joango ziren.
Baina, hemen ikusi dugunez, 1970eko hamarraldian…
…ideia horiek praktikan jarri zituzten herrialde bakarrak…
…diktadura militarrak izan ziren.
Nixonek erabat bultzatu zituen…
…merkatu libreko politika basati horiek inposatuz…
…Hegoamerikako diktaduretan.
Baina Estatu Batuetako politika ekonomikora etorrita…
…Nixon oso kezkatuta zebilen berriz hautatua izateko…
…eta hura oso bestelako kontua zen.
Chicagoko Eskola eta ingelesez mintzo den mundua.
Friedmanek adiskidezko harreman handia zuen Nixonekin.
Chicagoko Eskolako hainbat lankide eta dizipulu…
…gobernuarentzat lan egiteko hartu zituzten.
Donald Rumsfeld zen haietako bat.
Baina 1971n, ekonomia beheraldian zegoela…
…Nixonek bizkarra eman zien Friedmanen ideiei…
…eta soldaten eta prezioen kontrola inposatu zuen.
Rumsfeldi eman zion ardura hori.
Aspalditik egon naiz soldaten eta prezioen kontrolaren aurka.
Horrek gobernuari esku harrarazten dio gizabanakoaren askatasunean…
…eta hori onartezina iruditzen zait.
Keynestar politika horrek arrakasta izan zuen.
Eta Nixon bigarren aldiz hautatu zuten, gehiengo izugarriz.
Kolpe latza izan zen Friedmanentzat.
1979an, Margaret Tatcher Britainia Handiko 1. ministro hautatu zuten.
Haren guru intelektuala Friedmanen mentore izandako norbait zen:
Friederich von Hayek.
Handik urtebetera, Ronald Reagan AEBko lehendakari hautatu zuten.
Friedmanzale amorratuek zuten orain bi nazioen gidaritza.
Margaret Thatcherren programak 4 atal zituen:
Gobernuaren gastua murriztea, zerga-tasa murriztea…
…gobernuak industrian zeuzkan jabetzak eta operazioak gutxitzea…
…edo industriaren erregulazioa gutxitzea…
…eta politika monetario moderatu eta egonkor bat izatea…
…inflazioa jaisteko.
Boterean egin zituen lehenengo 3 urteetan…
…langabezia bikoiztu egin zen, eta greba-uhin bat ekarri zuen.
Tatcherren beraren onarpen-tasa %25era hondoratu zen.
Istiluak egon ziren Britainia Handiko hiri nagusietan.
Margaret Tatcherren miresleak berak ere zalantzan zeuden.
Tatcherren gobernuaren emaitza ekonomikoetan denetik egon da.
Arnasari eutsita, zain daude batzuk…
…ea prentsaren lelorik maiteena gertatuko den: Erabateko aldaketa.
Gauza bakarra esango diet horiei: "Aldatu zuek, nahi baduzue".
"Andrea"k ez du aldatzeko asmorik.
Friederich von Hayek-ek premiaz eskatu zion Thatcherri…
…Pinocheten shock ekonomikoaren terapia-politikak kopiatzeko.
Thatcherrek honela erantzun zion:
"Britainia Handian erakunde demokratikoak ditugu…
…eta onarpen-maila handia lortu behar izaten dugu".
"Txilen hartutako neurri batzuk zeharo onartezinak dira".
Tatcherrek bereganatua zuen gaitzespen sakonak…
…berriz ere frogatzen zuen…
…merkatu librearen fundamentalismoa ez zuela gehiengoak nahi…
…jende gehiegiri egiten baitzion zuzenean kalte…
…eta beraz ezin zuen estatu demokratiko batean iraun…
…gobernatzaileek gobernatuen onespena behar izaten baitute…
…diktadura militar batean ez bezala.
Tatcher amildegitik atera zen eta proiektua salbatu zuen…
…krisiari esker.
Erabateko krisiari, izan ere.
Gerrari.
Hemen bildu gara zeren urte askoan lehen aldiz…
…atzerriko indar batek britainiar lurraldea inbaditu baitu.
Gobernuak erabaki du espedizio talde handi bat itsasoz bidaltzea…
…prestakuntza guztiak egin bezain laster.
"Invincible" gerraontzia izango da gidaria.
Britainiar gehienek inoiz ez zuten Falklands izena entzun.
Baina Argentinak uharte multzo txiki hura inbaditu zuenean…
…Atlantiko Hegoaldean, miliaka kilometrora…
…Tatcherrek aukera bikaina ikusi zuen…
…"Burdinazko Dama" zela frogatzeko.
Gerra 3 hilabete baino gutxiagotan bukatu zen.
Soldaduak Britainia Handira itzuli zirenean…
…ospakizun abertzaleen uhin bat zabaldu zen nazio osoan zehar.
Tatcherrek 1983ko hauteskundeak irabazi zituen, gehiengo masiboz.
Shock ekonomikoko terapia modu bat ezar zezakeen orain…
…Txilekoa bezalakoa.
Meatzarien sindikatua zen Britainia Handiko sindikaturik indartsuena.
Ikatz-Agentzia ikatz-meatzeak ixten saiatu zenean…
…meatzariek greba egin zuten.
Londresko erdialdeko parte batzuk geldiarazita daude…
…milaka meatzari manifestazioa egiten ari baitira…
…greban dauden meatzarien alde.
Britainiar grebarik luzeena eta latzena da hau 1926 ezkero.
