Altura egokian al dago mapa?
Edo jaistea nahi duzue?
-Ondo. -Ederki.
Duela ordu batzuk...
Lehenengo telebistakoak: Prest zaudete?
GERRAKO LAUSOA
11 ikasgai Robert S. McNamararen bizitzatik
Ea zure ahotsaren ozentasuna nolakoa den.
-Ozen entzuten da nire ahotsa? -Bai, ondo.
Primeran.
Zehatz gogoratzen dut zein esalditan geratu naizen.
Gogoratzen dut nola hasten zen eta nola moztu dudan erdian.
Konponduko duzu.
Ez dut atzera egin nahi, zehatz baitakit zer esan nahi dudan.
-Aurrera! -Ederki.
Edozein buruzagi militarrek onartu beharko du...
...baldin eta bere buruarekin edo solaskidearekin zintzoa bada...
...hutsegiteak egin dituela indar militarra aplikatzean.
Jendea hil du, premiarik gabe.
Bere tropak edo besteenak.
Hutsegiteengatik edo irizpide okerrengatik.
Ehunka, milaka, hamarnaka mila, baita, beharbada, ehun mila ere.
Baina ez du naziorik suntsitu.
Ez da hutsegite bera bi aldiz egin behar, hutsegitetik ikasi behar da.
Hala egiten dugu denok. Baliteke hutsegite bera hiru aldiz egitea...
...baina ez, zorionez, lau edo bost aldiz.
Arma nuklearrekin ez da ikastaldirik izango.
Hutsegite bat egin, eta nazioak suntsituko dituzu.
Nire bizitzan, gerretan parte hartu izan dut.
Hiru urtez Estatu Batuetako armadan II. Mundu Gerran.
Zazpi urtez defentsa-idazkari Vietnamgo gerran.
Hamahiru urtez Munduko Bankuan, munduan zehar.
Nire adinean, 85 urterekin...
Nire adinak bidea ematen dit atzera begiratzeko...
...eta nire ekintzetatik ondorio batzuk ateratzeko.
Ikasten saiatzea izan da beti nire legea.
Gertatu dena ikasten saiatzea.
Ikasbidea ateratzea eta besteei jakinaraztea.
McNAMARA ETA PENTAGONOA
CBSren ALBISTEAK
Hona Robert McNamara, Estatu Batuetako defentsa-idazkaria.
Bere departamentuak hartzen du herri honetako irabazien %10...
...eta zergetako dolar bakoitzaren erdia baino gehiago.
Bere lana Washingtongo gogorrena omen da...
...eta bera da lan honetan aritu direnen artean eztabaidatuena.
Walter Lippmanen arabera, bera da defentsa-idazkaririk onena...
...eta militarrei kontrol zibila ezarri dien lehena.
Bere aurkariek honela esaten diote: “iruzurtia”...
...”ordenagailu hankaduna”, “diktadore harroputza”.
Idazkari jauna, gobernukide batzuen bulegoetan antzeman diet...
...honelako zilarrezko egutegiei. Azalduko diguzu zer diren?
Bai, Kennedy lehendakariak eman zidan.
Egutegian, urriko egun batzuk markatuta daude:
16, 17, 18, 19...
...20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27 eta 28.
Egun horietan gerra nuklear gorrian sartzeko zori-zorian egon baikinen.
1. ikasgaia: Etsaiarekiko enpatia izan.
Iruzur-estalki baten azpian...
...Sobiet Batasunak misil nuklearrak sartu zituen...
...Kuban...
...90 milioi amerikarri apuntatzen.
Estatu Batuek arma-blokeoa ezarri dute Kuban.
Kennedy sobietarrekin borrokatzeko prest.
CIAk esan zuen buru nuklearrak ez zituztela oraindik bidali.
20 buru omen zekartzaten Poltava izeneko ontzi batean.
180.000 soldadu mobilizatu genituen.
Lehenengo eguneko aire-erasoak 1.080 irteera izan behar zituen...
...aire-eraso gogorra.
1962ko urriak 16. John F. Kennedy:
“Zer egin behar dugu hurrengo 24 orduetan?”
“Bi gauza behar ditugu, nire ustez".
“Lehenengo, eraso-plan berezi bat”.
“Bigarren, horren ondorioak aztertu behar ditugu”.
“Auskalo zer mundutan biziko garen Kubari eraso ondoren”.
“Horraino iritsita, nola geldituko gara?”
“Ez dakit horren erantzuna”.
“Borroka hau areagotzeko aukerak gero eta handiagoak dira...
...zenbat eta gehiago aipatu...
...Estatu Batuen arriskua”.
Kennedy ahaleginean ari zen gu gerran ez sartzeko.
Ni ahalegin horretan laguntzen ari nintzaion.
Eta Curtis LeMay jeneralak hau esaten zuen:
...-ni haren agindutara egon nintzen II. Mundu Gerran-...
“Goazen hara. Suntsi dezagun Kuba erabat”.
Urriaren 27ko larunbat larri hartan...
...Khrushcheven bi mezu jaso genituen.
Bata ostiral gauean iritsia zen...
...eta gizon mozkortu edo estresatu batek diktatua zirudien.
Honela zioen: “Ziurtatzen badiguzue ez duzuela Kuba inbadituko...
...misilak handik aterako ditugu”.
Erantzun ahal izan aurretik, bigarren mezua iritsi zen...
...eta gogorretan gogorrenek diktatua zirudien:
“Erasotzen badiguzue, prest gauzkazue indarrez erantzuteko”.
Zer egin? Hor geneuzkan mezu biguna eta mezu gogorra.
Kennedy lehendakariaren ondoan, Tommy Thompson zegoen...
...Estatu Batuen enbaxadore ohia Moskun.
Bera eta bere emaztea Khruschev eta bere emaztearekin bizi izan ziren.
Thompsonek honela hitz egin zion lehendakariari:
“Arren eskatzen dizut mezu bigunari erantzuteko”.
Lehendakariak erantzun: “Ezin dugu. Horrela ez gara inora joango”.
Tommyk erantzun: “Oker zaude”. Kemen handia izan zuen.
1962ko urriak 27. “Ezingo ditugu arma horiek...
...Kubatik inolaz ere atera”...
...negoziazio bidez”.
“Ez nator bat, lehendakari”.
“Uste dut badagoela aukerarik...”
“Berak atzera egiteko?”
“Khruscheventzat garrantzitsuena...
...hau esatea da: “Kuba salbatu nuen; inbasioa geldiarazi nuen”.”