Eta garestiena ere bai.
Grebak ia urtebete iraun zuen.
Tatcher baliabide guztiekin saiatu zen sindikatua suntsitzen.
Azkenean, meatzariak garaituak izan ziren.
Thachterrek garaipen hori erabili zuen…
…Chicagoko Eskolako iraultza Britainia Handira ekartzeko.
Iragarki distiratsuz pribatizazio programa masibo bat bultzatu zen.
Thatcherrek altzairuaren industria saldu zuen…
…ura…
…elektrizitatea…
…gasa…
…telefonoa…
…hegazkin konpainiak…
…petrolioa.
Etxebizitza babestuak saldu egin ziren.
Udal zerbitzuak eskaintzan jarri ziren.
1986an, finantza eta banku zerbitzuak desarautu egin ziren.
Big Banga deitu zitzaion.
Gaur hemen bildu garenok badakigu "Big Bang"a hasiera baizik ez dela.
Britainia Handian, Tatcher baino lehen, zuzendari exekutiboek…
…langileek baino 10 aldiz gehiago irabazten zuten.
2007an, 100 aldiz gehiago irabazten zuten.
Estatu Batuetan, Reaganen aurretik, zuzendari exekutiboek…
…langileek baino 43 aldiz gehiago irabazten zuten.
2005ean, 400 aldiz gehiago irabazten zuten.
Friedmanek argi onartu zuen Thatcher eta Reaganen garrantzia…
…Chicagoko Eskolako politikak munduan zabaltzeko zereginean.
Thatcher eta Reagan boterean aldi berean egoteak…
…garrantzi izugarria izan zuen mundu osoan onartua izan zedin…
…politika ekonomiko-monetarioaren ikuspegi desberdin bat.
Luzaroko plan eta itxaropen bat ari natzaizue deskribatzen:
Askatasunaren eta demokraziaren aurrerapena…
…hark botako baitu historiako zakarrontzira marxismo-leninismoa.
Hala gertatu zaie beste tirania batzuei ere…
…askatasuna itotzen eta herriaren adierazpena isilarazten baitzuten.
Burdinazko Gortinaz harago.
Badakigu maitagarrien ipuinak dabiltzala komunismoaren erorikoaz.
Reaganen eta Tatcherren mendebaldeak hain oparoa zirudien…
…non bloke komunista ohiko jendeak berak eskatu omen zituen…
…merkatu libreko politika erradikalak.
Hori sekulako maitagarri-ipuina da.
Egia da komunismo autoritarioaren azpian bizi zen jendeak…
…demokrazia nahi zuela…
…eta egia da, baita ere…
…jendeak bakeroak eta hanburgesak erosteko ahalmena nahi zuela.
Hori egia da.
Baina horrek ez du esan nahi…
…"mendebaldeko kapitalismo basatia" nahi zutenik…
…oligarka erotuek gidatua eta babes sozialik gabea…
…nahiz ekialdeko blokeko herri askok horretan bukatu zuten…
…eta hori sufritzen ari diren gaur egun ere.
Tatcherrek ahalegin guztiak egin zituen…
…Britainia Handiko meatzarien boterea hausteko.
Baina 1988an, Poloniara joan zen…
…"Solidarnosc" sindikatuko meatzariei elkartasuna adieraztera.
Nola ikusten duzu prozesua…
…zatozten tokitik joan nahi duzuen tokiraino?
Poloniako grebei esker…
…"Solidarnosc" 1989ko ekaineko hauteskundeetara aurkeztu zen.
Horrek manifestazio-uhin bat eragin zuen Europako ekialdean zehar.
Iraganean, Sobiet Batasunak indar militarra erabilia zuen…
…mugimendu demokratikoak zanpatzeko.
Baina Sobiet Batasunak beste lider mota bat zuen orain:
…Mikhail Gorbatxov…
…eta hark Glasnot eta Perestroika abian jarri zituen.
Hirugarren bide bat aipatu zuen.
Eskandinaviar sozialdemokraziarako trantsizio gradual bat.
Merkatu libreko kapitalismoaren eta komunismoaren arteko zerbait.
Gorbatxovek liluratuta zeuzkan mendebaldeko politikariak.
Lider kementsua, deliberatua eta ausarta da.
Gorbatxov zain egon zen, begira…
…nola erregimen komunista zaharrak banan-banan erortzen ziren.
Urte bukaeran, Europa zatituaren sinbolorik ospetsuena…
…zerraldo erori zen lurrera.
Friedmanentzat eta "Chicago Boys"entzat…
…mundu berri bat zabaldu zen.
Sobiet Batasunean, Gorbatxovek espero zuen…
…errusiar ekonomia gradualki erreformatzea.
1991n Londresera G7ren goi bilerara gonbidatu zuten Gorbatxov.
Laguntza finantzarioa espero zuen bere erreforma ekonomikorako.
Esan zioten, ordea, shock-terapia erradikal bat hartzen ez bazuen…
…ez zuela batere laguntzarik izango.
Hurrengo hilean, estatu-kolpe saio bat egin zioten bere kontra.
Alderdi Komunistako kiderik gogorrenetako batzuek…
…etxean atxilotuta eduki zuten Gorbatxov Krimeako opor etxean.
Tankeek "Etxe Zuria" inguratu zuten: Errusiako legebiltzarra.
Kaleko istiluen kaosean…
…garbi zegoen beren jarrera indartzeko…
…gogorrenek indarkeriara jo behar zutela.