Thompsonek hau pentsatzen zuen:
“Khrushchev sekulako estualdian dago”.
Eta pentsatuko zuen bere artean: “Ene!"
“Tratu bat egiten badugu, hau esan ahal izango diet errusiarrei:”
“Kennedyk Castro suntsitu behar zuen, eta nik eragotzi nion”.
Thompsonek Khrushchev ezagutzen zuenez, hau pentsatzen zuen:
“Khruschevek hau onartuko du”.
Eta Thompsonek arrazoi zuen. Horri deitzen diot nik enpatia.
Beren azalean jartzen saiatu behar dugu...
...eta beren begien bitartez begiratu...
...beren pentsamenduak ulertzeko...
...eta, hala, beren erabakiak eta ekintzak.
Khrushcheven aholkulariek hau esaten zioten:
“Ezin da traturik egin...
...ez badiguzue presio gutxiago egiten...
...guk zuei presio gutxiago egiteko eskatzeari utziz.
Gainera, gu Kuba inbaditzen saiatu ginen.
Bahía de Cochinos-ek eragina izango zuen beren pentsaeran.
Baina garrantzitsuagoa izan zen...
...Kubaren eta Errusiaren ikuspegitik...
...nik ez nekien gauza bat, eta berek bazekitena.
Alegia, Castro hiltzen saiatu ginela...
...Eisenhowerren eta Kennedyren eta Johnsonen agindupean.
Gainera, itzal handiko amerikar batzuek inbasioa nahi zuten.
Lehenengo mezuan, Khrushchevek hau esan zuen:
“Zuk eta nik ez genuke sokatik tira egin behar...
...soka horri zuek gerra-korapilo bat egin baitiozue”.
“Zenbat eta gehiago tiratzen dugun sokatik...
...orduan eta estuagoa korapiloa”.
“Eta, azkenean, moztu egin beharko da”.
“Eta ez dizut nik argituko horrek zer esan nahi duen”.
“Bi gerretan ibilia naiz, eta badakit gerra bukatzen dela...
...hiriak eta herriak zanpatu ondoren...
...heriotza eta txikizioa nonahi eraginez”.
“Hori da gerraren logika”.
“Jendeak ez badu jakinduriaz jokatzen...
...triku itsuek bezala elkar joko dute...
...eta elkarren suntzitzea hasiko da”.
2. ikasgaia: Arrazionaltasunak ez gaitu salbatuko.
Esan nahi dut, eta hau oso garrantzitsua da,...
...suertea izan genuela, azkenik.
Suerteak eragotzi zuen gerra nuklearra.
Gerra nuklearraren zori-zorian egon ginen.
Pertsona zentzudunak. Kennedy zentzuduna zen.
Khrushchev zentzuduna zen. Castro zentzuduna zen.
Zentzudun horiek beren gizarteak suntsitzeko zorian egon ziren.
Eta arrisku hori existitzen da gaur egun.
Kubako Misilen Krisitik hau da ikasgai nagusia:
Giza hutseginkortasuna zehaztu gabe konbinatzen bada...
...arma nuklearrekin, horrek nazioak suntsituko ditu.
Egokia eta zuzena ote da...
...gaur egun 7.500 buru nuklear estrategiko edukitzea...
...eta horietatik 2.500 15 minututan jaurti ahal izatea...
...gizaki batek hori erabakiko balu?
1992ko urtarrila arte...
...Castro buru zuen bilera batean, La Habanan, Kuban...
...ez nuen jakin 162 buru nuklear...
...-eta horien artean 90 buru nuklear taktiko-...
...uhartean zeudela jadanik krisiaren unerik larrienetan.
Ezin nuen sinetsi entzuten ari nintzena...
...eta Castro haserre bizian jarri zitzaidan, hau esan bainion:
“Eten dezagun bilera. Hau erabat berria da niretzat”.
“Ez dakit zuzen itzuli didaten”.
“Hiru galdera dauzkat zuretzat”.
“Lehenengoa: Ba al zenekien buru nuklearrak hemen zeudela?”
“Bigarrena: Hori horrela bada, gomendatuko zenion Khrushchevi...
...horiek erabil zitzala, Estatu Batuek erasotzen bazizuten?”
“Hirugarrena: Erabili izanez gero, zer gertatuko zitzaion Kubari?”
Castrok erantzun: “Lehena: Banekien hemen zeudela”.
“Bigarrena: ez niokeen Khrushchevi gomendatuko horiek erabiltzeko...
...gomendatu egin nion!”.
“Hirugarrena: Kubari zer gertatuko zitzaion? Erabat suntsituko zen”.
Hauxe falta izan zitzaigun.
Bera hori onartzeko prest zegoen?
Bai, eta gero hau esan zidan:
“McNamara jauna, baldin eta zu eta Kennedy lehendakaria...
...nire egoeran egon bazinete, gauza bera egingo zenuten”.
Nik erantzun: “Jainkoarren, ez ahal genuen egingo!”
“Tenplua gure gainera bota? Ene bada!”
Irabazi egin genuen. Misilak atera genituen, gerrarik gabe.
Nire laguntzailea, ni eta bost agintari militar nagusiak...
...Kennedyrekin bildu ginen. Nik esan nien: “Irabazi dugu”.
“Ez ezazue hori inoiz esan, baina badakigu irabazi dugula”.
Eta LeMayk hau esan zigun: “Irabazi? Demontre, galdu dugu!”
“Gaur bertan ja ta zanpatu behar genituzke!”
LeMayren ustez, arma nuklearrekin borrokatu beharko ginen azkenean...
...eta hobe genuen guk eraso, haiek baino nagusiago ginen artean.
Orduan, 17-1eko abantaila genuen arma nuklearretan.
Haiek baino 10 aldiz proba gehiago eginak genituen.
Ziur ginen abantaila horri eutsi ahal izango geniola...
...proba kopurua mugatuz gero. Buruzagiek ezetz esan zuten.
Haiek: “Sobietarrek engainatu egingo gaituzte”. Nik: “Nola?”
Ez didazu sinetsiko, baina hau esan zidaten:
“Ilargiaren atzean probatuko dituzte”.
Erantzun nien: “Burutik jota zaudete”.
“Hori absurdoa da”.
Gaurko jendeari ia ezinezkoa zaio bere burua garai hartan kokatzea.
Idazkari izan naizen zazpi urteetan...
...Sobiet Batasunarekin gerra egiteko zori-zorian egon gara...
...hiru une desberdinetan.
24 orduz egunean, urteko 365 egunetan...