Herriaren eta segurtasun indarren arteko horrelako liskarrik…
…ez zen ikusi Errusiar Iraultzaren hasierako egunez geroztik.
Gaur goizean goiz, hondakin-itsaso baten erditik…
…garbi ageri zen kolpea desegiten ari zela.
Errusiako Legebiltzarraren eraikina onik zegoen.
Militarrek ez zuten beren jukutria egin.
Barruan, Boris Ieltsin inoiz baino indartsuago zegoen.
Hura izan zen Ieltsinen goraldia.
Gorbatxov askatu, eta Moskura itzuli zen.
Baina asko galdu zuen bere boteretik.
Diosal egiten diet errusiar herriaren printzipio handiei…
…eta Errusiako lehendakari Boris Ieltsini.
1991ko abenduan, Sobiet Batasuna desegin egin zen.
Shock ikaragarria errusiar herriarentzat.
Ieltsinek zuen orain Errusiaren politika ekonomikoaren gidaritza.
Merkatu librea Errusiara iritsi zen.
Kaosa izan zen.
Errusiak Chicagoko Eskolaren politikak bereganatu izanak…
…mugarri bat ipini zuen merkatu librearen gurutzadan.
Dena shocka izan zen, terapiarik gabe.
SHOCK-DOTRINA.
Kapitalismo herrikoia bultzatzeko ahaleginak gorabehera…
…oso negoziogizon gutxik bildu zituzten dirutza handiak.
Estatuko industriak prezio merke-merkean saldu ziren.
Errusiar prentsak honela izendatu zituen Ieltsinen aholkulariak:
"Chicago Boys".
Ieltsinen shock-terapiak ondorio hau ekarri zuen 1992an:
Errusiarren batez bestekoak 1991n baino %40 gutxiago kontsumitzea.
Errusiarren herena pobrezia-muga azpira erori zen.
Eta hainbat hilabetez soldatak ez ziren ordaindu.
Aditu batek gaur iragarri duenez, 140 milioi errusiar…
…pobrezia-muga azpian biziko dira.
Ustelkeria nonahira hedatu zen. Krimen antolatuak gora egin zuen.
Mosku Mendebalde Basati berria bihurtu zen.
Errusiar gehienek kontra egin zioten…
…"Chicago Boys"ek Errusiarentzat zuten ikuspegi erradikalari.
1993ko martxoan, parlamentuak zirt edo zarteko erabakia hartu zuen.
Ieltsini emandako botere bereziak baliogabetzea hautatu zuen.
Ieltsinek larrialdi egoera deklaratu zuen.
Epaitegi Konstituzionalak erabaki zuen hori ilegala zela.
Irailaren 21ean, Ieltsinek "Pinotxet aukera" hartu zuen…
…eta legebiltzarra desegin zuen.
Gaurdanik, funtzio legegile eta administratiborik gabe utziko dut…
…Errusiar Federazioko legebiltzarra.
Mendebaldeak men egin zion Ieltsini.
Gure ustez, Boris Ieltsin da…
…Errusiaren demokraziarako itxaropenik handiena.
Handik bi egunera, Ieltsin kargutik bota nahi izan zuen parlamentuak.
Botazioaren emaitza: 632 alde, 2 kontra.
Etxe Zuritik kanpo, milaka lagun bildu ziren parlamentuaren alde…
…eta telebistaraino joan ziren manifestazioan.
Parlamentuaren aldekoak irabazten ari zirela zirudien.
Ieltsin Moskura joan zen bere opor-etxetik.
Gau hartan 100 manifestari hil zituzten…
…Ieltsinen indarrek kontraerasoa jo ondoren.
Urriaren 4an, Etxe Zuria zanpatzeko agindu zien soldaduei…
…eta 2 urte lehenago berak defendatutako eraikina bonbardatu.
Warren Christopher, AEBko Estatu Idazkariak hau esan zuen:
"AEBk ez dute erraz jasaten legebiltzarrak desegitea…
…baina ez ohiko garaiak dira hauek".
Ieltsinek botere absolutua zuen orain.
"Chicago Boys"en aholkuekin…
…lagunentzako kapitalismo modu batez gobernatu zuen.
Are gehiago, estatu-industriak saldu zituen…
…eta enpresaburu milionarioen klase berri bat sortu zuen…
…izugarrizko eragin politikoa zuena: Oligarkak.
1998an, Errusiako baserrien %80 bankarrotan zeuden…
…eta 70.000 estatu-fabrika itxi ziren.
Pobrezian bizi zen jende kopurua 72 milioitan gehitu zen 8 urtetan.
Bitartean, Moskuko multimilionario kopurua…
…munduko beste edozein hirikoa baino handiagoa zen.
Etsai berri bat.
Arratsalde on. Eskerrik asko etortzeagatik.
Ohore handiz iragartzen dizuet Donald Rumsfeld izendatu dudala…
…defentsa-idazkari.
Irrikatzen nago gure herria berriz zerbitzatzeko.
Rumsfeld defentsa-idazkaria izana zen Gerald Forden gobernuan.
Orduan Sobiet Batasuna zen, ustez, etsai beldurgarria.
Ez naiz ziur esaten ari errusiarrak badatozela.
Esaten ari naiz baldintzak hemen daudela.
Ez naiz esaten ari errusiarrak 3 metro luze direnik.