...defentsa-idazkaria izan nintzen 7 urteetan gerra hotza bizi nuen.
Kennedyren administrazioan, 100 megatoiko bonba bat sortu zuten.
Atmosferan probatu zuten. Gogoratzen naiz.
Gerra hotza? Demontre! Gerra beroa izan zen.
Giza arrazak gehiago pentsatu behar luke inor hiltzeaz, gatazkaz.
Hori da XXI. mendean nahi duguna?
Nire lehen oroitzapena: hiri bat pozez lehertzen.
1918ko azaroa zen. Nik bi urte nituen.
Ez duzu sinetsiko ni horretaz gogoratzen naizenik, baina hala da.
Gogoan dut tranbien gainaldeak jendez gainezka zeudela...
...txaloka, elkarri musu ematen, algaraka.
I. Mundu Gerraren amaiera. Irabazi genuen.
Baina jendea sineste sendo bat ere ospatzen ari zen...
...amerikar askok uste baitzuen, eta, bereziki Woodrow Wilsonek...
...gerra hura gerra guztien amaiera zela.
Beren ametsa zen munduak gerora gerra handiak saihestuko zituela.
Nazio handien arteko liskarrak konponduko zirela.
Gogoan dut baita ere ezin nintzela kalera atera lagunekin jolastera...
...maskara bat jantzi gabe.
Gripe-izurri ikaragarri bat zegoen.
Amerikar pila hil zen: 600.000 lagun.
Eta milioika lagun mundu osoan.
Lehen mailako nire ikasgela egurrezko txabola batean zegoen.
Baina irakasle bikain bat geneukan.
Hilero, azterketa bat egin behar izaten genion irakasle horri.
Azterketa horren emaitzen arabera antolatzen zuen berak ikasgela.
Ilara bertikalak zeuden, eta emaitzarik onena zuena...
...ezkerreko ilarako lehenengo eserlekuan jartzen zuen.
Eta ni gogotik aritu nintzen lanean aulki horretan esertzeko.
Nire ikaskide gehienak txuriak ziren.
Amerikar protestanteak, alegia.
Baina lehen aulki hartan esertzeko lehiakideak...
...txinatarrak, japoniarrak eta juduak ziren.
Asteburuetan, ni lagunekin jolasten nintzen.
Haiek, ordea, beren eskola etnikoetara joaten ziren...
...beren hizkuntza, kultura eta historia ikastera.
Eta irlandar hari irabazteko gogo biziz itzultzen ziren astelehenean.
Baina hori ez zuten oso maiz egiten.
Diputatu batek deitu zizun: “McNamara askojakina”.
Beste batzuek diotenez, zu hara joaten zarenean...
...beren esperientziari jaramonik egin gabe...
...haiei ikasbide sinpleak ematen omen dizkiezu.
Hori al da zure jarrera?
Ez. Ez dute jakingo zenbat ez dakidan.
Eta asko da, izan ere.
Ahalegin handia egiten dut...
...kongresuko eztabaida horiek behar bezala prestatzeko.
100 edo 120 ordu igaroko ditut urtean...
...kongresuaren aurrean adierazpenak egiten.
Eta ordu horietako bakoitzak hiru edo lau orduko prestaketa behar du.
Jarrera harroputza ere leporatzen dizute.
Eta ez omen duzu hutsegiterik onartzen. Egin duzu hutsegiterik?
Bai horixe. Ene bada!
Ez dizut esango noiz.
Ez badakizu, ez dizut nik esango.
Askotan!
Stanfordgo unibertsitatean sartzea eskatu nuen. Irrikatzen nengoen.
Ezin nuen hura ordaindu, beraz, Berkeleyra joan nintzen.
Matrikula: 52 dolar urtean.
Berkeleyn hasi nintzen, Depresioaren garairik latzenean.
25 milioi gizon langabezian zeuden.
3.500 ikasleko gelatik, ohorezko 3 ikasle hautatu zituzten 2. urtean.
Hiruretako batek Rhodes dirulaguntza bat lortu zuen.
Ni Harvardera joan nintzen.
Hirugarrena lanean hasi, eta 65 dolar irabazten zituen hilean.
Gizartea zori-zorian zegoen...
...ez dut esango iraultzaren atarian...
Baina Rooseveltek egindako gauza batzuk egin izan ez balitu...
...askoz indarkeria gehiago izango zen.
Nolanahi ere, han suertatu nintzen.
Inoiz ez nuen Platonen edo Aristotelesen berri izan...
...Berkeleyn lehenengo urtea egin arte.
Eta Lowenberg irakasleaz oroitzen naiz.
Hura zen filosofia-irakaslea lehenengo urtean.
Irrikatzen egoten nintzen bere eskoletara joateko.
3. ikasgaia. - Badago zerbait norbera baino harago.
Filosofia-eskola gehiago hartu nituen: logika eta etika, bereziki.
Balioak azpimarratzea...
...norbera baino harago zerbait badagoela...
...eta gizartearenganako erantzukizuna.
Kaliforniako unibertsitatean gradua lortu ondoren...
...Harvardeko negozio eskolan bi urtez ikasi nuen.
Eta, gero, San Franciscora itzuli nintzen.
Neska gazte bat kortejatzen hasi nintzen...
...Berkeleyko lehen astean 17 urterekin ezagutu nuena.
Margaret Craig.
8 edo 9 hilabeteren ondoren, aurreratzen hasia nintzen.
Ezkontzea eskatu nion eta berak baietz esan zidan.
Estatu Batuetan zehar joan zen bidaian izebarekin eta amarekin.
Telegrama bat bidali zidan:
“Ezkon-gonbitak egin behar ditut; zein da zure bigarren izena?”
Telegrama bat bidali nion: “Nire bigarren izena bitxia da”.
Berak erantzun: “Badakit bitxia dela, baina zein da?”
“Strange” (Bitxia). Robert Strange McNamara naiz.
Senar-emazte ezin zoriontsuagoak izan ginen.
Urtebeteren ondoren, gure lehen umea eduki genuen.
Erditzeak 100 dolar balio zuen, eta 10 ordaitzen genien hilero.
Gure bizitzetako egunik zoriontsuenetako batzuk izan ziren.
Gero, gerra iritsi zen.
Irakasle laguntzaile izendatu ninduten; Harvardeko gazteena.
4.000 dolar irabazten nituen urtean.
Harvardeko negozio eskolaren merkatua agortzen ari zen.
Gizonak armadara zihoazen, behartuta edo beren borondatez.
Beraz, dekanoak kontratu bat egin zuen gobernuarekin...