Esaten ari naiz 1,6 metro luze zirela eta orain 1,7 m. direla…
…eta hazten ari direla.
Orain etsai berri bat zegoen, etxetik gertuago.
2001eko irailaren 10ean…
…Rumsfeldek hitzaldi bat egin zuen bere asmoak adierazteko:
Estatu Batuetako armadaren zati handi bat pribatizatzea.
Milton Friedman harro egongo zatekeen.
Hau zioen: "Kontua da gaurko etsai hori mehatxu bat dela berez…
…mehatxu handi bat Estatu Batuen segurtasunerako".
"Etsai hori plangintza zentraleko azken gotorlekua da munduan".
"5 urteko planen bitartez gobernatzen du".
"Beharbada, etsai horri Sobiet Batasun ohiaren kutsua dario".
"Baina etsai hura joan zen".
"Etsai hau etxetik gertuago daukagu".
"Pentagonoko burokrazia da".
"Gaur, gerra deklaratzen diogu burokraziari".
Biharamunean, American Airlines 77 hegazkinak…
…Pentagonoa jo zuen, eta 184 lagun hil ziren.
Irailaren 11ko shocka.
Pentsa ezazue erasoen ondorengo sentimendu horietan.
Nor dira horiek? Nondik datoz?
Zergatik gorroto digute?
Narrazio kolektiboak erabateko galera izan zuen.
Ez ginen bizi uste genuen munduan.
Eta entzuten genien gure lider politikoei esaten…
…erasoen aurretik ulertu uste genuen guztia ezin zela aplikatu.
Esaldi berri bat sortu zen: "911 aurreko pentsamendua".
Eta une hartan zer gertatuko eta…
…historia berriak bat-batean magikoki agertu zirela.
Alegia, "zibilizazioen arteko talkan" geundela…
…hura zela bat-batean gu bizi ginen mundua…
…"gaizkiaren ardatz bat" bazegoela…
…eta gerran geundela terrorismoaren kontra.
Gerra abstraktu eta garaiezin hark…
…ondorio ekonomiko latzak izan zituen.
2001 aurretik, Nazio Segurtasuna ia ez zen industria.
Hollywood eta musikaren industria elkartuta baino handiagoa da gaur.
2001eko irailaren 11tik 2006 arte…
…Nazio Segurtasuneko departamentuak 130.000 milioi dolar banatu ditu…
…kontratista pribatuen artean.
Hau da hondamenaren kapitalismo konplexua.
Ikaraz eraikitako ekonomia berria.
Izugarrizko borroka izango da…
…ongiaren eta gaizkiaren artean.
Terrorismoaren aurkako gerra. 1. zatia.
Terrorismoaren aurkako defentsarik onena…
…terrorismoaren aurkako ofentsiba global bat da.
Hura nonahi ere dagoela.
Gerra horren lehenengo fasea Afganistan bonbardatzea izan zen.
Talibanen gobernua berehala erorarazi zuten.
Gerraren ondorioak korapilatsuagoak izan ziren.
Terrorismoaren aurkako gure borroka Afganistanen hasi zen…
…baina ez da han bukatuko.
Haien bitartez informazioa lortzeko atxilotu bila gabiltza gehienbat.
Estatu Batuetako armadak lehen aldiz Guantanamon erabili zituen…
…esplizituki eta publikoki KUBARK eskuliburuko teknikak…
…Etxe Zuriaren baimen ofizialarekin…
…eta telebistaz mundu osora emana.
Presoa bakartu egin behar da, fisikoki eta psikologikoki…
…hura atxilotutako unetik beretik.
Orientaziorik ezak erresistentzia ahalmena gutxitzen du.
Atxilotuek isilik egon behar dute une oroz.
Ez zaie inoiz utzi behar elkarrekin hitz egiten.
Atxilotuetako 3 Asif Iqbal, Rhuhel Ahmed eta Shafiq Rasul ziren…
…hirurak Tiptongoak; ingelesak, alegia.
Bi urtetik gora igaro zituzten Guantanamon…
……kargurik gabe askatuak izan baino lehen.
Ezin zen inorekin hitz egin, ezin zen ezer egin, ezin zen zutik egon.
Han eserita, pentsatu baizik ez duzu egiten denbora guztian.
"Zer arraio gertatzen da? Non arraio nago?"
"Hemen geratuko ote gara bizitza osoan?"
"Itzuliko ote gara inoiz etxera? Berriz ikusiko al ditugu ahaideak?"
Guantanamoko badiako 779 presoen artean…
…3 bakarrik kondenatu zituzten delituren batengatik.
Gauza bat badakit ziur: horiek gaiztoak dira.
Mezu hori mundu osoarentzat zen, eta mezu garbia zen.
Horra zer gertatuko zaizun traba egiten badiguzu.
Terrorismoaren aurkako gerra. 2. zatia.
Terrorismoaren aurkako gerra ez da gizon baten aurkakoa…
…eta ezta ere herrialde baten aurkakoa.
Hamaika justifikazio eman zen Irak inbaditzeko.
Baina Estatu Batuek benetan eraso nahi bazioten estatu bati…
…Al-Quaedako buruzagiak ustez ezkutatuta zeuzkalako…
…eta arma nuklearrak zeuzkalako…
…eta teknologia nuklearra beste herri batzuei saltzen zielako…
…orduan, Pakistanek behar zuen izan aukera garbia.
Lotura estuak zituen talibanekin…
…eta diktadore militar batek gobernatzen zuen.