...ofizialgaien eskola bat ezartzeko...
...eta Aire Armadako Kontrol Estatistikoa deitu zitzaion.
Hau esan genien: “Ez ditugu zuek bidalitako guztiak onartuko”.
“Aukeratu egingo dugu jendea”.
"Aire armadan sartzen den bakoitzari txartel zulatu bat dagokio".
"Ordenatzeko IBM makinetan sartuko ditugu txartel horiek".
"Eta aukera egingo dugu..."
"...kontuan hartuz adina, ikasketak, lorpenak, emaitzak..."
Onen-onenen bila genbiltzan.
Adimenik onenak, gidaritzarako ahalmenik onena...
...irizpiderik onena.
Estatu Batuak bonbardatzen hasi berriak ziren.
Egun argiz bonbardatzen genuen.
Galera kopurua oso-oso handia zen.
Beraz, ikerketa bat eskatu ziguten. Eta zer aurkitu genuen?
Abandonuen tasa %20koa zela.
Alemania bonbardatzera Ingalaterratik abiatzen ziren...
...hegazkinen %20k atzera egiten zuten jomugara iritsi aurretik.
Gure ahalmenen %20 galtzen genuen.
Inprimakiak 1-A zuen izena, eta misioaren txosten bat zen.
Misioa abandonatzen zuenak zergatik idatzi behar zuen han.
Beraz, zera haiek guztiak aztertu genituen.
Eta ondorio hau atera genuen:
Aitzakia merkeak ziren.
Beldurragatik abandonatzen zuten.
Galera-tasa %4koa zen irteera bakoitzeko; 25 irteera zeuden.
Denak ez ziren hilko, noski, baina asko, bai.
Haiek bazekiten, eta jomugara ez joateko arrazoiak aurkitu zituzten.
Beraz, horren berri eman genuen.
Komandanteetako bat Curtis LeMay zen.
B-24en talde baten koronel burua.
Gerran ezagutu dudan komandanterik bikainena zen.
Baina oso borrokalaria zen; askorentzat, basatia.
Txostena irakurri zuen. Agindu bat eman zuen.
Hau esan zuen: “Hegazkin gidarian joango naiz misio bakoitzean”.
Hegazkin bakoitza jomuga gainetik pasatuko da...
...edo, bestela, eskifaia epaituko dugu.
Abandonu-tasak behera egin zuen egun batetik bestera.
Horrelakoxe komandantea zen.
Jaun-andreok, Estatu Batuetako lehendakaria.
Lagunok, Gabon Gau honetan...
...10 milioitik gora gizon daude...
...Estatu Batuetako Armadan soilik.
Duela urtebete, 1.700.000 atzerrian zeuden zerbitzuan.
Uztailaren 1erako, kopuru hori 5 milioiraino handituko da.
Berri txar asko japoniarrentzat etorkizun ez oso urrunean.
4. ikasgaia: Eraginkortasuna maximizatu.
Aire armadak hegazkin berri bat zeukan, B-29a.
B-17ek eta B-24ek Europan 4.500 metrotik bonbardatzen zuten.
Baina hegazkinen aurkako armen eta ehiza-hegazkinen mende zeuden.
Hori konpontzeko, B-29ek goragotik bonbardatu zezaketen.
Eta jomugak eraginkorrago suntsitzen zituzten, ustez.
Aire armadako 8.etik lehenengo B-29en sailera bidali ninduten...
...58. bonba-hegazkin atalera.
Kansasko baseetatik Indiaraino eraman behar genituen hegazkinok.
Gero, Txinara eraman behar genuen erregaia.
Hegazkinen pistak txinatar langileek eraiki zituzten.
Operazioa erokeria hutsa zen.
Gogoan dut oraindik nola eramaten zituzten arrastaka...
...arrabol handi haiek, harriak zapaltzeko eta zelaitzeko.
Norbait irristatzen bazen, arrabola gainetik pasatzen zitzaion...
...barre egin, eta lanean segitzen zuten.
Han ez zegoen erregai-hegazkinik; beraz, B-29 haiek hartu...
...Indiatik Chengdura hegan joan, erregaia han utzi, eta Indiara.
Chengdu-n erregaia pilatzeko behar hainbat misio egin...
...Yawatako altzairu fabrikak bonbardatu, eta Indiara itzuli.
Hain gutxi landua genuen...
...eraginkortasuna maximizatzeko arazo hura...
...non B-29 batzuek, itzulerako hegaldirako...
...Chengdunen erregaia utzi ordez, berriz kargatu behar izaten zuten.
Laburbilduz, horrek ez zuen ezertarako balio.
Ondorio hura LeMayk atera zuen...
...eta buruzagiak konbentzitu zituen...
...dena Marianak uharteetara eramateko...
...eta horrek suntsitu zuen Japonia.
LeMayk gauza bakarra zeukan buruan:
Jomuga suntsitzea.
Aire armadako jeneral askok zekiten zenbat hegazkin zeuzkaten...
...zenbat tona bonba jaurti zituzten, etab.
Baina bera zen aire armadako buruzagi nagusien artean bakarra...
...jomuga suntsitu bakoitzean galdutako eskifai-tasa...
...kontuan hartzen zuena.
Guameko uhartean nengoen, bere esanetara, 1945eko martxoan.
Gau hartan bakarrik...
...hil arte erre genituen 100.000 japoniar Tokion.
Gizon, emakume eta umeak.
Bazenekien hori gertatuko zela?
Gomendio hori eman zuen mekanismoaren baitan nengoen ni.
Bonba-operazioak aztertzen nituen, eraginkorragoak izan zitezen.
Ez, ordea, jende gehiago hiltzeko...
...etsaia ahultzeko baizik.
Txosten bat idatzi nuen, B-29en eraginkortasuna aztertzen zuena.
Ehiza-hegazkinen eta aire defentsaren gainetik zihoazenez...
...B-29en galera-tasa askoz baxuagoa zen.
Arazoa zen, ordea, doitasuna ere askoz baxuagoa zutela.
Ez naiz esaten ari...
...nire txostenak eragin zituela su-bonbardaketak.
Ez dut nire burua zuritu nahi su-bonbardaketen errutik.
Ez dut iradoki nahi nik sartu niola LeMayri buruan...
...operazio haiek ez zutela batere eraginkortasunik...
...eta zeharo aldatu behar zirela.
Baina, azkenean, hori egin zuen.
B-29ak 1.550 metrora jaitsi zituen...
...eta su-bonbez bonbardatzea erabaki zuen.
Gau hartan itzuli ziren B-29etako gizon batzuk galdekatu nituen.
Pilotuz eta inteligentziako galdetzailez betea zegoen gela.
Kapitain gazte bat zutitu zen:
“Jakin nahi nuke zein putakumeri bururatu zaion...
...7.000 metrora hegan egiteko asmatutako hegazkin bikain hau...
...1.500 metrora jaistea, eta nik nire kidea galdu dut”.
“Akabatu egin didate”.
LeMayk monosilaboz hitz egiten zuen.
Ez nion sekula entzun bi hitz baino gehiago segidan esaten.
Hau zen bere hiztegia: "Bai, ez, kitto, pikutara..."
Hori besterik ez zuen esaten.
LeMayk ez zuen kritikarik onartzen.
Ez zuen inoiz inorekin eztabaidatzen.
LeMay altxatu egin zen.
“Zergatik gaude hemen?”
“Zuk zure kidea galdu duzu. Zu bezainbat samintzen nau horrek”.
“Nik bidali dut hara”.
“Eta han egona naiz; badakit hori zer den”.
“Baina zuk zeure kidea galdu duzu, eta guk Tokio suntsitu dugu”.
Tokioko 130 kilometro erre ziren.
Tokio egurrezkoa zen, eta gure su-bonbek kiskali egin zuten.
5. ikasgaia: - Proportzionaltasunak izan behar du gerrako ildo nagusia.
Su-bonben aukera nondik etorri zen?
Kontua ez da, berez, su-bonbena. Kontua hau da:
Irabazteko, 100.000 lagun hil behar dituzu gau batean?
Su-bonbez edo beste era batera?
LeMayk garbi erantzungo zukeen baietz.
“McNamara, zer esan nahi duzu? 100.000 japoniar zibil hil ordez...
...gutxiago hil behar genituela edo bakar bat ere ez?”
“Eta, gero, gure soldaduak Tokioko hondartzetan sarraskitu zitzaten?”
“Hori proposatzen duzu? Hori morala da? Zuhurra da?”
Bonba atomikoa zertarako jaurti...
...LeMay Japonia erretzen ari bazen?
Eta Tokioren ondoren, beste hiri batzuei eraso zien su-bonbez.
Yokohamaren %58. Yokohama Clevelanden tamainakoa da.
Clevelanden %58 suntsitua.
Tokio New Yorken tamainakoa da. New Yorken %51 suntsitua.
Chattanoogaren baliokidea %99, Toyama, alegia.
Los Angelesen baliokidea, %40, Nagoya, alegia.
Hori dena bonba atomikoa jaurti baino lehenago gertatu zen.
Izan ere, LeMayk eman zuen bonba botatzeko agindua.
Proportzionaltasunak izan behar luke gerrako ildo nagusia.
67 japoniar hiritako %50etik %90era doan jende portzentajea hiltzea...
...eta, gero, bi bonba atomikoz haiek bonbardatzea...
...ez zen proportzionala, batzuen ustez,...
...lortu nahi genituen helburuekiko.
Ez diot Trumani errurik botatzen bonba nuklearra jaurtitzeagatik.
Estatu Batuen eta Japoniaren arteko gerra gizadiaren historiako...
...gerrarik basatienetako bat izan zen.
Piloto kamikazeak, suizidak, sinestezina!
Kritika daiteke, ordea, giza arrazak orduan eta orain...
...ez dituela benetan landu “gerrako arauak”.
Ba al zegoen araurik esango zizunik ezin zirela...
...gau batean 100.000 zibil hil arteraino erre?
LeMayk hau esan zuen: “Gerra galdu izan bagenu...
...gerrako kriminal gisa epaituko gintuzten”.
Eta arrazoi duela uste dut.
Berak, eta nik ere bai,...
...gerra kriminalek bezala jokatu genuen.
LeMayk onartu zuen bera egiten ari zena inmoraltzat hartuko zela...
...baldin eta gerra galdu izan bazuen.
Zergatik da inmorala galduz gero, eta ez da inmorala irabaziz gero?
1964ko martxoak 2. Lyndon B. Johnson:
“Pare bat orrialdeko txosten bat diktatu behar didazu”.
“Hitz arruntak eta esaldi laburrak Vietnamgo egoeraz”.
“Gaur goizean, Scott senatariak hau esan du:
“Gerra ezin bada ez irabazi, ez galdu eta ez abandonatu...
...horrek ideien ezegonkortasuna adierazten du”.
“Iritzi multzo lauso bat da, adiskidetze-politika urduri bat...
...eta horrek aztoramena sortzen du”.
“Vietnamen zeren kontra ari garen esplikatzea hutsegite bat da?”
“Zuhurra litzateke, lehendakari, ahalik eta gutxiena esatea”.
“Erantzun zintzoa hau da: Ez dakigu zer gertatzen den han”.
“Telegramen bidez jasotzen ditudan seinaleak oso kezkagarriak dira”.
“Zalantzaz betetako garai bat da”.
1964ko martxoak 10. Lyndon B. Johnson:
“Norbait behar dugu han, plan hobeak asmatuko dizkiguna”.
“Norbaitek plan batzuk egitea nahi dut, haiek harrapatzeko...
...eta haietako batzuk hiltzeko. Hori da egin nahi dudana”.
“Saiatuko naiz helburu hori beteko duen zerbait zuri ekartzen”.
Noizbait aipatu beharko dugu Vietnam.
Eta jakin nahi nuke nola heldu hobekien gaiari?
Oso galdera latza da.
Gerra Hotzaren testuinguruan hitz egin behar genuke horretaz.
Baina, aurrena, Fordez hitz egin beharra daukat.
Gerraren bukaerara itzuli behar dut.
Buruko min izugarria nuen.
Margek Aire Armadako ospitalera eraman ninduen.
Handik astebetera, Margek sintoma berak zituen.
Zaila da sinesten eta ez dut antzeko kasurik entzun:
Senar-emaztea, biak batera, une berean polioz gaixotzea.
Biok ospitalean geunden Japoniaren aurkako garaipen egunean.
Lagun batek hau esan zidan:
“Enpresa bat aurkituko dugu Amerikan...
...eta talde bikain baten aholkuak eta gaitasunak beharko ditu...
...eta osatzen ari naizen talde horretan zu ere arituko zara”.
Ezetz esan nion. Harvardera itzuliko nintzela.
Margek eta nik hori nahi genuen, han bizi.
Esan zidan: “Ezin duzu Margen ospitaleko faktura ordaindu”.