Horren ordez, George Bushek Irak aukeratu zuen jomugatzat.
Munduko hirugarren petrolio erreserba handiena zuen herrialdea.
Gerra masa-tortura gisa.
Defentsa-departamentuaren gerra-plana ez da…
…Golkoko aurreko Gerrakoa bezalakoa.
Panamako 1989ko inbasioaren antz handiagoa du.
CBS News-ek jakin duenez, "A eguna" deritzon egunean hasiko omen da.
"A"k "aireko erasoak" esan nahi du.
Aire erasoak hain suntsitzaileak izango dira…
…non Sadamen soldaduek ez baitute borrokatzeko gogorik izango.
Sekulako zaparrada eragin nahi dute hala sor dezan, hitzez hitz:
"Shocka eta izua".
Pentagonoak bere gerra-planari eusten badio, martxoko egun batez…
…Aireko armadak eta itsas armadak 300 edo 400 misil jaurtiko dituzte…
…Irakeko jomugen aurka.
Golkoko lehen Gerrako 40 egunetan jaurti zirenak baino gehiago.
Neurrigabetasun hori ez da ordu arte inoiz ikusi…
…ez da ordu arte inoiz begietaratu.
Halla Ullman da "Shocka eta izua" kontzeptuaren egileetako bat.
"Gidatutako arma zehatz" pila erabiltzean datza kontzeptu hori.
Hiroshimako arma nuklearren antzeko aldi bereko efektua lortzen du.
Ez dira egunak edo asteak behar, minutu bat baizik.
Hiria ere suntsitzen duzu.
Alegia, elektrizitaterik eta urik gabe uzten dituzu.
Eta haiek desegiteko kanpaina errukigabe hori hasten duzu…
…eta 2, 3, 4, 5 egunetan…
…fisikoki, emozionalki eta psikologikoki jota daude.
Bart gauean, Bagdadeko erdialdeak infernua munduan zirudien.
Lehen bonbardaketa-uhinean…
…Bagdadeko herritarrek "zentzumenen gabezia" jasan zuten…
…KUBARK eskuliburuan deskribatua.
Sadam Hussein erori ondorengo kaosean…
…Estatu Batuek ez zuten askorik egin harrapakeria geldiarazteko.
Estatu Batuetako funtzionario batzuen ustez…
…horrela abantaila hartzen zuten Irakeko estatua desegiten.
John Agresto, goi mailako hezkuntza berregitearen arduradunak zioenez:
…eskolak harrapakatu izana "hutsetik abiatzeko aukera" zen.
Izan ere, zigorrak ezarri aurretik…
…Irakek inguru haietako hezkuntza sistemarik onena zuen.
Irakiarren %89 ikasiak ziren.
Mexiko Berrian, aldiz, hura baita Agrestoren jaioterria…
…biztanleen %46 analfabeto funtzionalak ziren.
SHOCK-DOTRINA.
Irakek 3 shock modu desberdin izan zituen.
Hirurak elkarrekin zebiltzan eta elkar indartzen zuten.
Gerraren shocka, alde batetik…
…eta haren ondoren, berehala, shock ekonomikoaren dotrina…
…Paul Bremerren agindupean inposatua.
Shock ekonomiko azkar horren kontrako erresistentzia hazi zenez…
…bortxazko shocka ezarri zuten, tortura eta guzti.
Hiru shock mota desberdin.
Shock ekonomikoa.
2003ko maiatzean…
…Paul Bremer izendatu zuten Estatu Batuen mandataria Iraken.
Iritsi eta handik bi hilabetera…
"Negozioetarako irekia" izendatu zuen Irak.
Gure ustez, koalizioak botere handiak ditu…
…Irakeko ekonomiaren norabidea erabakitzeko.
Bremerrek gutxi zekien Irakez…
…baina aditua zen hondamenaren kapitalismoan.
"Krisiaren Aholkularitza Praktikoa" izeneko enpresa sortu zuen…
…nazioaren segurtasunerako enpresen goraldia hasi zenean.
Gaurkoa oso egun garrantzitsua da Bagdaden.
Lehenengo lau hilabeteetan Bremer…
…Chicagoko Eskolako lege klasikoak onartzen aritu zen.
Rumsfeldek honela deskribatu zuen Irak:
Irakek ditu mundu libreko zerga eta inbertsio legerik…
…argienak eta erakargarrienak.
Bremerren aurreneko zereginetako bat…
…500.000 estatuko langile kalera botatzea izan zen.
Ba'ath alderdiaren aurkako ekintza izan zen, aldez…
…gobernuak indargabetzea ere Friedmani zor baitzitzaion.
Irak berreraikitzeko dirua agindu zen.
Afganistan eta Iraken etorkizunean egingo dugun inbertsioa…
…era horretako gure betebeharrik handiena da Marshall Planaz gero.
Baina, izan ere, guztiz kontrakoa gertatu zen.
Marshall Plana Europako industriak indartzeko helburuz egin bazen…
…Estatu Batuek Iraken sartutako dirua beren enpresetan gastatu zen.
Lana irakiarrei iritsi bazitzaien…
…azpikontratuen mailarik beherenean iritsi zitzaien.
"Creative Associates"ek 100 milioi dolarreko kontratua eskuratu zuen…
…hezkuntza sistemako curriculuma eta testuliburuak egiteko.