“Burutik jota zaude”.
“Bide batez, gure laguntza gehien behar duen enpresa Ford da”.
-Nik: “Nola dakizu hori?” -Berak: “Artikulu bat dakar Lifek”.
Fordeko 1.000 goi exekutiboetatik 10 lizentziadun besterik ez zeuden.
Beraz, Henry Ford II.ak laguntza behar zuen.
Azterketak egingo zizkiguten. Bi egun oso azterketetan.
Adimena, lorpenak, nortasuna... den-dena aztertu ziguten.
Ergela dirudi, baina galderetako batek honela zioen:
“Zer nahiago duzu izan lore-saltzailea edo meatzaria?”
Ni lore-saltzailea izan nintzen Eguberrietako opor batzuetan.
“Meatzari” jarri nuen, beraz. Arrazoiak begien bistakoak dira.
10 laguneko talde hura Harvardeko Ofizialgaien Eskolan ikasia zen.
Azterketa batzuetan, ordu arteko notarik onenak atera genituen.
Beste batzuetan, goi mailakoen %1ean geunden.
1926tik 1946ra, Ford enpresak ia ez zuen irabazirik izan.
Sekulako hondamena zen hura.
Erantzukizun bat genuen akziodunekiko.
Eta egoera izugarri latza zen.
6. ikasgaia: Datuak eskuratu.
Ez zuten merkatua ikertzeko talderik. Nik bat antolatu nien.
Zuzendariak esan zidan: “Zer ikertu behar da?”
Nik erantzun: “Ea nork erosten dituen Volkswagenak”.
“Denek esaten dute ez direla auto onak”.
“Eta 20.000 besterik ez dituzte saltzen urtean”.
“Baina zer gertatuko den jakin nahi dut”.
“Berdin jarraituko du? Igoko da? Jaitsi?”
“Auto horien eroslea bila ezazu”.
Handik sei hilabetera etorri zitzaidan.
“Irakasleak, medikuak, abokatuak...
...hori baino gehiago gasta dezakeen jendea.
Gogoetan egon nintzen: “Zer egin behar ote genuen?”
“Aintzat hartu ez genuen merkaturen bat zegoen?”
Orduan, ez zirudien amerikarrek auto merkeak nahi zituztenik.
Kontsumo deigarria atsegin zuten.
Cadillacek, beren aleroi nabarmenekin...
...jorratu zuen 10-15 urtez industriaren estiloa.
Eta horren kontra borrokatu behar ginen.
Falcon-a aurkeztu genuen, auto merke gisa.
Eta arrakasta handia izan zuen irabazien aldetik.
Lorpen handia izan zen.
Esan nien: “Istripu asko omen dago”.
“Bai, horri buruzko datuak ekarriko dizkizugu”.
40.000 hildako zeuden urtean auto istripuengatik...
...eta 1.200.000 zauritu.
“Zergatik gertatzen da hori?”
“Bistan dago: giza-hutsegiteengatik eta akats mekanikoengatik”.
“Akats mekanikoak badira, azter ditzagun zein”.
“Akats mekanikoak baldin badira, konpondu ditzagun”.
Erantzun zidaten: “Oso estatistika gutxi dago horretaz”.
Nik, berriz: “Bilatu zerbait, ea zer ikas dezakegun”.
Cornelleko laboratorio aeronautikoa da horretaz zerbait dakien bakarra.
Esan zidaten: “Enbalajea da arazo nagusia”.
“Arrautzak erostean, kartoi batean egoten dira, ezta?”
Nik: “Emazteak erosten ditu arrautzak”.
“Galdeiozu ea kartoi-kutxa etxean uzten duenean...
...arrautzak puskatzen ote zaizkion”.
Margi galdetu, eta ezetz esan zidan.
Cornellek esan zuen: “Ondo bilduta daudelako da hori”.
“Jendea autoetan horrela bilduz gero, hausturak gutxituko ditugu”.
Ez genuen laborategirik; beraz, burezur paketetan bilduak...
...jaurti genituen Cornelltarren logeletatik.
Absurdoa dirudi, baina gizon hura zuzen zegoen.
Enbalajean zegoen koxka.
Auto-talka batean, gidaria bolantean iltzatuta gelditzen zen.
Ondokoa parabrisan edo aurrealdean jota zauritzen zen.
Beraz, 1956ko Ford autoan elementu berriak jarri genituen:
Inor iltzatuko ez zuten bolanteak, segurtasun-uhalak...
Gure ustez, jendeak uhalak %100 erabiltzen bazituen...
...20.000 bizitza salbatuko genituen urtean.
Mundu guztia kontra jarri zen.
Ezin genuen jendea uhala erabiltzera behartu.
Baina erabiltzen zutenek bizitza salbatzen zuten.
Orain, aurrera joango naiz.
1960ko uztaila zen:
John Bugas, harreman industrialen lehendakariordeak...
...lehendakaria izan nahi zuen.
Ni ere lehendakariordea nintzen, eta auto sail guztien ardura nuen.
Henry gautxoria zen. Etxetik kanpo zebilen beti.
Behin, goizeko 2etan, esan zidan: “Bob, goazen trago bat hartzera”.
Nik erantzun: “Ez, ohera noa”. Johnek esan: “Ni joango naiz”.
Henryk: “Zu ez. Bobi esan diot”. Azkenean, berarekin joan nintzen.
Eta lehendakaria izatea eskatu zidan.
Ni izan nintzen enpresa horretako historian lehen lehendakaria...
...Ford familiakoa ez zena.
Eta handik bost astera, utzi egin nuen.
KENNEDY LEHENDAKARI BERRIA
Telefonoak jo zuen.
Norbaitek esan zuen: “Robert Kennedy naiz”.
Jack Kennedy, nire anaiak zu gure koinatuarekin biltzea nahi du.
Sarge 4etan iritsi zen. Nik ez nuen ezagutzen.
Esan zidan: “Jack Kennedy, nire koinatuaren partetik...
...altxor-idazkariaren postua eskaintzen dizut”.
“Erotuta zaude. Badakit zertxobait finantzez...
...baina ez naiz postu horretarako gai”.
“Hori erantzungo zenidala aldez aurretik pentsatuta...
...defentsa-idazkaritza eskaintzen dizu lehendakariak”.
“Hiru urtez borrokatu nintzen II. Mundu Gerran...
...baina ez naiz horretarako gai”.
“Hori esango zenidala jakinik, bilduko al zinateke berarekin?”
Beraz, etxera joan, eta Margekin hitz egin nuen.