"Bearing Point" kudeatze eta teknologia aholkularitzari…
…240 milioi dolarreko kontratuak eman zitzaizkion…
…merkatuak gidatutako sistema bat Iraken sortzeko.
Ipar Carolinako "Research Triangle Institute"k…
…466 milioi dolarreko kontratuak eskuratu zituen…
…Irakera demokrazia nola ekarri aholkatzeko.
Eta "Halliburton"i 20.000 milioi dolar eman zitzaizkion…
…Irakeko kontratuen kostu gehi etekin gisa.
"Parsons"ek 186 milioi dolar lortu zituen 142 klinika eraikitzeko.
6 baizik ez zituzten erabat bukatu.
Elektrizitate eta ur instalazio oinarrizkoak ia ez ziren hobetu…
…lehenengo 4 urteetan milaka milioi dolar gastatu ziren arren.
Arrakasta izango dugu hemen. Eta guk arrakasta izatea…
…gauza garrantzitsua izango da, ez soilik 25 milioi irakiarrentzat…
…baita Mendebaldeak eskualde osoan dituen interesen mesedetan ere.
Irakeko diru berria ere atzerrian inprimatu zen.
Billete horien eredu batzuk erakutsiko dizkizuet.
Estatu Batuek kontratista pribatuei ere ordaindu zien…
…kontratuak lortutako kontratista pribatuak ikuskatzeko.
Lana nahi dugu!
Ni Bagdaden nengoen 2004an…
…eta garai hartan hasi ziren Bagdaden bonbak lehertzen.
Heldu nintzen gauean, bonba bat lehertu zen hoteletik oso gertu.
Baina orduan gauza batek zirrara handia egin zidan.
Alegia, indarkeria eta kaosa nagusitu baziren ere…
…biharamunean irakiarrak kalean zeuden, protestaka.
19 hildako eta 100 zauritu Najafen.
Eta une hartan irakiarrak hauteskundeak eskatzen ari ziren.
Eskubide osoa baitzuten…
…Sadamen ondoko aroak nolakoa izan behar zuen esateko.
Okupazioaren lehenengo egunetan protestak baketsuak izan ziren.
Baina denbora igaro ahala, protestek ondoriorik ez zutenez…
…gero eta irakiar gehiagok jo zuen erresistentzia armatura.
Indarkeriak kontrola galdu zuen.
30 urte lehenago Hegoamerikan bezala…
…kaleetan gorpuak agertzen hasi ziren, besteentzako abisu moduan.
Horiek ziren irakiar "desagertuak".
Neurri izugarri erasokorrak hartu ziren oposizioa ezeztatzeko.
Bortxazko shocka.
Okupazioaren lehenengo hiru urte eta erdietan…
…65.000 irakiar atxilotu zituzten.
2007ko udaberrian, 19.000k preso segitzen zuten.
Espetxean presoak galdekatzeko erabili ziren teknikek…
…CIAk landutakoetan zuten oinarria…
…Ewan Cameronek 50eko hamarraldian egindako esperimentuen ondorioz.
Gurutze Gorriaren arabera…
…Estatu Batuen armadako ofizial batzuek onartu zutenez…
…Irakeko atxiloketen %70 eta %90 hutsegiteak ziren.
Irakeko kaosak shock-terapiaren porrota dirudi.
Baina hondamenaren kapitalismoak koska bat estutu zuen Iraken.
Orain hondamenak berak irabaziak ateratzeko aukera ematen zuen.
Gerratik etekina atereaz.
Estatu Batuen gastu militarra ia bikoiztu egin da 2001etik.
700.000 milioi inguru urtean.
Eisenhower lehendakaria ez zen batere liberala, baina 1961ean…
…abisatua zuen jadanik militar boteretsuegien arriskuaz.
Botere militar izugarri bat eta arma-industria handi bat elkartzea…
…berria da Estatu Batuen esperientzian…
…eta erne egon behar dugu nahi ez dugun eraginik ez hartzeko…
…nahita edo nahigabe…
…konplexu militar eta industrialaren aldetik.
Inoiz ez diogu utzi behar konbinazio horren indar handiari…
…gure askatasunak edo gure prozesu demokratikoak arriskuan jartzen.
Irakeko gerra historia modernoko gerrarik pribatizatuena da.
Bagdadeko gune berdea munduan gertatzen ari denaren…
…muturreko bertsioa da.
Kanpoko kaosetik babestutako mundu pribatizatu eta seguru bat.
1991n, Golkoko lehenengo Gerran…
…kontratista militar bat zegoen 100 soldaduko.
2003an, Irakeko gerraren hasieran…
…10 kontratista zeuden 100 soldaduko.
2006an, 33 kontratista zeuden 100 soldaduko.
2007an, berriz, 70 kontratista, 100 soldaduko.
2007ko uztailean…
…soldadu baino kontratista gehiago zeuden Iraken.
Friedmanek sekula amestuko ez zukeen muturreraino heldu zen hura.
Desnazionalizatuko ez nituzkeen gauza bakarrak…
…armada, epaitegiak eta errepide eta autobide batzuk dira.
"Blackwater USA" izan zen kontratistarik handienetako bat.
2004an Najafen izan zen matxinadan…
…Blackwaterrek bere gain hartu zuen marineen gidaritza.
Dozenaka irakiar hil zituzten operazio hartan.
Estatu Batuek kontratista pribatuei bermea eman zieten legeen aurrean.
Legerik gabeko burbuila batean ziharduten, Guantanamon bezala.