Nik izendatu nahi nituen goi mailako karguak...
...eta ez nuen Washingtongo bizitza sozialean parte hartu nahi.
Andreak esan zidan: “Egizu kontratu bat lehendakariarekin...
...eta baldintza horiek onartzen badizkizu, aurrera”.
800.000 dolarreko ondasunak neuzkan garai hartan.
Baina milioi asko balio zuten akzio-aukerak neuzkan.
Munduko exekutiborik hobekien ordainduenetako bat nintzen.
Eta etorkizuna distiratsua zen.
Umeei deitu genien. Bizitza erabat aldatuko zitzaien.
Gobernuko idazkari baten soldata 25.000 dolarrekoa zen urtean.
Umeei esan genien gauza batzuei uko egin beharko zietela.
Ez zitzaien axola. Margi ez zitzaion axola.
Elurra ari zuen.
Zerbitzu Sekretuek atzeko atetik sarrarazi ninduten.
Oraindik garbi ikusten dut. Sofa bat zegoen...
...bi besaulki eta mahaitxo bat erdian.
Jack Kennedy besaulki batean zegoen eta Bob Kennedy bestean.
‚Ä®”Lehendakari jauna, absurdoa da, ez naiz gai”.
Kennedyk esan zidan: “lehendakari eskolarik ere ez dago”.
“Esan diezaiegun kazetariei. Oraintxe idatziko dut agiria”.
“Jakinarazpena idatzi, eta aurreko atetik atera ginen”.
Kameraz eta kazetariz josita zegoen dena.
Horrela jakin zuen Margek kargua onartu nuela.
Telebistan, zuzenean.
Argazkiak jakinarazpenaren ondoren.
Eskatu diot Robert McNamarari onar dezala...
...defentsa-idazkaritzaren erantzukizuna.
Eta poz handiz esaten dizuet onartu duela.
McNamara jaunak Ford enpresako lehendakaritza utziko du...
...sakrifizio pertsonal handi bat eginez.
Horrela hasi zen.
Garai traumatikoa izan zen.
Emazteak ultzerak izan zituen. Estresaz hilko zen, beharbada.
Nire semeak ultzerak zituen. Oso traumatikoa izan zen...
...baina gure bizitzako urterik onenak izan ziren...
...eta familiako guztiei on egin zien.
Izugarria izan zen.
Urriak 2.
Vietnamdik itzuli nintzen.
Garai hartan, 16.000 aholkulari militar genituen.
Aholkatu nion lehendakariari eta Segurtasun-Kontseiluari...
...plan bat egin eta helburu bat ezar genezan...
...horiek guztiak bi urtetan handik erretiratzeko.
1963ko urriak 2. Kennedy:
“Zer abantaila du horiek erretiratzeak?”
“Esan diezaiokegu kongresuari eta herriari plan bat dugula...
...arriskuan dagoen militar kopurua gutxitzeko”.
“Nire eragozpen bakarra da...
...gerra gerora ere gaizki badihoakigu...
...baikorregi izanaren itxuran agertuko garela jendaurrean”.
“Vietnamdik joateko modu bat behar dugu, eta hau da bidea”.
Kennedyk iragarri zuen...
...1965eko amaieran gure aholkulari militar guztiak aterako genituela.
Eta 1963rako, 1.000 aterako genituela. Eta atera genituen.
Baina estatu-kolpe bat jo zuten Hego Vietnamen.
Dien agintetik bota zuten.
Eta bera eta bere anaia hil zituzten.
Ni lehendakariarekin nengoen...
...elkarrekin izan genuen kolpe horren berri.
Sekula ez nuen bera hain aztoratua ikusi.
Zurbildu egin zen.
Izugarrizko arazoak izan genituen Diemekin, baina, demontre!...
...bera zen agintea, bera zen estatuburua.
Eta kolpe militar batek agintetik bota zuen.
Eta guk biok bagenekien...
...Estatu Batuetako gobernuaren erantzukizuna ere bazela.
Nire bulegoan nengoen, Pentagonoan...
...telefonoak jo zuenean; Bobby zen.
Lehendakariari tiro egin zioten Dallasen.
Handik 45 minutura, Bobbyk berriz deitu zidan...
...lehendakaria hil zela esanez.
Jackiek ni ospitalera joatea nahi zuen.
Goizeko 4etan eraman genuen gorpua Etxe Zurira...
...eta Arlingtongo hilerriko superintendenteari deitu nion.
Eta bera eta ni...
...zelai hartan barrena ibili ginen.
Izugarri ederra da hura.
Gurutze txurien lerroak eta lerroak.
Azkenean, leku egokia aurkitu nuela iruditu zitzaidan...
...hilerriko lekurik ederrena.
Jackieri deitu nion eta etortzeko esan. Berehala onartu zuen.
Eta gaur egun han lurperatua dago lehendakaria.
Parkeko zaindari bat hurbildu zitzaidan eta esan...
...berak...
...eskoltatu zuela lehendakaria zelai haietan barrena...
...aste batzuk lehenago.
Eta Kennedyk esan zuen hura zela Washingtongo lekurik ederrena.
Han lurperatuta dago.
Ahalegin guztiak egingo ditut.
Hori da egin dezakedan guztia.
Laguntza eskatzen dizuet...
...eta Jainkoari ere bai.
1964ko otsailak 25. JFK hil eta handik hiru hilabetera.
Johnson: “Kaixo, Bob?” McNamara: “Bai, lehendakari jauna”.
“Ez nuke zure hitzaldia aldatu nahi, oso ona delako...
...baina aipatu dezakegu 2 minutuz Vietnam?”
“Horri buruz zer esan, hor dago koxka”.
“Vietnamdarren askatasunarekin konpromiso bat dugula esango nuke”.
“Handik joango bagina...
...dominoa erori egingo litzateke...
...eta munduko parte hori komunista bihurtuko litzateke”.
“Geure marineak hara bidal ditzakegu...
...eta Hirugarren Mundu Gerran edo beste Korea batean sartu”.
“Inork ez du ulertzen han zer gertatzen ari den”.
“Jendea galdezka ari da, gehiago ahalegindu behar omen genuke”.
“Izan liteke gerra gehiago edo barealdi handiagoa”.
“Baina ez dugu ez bata eta ez bestea nahi”.
“Gure helburua hegovietnamdarrak entrenatzea da, eta ondo ari gara".
“Ondo da, jauna, nik...”
“Zuk erretiratzea aipatu izana erokeria iruditu zait beti”.