Duela bi hilabete galdetu nion zure defentsa-idazkariari…
…zer-nolako legeen arabera egiten diren ekintza horiek…
Horixe galdetu behar nion nik ere. Aurrera!
Lagundu!
SHOCK-DOTRINA.
Cameronen shock-terapiak bere pazienteak jota utzi zituen…
…eta, hala, Iraki jasanarazitako shock guztien ondorioz…
…hura indarkeriazko nahaspila legegabe eta sektario bihurtu zen.
2006an, Sadam Hussein hil zuten garaian…
…milaka irakiar hiltzen zituzten astero.
2007ko apirilean, Nazio Batuen Iheslarien Batzorde Gorenak zioen…
…4 milioi lagunek alde egin behar izan zutela beren etxetik…
…eta ehunka milaka irakiar hil zituztela.
Nire ustez, historialariek argi eta garbi idatziko dute…
…gauza handi eta noble bat egin dugula hemen.
Aizu, Amerika, behera Bush!
Manifestazio hau Estatu Batuen terrorismoaren aurkakoa da.
Amerikarrek emakumeak eta umeak atxilotzen eta hiltzen dituzte.
Adineko jendea iraintzen dute eta gazteak hiltzen dituzte.
Amerika da terrorismoa! Terrorismoa Amerika da!
Berdeguneen eta gorriguneen mundua.
Katrina urakanak 2005eko abuztuan New Orlean zanpatu zuenean…
…munduak harrituta ikusi zuen "hondamenaren apartheid" hura.
Ugaritasunean bizi zirenek autoz ihes egin zuten hiritik.
Eskasian bizi zirenak, berriz, harrapatuta gelditu ziren…
…estatuaren laguntza apur batekin edo laguntzarik gabe.
New Orleansera joan nintzen hiria urez gainezka zegoenean…
…eta han ikusi nuena Iraken ikusitako gauza bera zen.
Eta errepikatzen ari zen ez gerra baten ondoren…
…izugarrizko hondamen naturalaren ondoren baizik.
Milton Friedman 2006an hil zen.
Politika publikorako Friedmanen azken gomendioa…
…Wall Street Journalerako idatzitako "artikulu" bat izan zen…
…Katrina baino 3 hilabete geroago.
Honela zioen: "New Orleanseko eskolak erortzeko zorian daude…
…eta eskola horietako umeen etxeak ere bai".
"Orain umeak herrialde osoan zehar sakabanatuta daude".
"Tragedia bat da…
…baina hezkuntza sistema erabat aldatzeko aukera ematen du".
New Orleanseko eskola sistema osoa pribatizatzea proposatzen ari zen.
Friedmanen "beltxargaren kantu" gisako bat izan zen.
2004ko abenduak 23
Antzeko zerbait ikusi nuen Sri Lankan, 2004ko tsunamiaren ondoren.
Belaunaldi askoan hondartzetan bizi izandako jendeari…
…ez itzultzeko esan zitzaion…
…lurrak pribatizatu eta luxuzko hotelak egiteko saldu ahal izateko.
Eta horixe da "Shock-dotrina" esanez adierazi nahi dudana.
Alor publikoaren harrapakeria sistematikoa hondamenaren ondoren.
Jendearen arreta eguneroko kezken larritasunera bideratuta dagoenean…
…ezin ditu beren interesak babestu.
Hau da, beharbada, lehen erresistentzia-ekintza:
Gure oroimen kolektiboa ezabatzen ez uztea.
2008an, Naomi Kleinek Villa Grimaldi bisitatu zuen…
…Isabel Morel, Orlando Letelierren alargunarekin.
Villa Grimaldi…
…Pinocheten ankerkeriaren eta porrotaren oroigarria da.
Villa Grimaldi tortura gune nagusia izan zen…
…shock ekonomikoa gorpuzten ari ziren garaian.
Hau da zuk liburuan aipatzen duzuna.
1 x 1 etxeak, eta hor sartzen zituzten Villa Grimaldiko presoak.
Ez dut Pinochet begiko…
…baina uste dut gure irakaslea izan zela hainbat gauzatan.
Gaiztakeria irakatsi zigun.
1998an, Pinochet atxilotu egin zuten Londresen zegoela.
Bere ondoan eduki zuen Margaret Thatcher, bere aliatu zaharra.
Badakit zenbat zor dizugun.
30 urte behar izan zituen…
…Pinochetek aurrenekoz probatutako esperimentu ekonomikoak…
…munduan zehar bere bidea egin eta Irakera iristeko.
Baina iraganaren eta orainaldiaren arteko antza deigarria da.
Pinocheten kontzentrazio eremuen…
…eta Bushen Guantanomoko atxilotze guneen artean.
Txileko desagertuen eta Irakekoen artean.
Ewen Cameronen esperimentuen artean…
…eta Abu Ghraibeko presoen torturaren artean.
Iragana ezabatu nahi zuelako erabiltzen zuen elektroshocka.
Pazientearen iragan osoa ezabatu, ideia berriak han landatzeko.
Baina Janinek aurre egin zion.
1998an, CIAk onartu zuen kalte-ordainak ordaintzea Janineri…
…eta Ewan Cameronen esperimentuen beste biktima batzuei.
Janine, harro al zaude haiek zu menderatzen saiatu zirelako…
…eta zuk hain gogor borrokaturik irabazi egin duzulako?
Nolabait ere, harro nago.
Borondate-hazi batzuk omen dauzkat neure baitan.
Oso gogorra da gobernu baten aurka borrokatzea.
Jendeak hau esaten zidan: "Ez borrokatu gobernu baten aurka".
"Zer duzu? Haiek handiegiak dira".
Baina nik beti sinetsi nuen irabaz genezakeela.
Aro baten amaiera.
Merkatu desarautuak berez dira aldakorrak.
Burbuilak puztu egin daitezke eta, gero, ezinbestean, lehertu.
80ko hamarraldiko "Big Bang"en ondoren…
…hainbat krisialdi egon dira merkatuetan.
1987an "astelehen beltza" izan zen.
Merkatuak ikusgarriro erori ziren.
Ehunekoen beheraldirik handiena izan zen hura merkatuen historian.
1992an, "asteazken beltza" egon zen.
Diru-espekulatzaileek dirutza egin zuten libraren aurka apustu eginez.
1997an, Asiako "kontrakzioa" gertatu zen.
Urtebeten, 600.000 milioi dolar desagertu ziren Asiako burtsetatik.
Eta, gero, 2008ko irailean…
…finantza-merkatuak ito egin ziren.
Merkatua ez da behar bezala ari.
Konfiantza falta nagusitu da nonahi.
Amesgaiztoa Wall Streeten.
Bankarien odol-bainua.
Irailaren 15ean, Lehman brothers-ek ordaintzeak eten zituen.
Hala ere, handik astebetera…
…jakinarazi zen New Yorkeko langileek…
…2.000,5 milioi dolar partekatuko zituztela bonoetan.
Kalkulatu da Wall Streeteko enpresek…
…18.000,4 milioi dolar ordaindu zituztela iaz bonoetan.
Eroraldiaren urtean.
Nahiz erretorika populistak dioen ur handiko arrainak harrapatu…
…behar direla eta jende arrunta eta ekonomia arrunta salbatu…
…Wall Street salbatu ordez…
…aberastasunen transferentzia neurrigabe bat ikusten ari gara.
Aberastasun-transferentzia hori esku publikoetatik…
…alegia, gobernuaren eskuetatik, jende arruntarengandik eskuratuta…
…zergen bidez…
…munduko enpresa eta gizabanako aberatsenen eskuetara.
Esan beharrik ez dago…
…krisi hau sortu duten gizabanakoak eta enpresak direla onuradunak.
Alan Greespan: AEBko Erreserba Federaleko lehendakari ohia.
Mendean behin gertatzen den kreditu-tsunami baten erdian gaude.
Hutsegite bat aurkitu dut…
…baina ez dakit zenbateraino den adierazgarria edo iraunkorra…
…baina oso kezkatuta nauka.
Estatu Batuetan, finantza-krisiak Obamaren garaipena ziurtatu zuen.
Estatubatuarrek norabidea aldatu nahi zuten.
Ia mundu guztiak ulertzen du krisi hau…
…ideologia partikular horren ondorio zuzentzat…
…desarautzea eta pribatizazioa bultzatu baititu.
Krisiaren handiak aldaketarako itxaropena eskaintzen du.
Bankariak jan.
Shock-dotrinak, estrategia gisa…
…gure ezjakintasuna behar du, behar bezala ariko bada.
Gaurko krisi ekonomikoaz itxaropentsuena iruditzen zait…
…taktika hori nekatzen ari dela.
Ezustekoa ezin baitute jadanik erabili.
Haien zelatan gaude eta horrela ezin dute ezer egin.
Shock-erresistente bihurtu gara.
Munduak hau bezain krisi gogorra jasan zuen azken aldian…
…jendeak New Deal-eko politika keynestarraren alde egin zuen.
Gauza bakarraren beldurrez egon behar dugu…
…beldurraren beraren beldurrez.
2 milioitik gora lagun joan zen Washingtonera…
…Obamaren hasiera emate hitzaldia entzutera.
Kazetari askok Rooseveltekin konparatu zuten.
Asko hitz egin da azkenaldi honetan…
…Obamaren eta Roosevelten arteko konparazioaz.
Eta nik pixka bat hitz egin nahi dut Rooseveltez…
…badagoelako pasadizo eder bat hari buruz…
…nahiz apokrifoa izan litekeen.
Erakunde aurrerakoi bat edo sindikatu bat bisitan zihoakionean…
…eta politika aurrerakoi berri bat proposatzen zionean…
…New Deal politikaren baitan sar zezan…
…Rooseveltek adi entzuten zien, eta, gero, hau esaten zien:
"Orain goazen kanpora eta behartu nazazue hori egitera".
Eta hala egin zuten.
1937 mugarria izan zen New Dealentzat.
Badakizue zenbat greba egin ziren Estatu Batuetan?
4.740 greba, 20 egunekoak, batez beste.
Badakizue zenbat greba egin ziren 2007an?
21.
Badago beste arrazoi bat borroka-historia hori gogoratzeko:
Gauza garrantzitsu bat esaten digu.
Une honetan gogoratu behar dugun zerbait…
…hainbeste gauza baitago jokoan.
Hau erakusten digu: krisi ekonomikoari erantzun nahi badiogu…
…mundu osasuntsuago, bidezkoago eta baketsuago batera joateko…
…kanpora atera beharko dugu eta hori egitera haiek behartu.
Eskerrik asko.
ITZULPENA - AZPITITULUAK: Jon Muñoz