“Psikologiaren aldetik txarra iruditu zait”.
“Zuek biak beste iritzi batekoak zineten eta isildu egin nintzen”.
“Kontua da...”
“Galderak, gero. Nola arraio uste du McNamarak...
...gizonak handik ateratzea gerra galtzen ari garenean?”
1964ko ekainak 9. “Galdetuko bazenio CIAri...
...nolakoa da gaur egun egoera Hego Vietnamen?”
“Okerragoa dela esango lizukete”.
“Argi ikusten da hori deserzio kopuruan, moralean...
...jendea erreklutatzeko zailtasunean...
...biztanleen kontrol galtze gero eta handiagoagoan”.
“Askok esango dugu pribatuki gauzak okerragotu egin direla”.
“Hori pribatuan esanagatik eta ez jendaurrean...
...gertaerak prentsara iristen dira”.
“Han geratuko bagara eta liskarra gogortuko badugu...
...jendea hezi beharko dugu. Oraindik ez dugu hori egin”.
“Ez dakit ziur hau une egokia ote den”.
“Hori egiten baduzu, oihuka hasiko zaizkizu: “Zu gerrazalea!”
“Bat nator zurekin”.
“Lehendakaria hautatzeko kanpaina. L.B.J. eta Goldwater lehian.”
Ez ibili itzulinguruka.
Ez ezkutatu kontuak.
Gerran gaude Vietnamen.
Baina lehendakaria eta defentsa-idazkaria...
...hor ari dira jo eta ke jendea engainatzen.
Eta aski da behingoz!
7. ikasgaia: - Sinestea eta ikustea okerbideak dira maiz.
1964ko abuztuak 2.
Abuztuaren 2an...
...Maddox destruktoreak jakinarazi zuen...
...Ipar Vietnamgo patruilaontzi batek eraso ziola.
Gure aurkako erasoaldi bat izan zen. Nazioarteko uretan geunden.
Ofizial batzuk bidali nituen bala-aztarnak berreskuratzera...
...eta garbi identifikatu zituzten Ipar Vietnamgoak zirela.
Beraz, zalantzarik gabe, hura gertatua zen.
Nolanahi ere, ez genuen erantzun.
Eta zaila izan zen. Zaila izan zen lehendakariarentzat.
Goi mailako agintari zibil eta militar askok esaten ziguten:
“Ene, lehendakaria...” Ez zuten “koldar” hitza erabili...
...baina, berez: “Ez du interes nazionala babesten”.
1964ko abuztuak 4.
Handik bi egunera, bi destruktorek, Maddox eta Turner Joy...
...eraso egin zietela jakinarazi zuten.
“Nondik atera dira torpedo horiek?”
“Ez dakigu. Ontzi identifikatu gabe horietatik, seguru asko”.
Sonarrak torpedoak sumatu zituen.
Patruilaontzietatik egindako erasoen beste zantzu batzuk.
10 ordu behar izan genituen gertatu zena argitu ahal izateko.
Halako batean, ontziko kapitainak esan zuen: “Ez gaude erasoaz ziur”.
Beste une batean, berriz: “Erabat ziur gaude”.
Azkenean, Sharp almiranteak: “Ziur gaude, benetan gertatu da”.
Horren berri eman nion Johnsoni, eta ondorioz...
...Ipar Vietnamgo jomuga batzuk bonbardatu genituen.
Johnsonek hau esan zuen: “Gatazka areagotuko dugu”.
“Baina ez dut hori egingo Kongresuaren baimena gabe”.
Eta ebazpen bat egin zuen...
...lehendakariari nazioa gerrara eramateko baimen osoa ematen ziona.
Tonkingo Golkoko Ebazpena.
Orain, goazen berriz abuztuaren 4ko erasora.
Abuztuak 4, 12,22.
“9 torpedo egon dira, nonbait, uretan”.
“Denek huts egin dute”.
“Bai”.
“Ez nago kopuruaz ziur”.
“Berriz aztertu behar dugu...”
“Handik 97 minutura”.
“Torpedoen erasoen albisteak zalantzazkoak omen ziren...
...urak radarra nahasi duelako eta gizonen larriduragatik izan da”.
“Ederki. McNamara jaunari esango diogu”.
“Ezin dizut ezer hoberik eman. Barkatu”.
“Handik 9 minutura”.
“Torpedo-eraso horietako asko...
...sonarreko gizonen kontua izan da, nonbait”.
“Oso urduri jartzen dira horrelako kontuekin”.
“Eta sonarrean entzundako guztia torpedoa iruditzen zaie”.
“Ziur zaude torpedo-eraso bat izan dela?”
“Ez dugu zalantzarik horretaz”.
“Uste dut...”
Nahasmen hutsa zen. Eta geroztikako gertaerek erakutsi zutenez...
...egun hartan eraso zigutelako ondorioa okerra zen.
Ez zen gertatu.
Abuztuaren 2an, berriz, eraso ziguten: ondorio zuzena zen.
Nahiz bere garaian zalantzan jarri zuten hori.
Batean asmatu genuen eta bestean, ez.
Johnson lehendakariak bonbardatzeko agindua eman zuenean...
...ustez bigarren erasoa zenari erantzuteko eman zuen.
Ez zen erasorik izan, baina orain ez naiz horretaz ari.
Erasoa agindu zuen guri eraso zigutela uste zuelako.
Eta uste zuen erabaki hura ohartuki hartua zutela...
...Ipar Vietnamgo buruzagi politiko eta militarrek...
...gatazka areagotzeko...
...eta irabazi arte etsiko ez zutela adierazteko.
Oker geunden.
Baina gure gogo-aldarteak bultzatu gintuen ekintza horretara.
Eta ondorio izugarriak ekarri zituen.
Batzuetan, oker ikusten dugu, edo gertaeraren erdia ikusten dugu.
-Sinetsi nahi duguna ikusten dugu. -Arrazoi duzu.
Sinestea eta ikustea. Oker egoten dira maiz biak.
Guk, amerikarrok, badakigu, beste batzuek ahazten badute ere...
...gatazkak hedatzeak dituen arriskuak.
Ez dugu gerra areagotu nahi.
“Trumoi Amilkaria” asmatu genuen...
...urteen poderioz bonbardatze programa astun-astuna bihurtu zena.
Bizpahiru aldiz bonba gehiago bota genituen han...
...Mendebaldeko Europan II. Mundu Gerran baino.
Ez da, berez, arazo militar bat.
Hegovietnamdarren bihotz-buruak irabazteko gudu bat da.
Bere segurtasun fisikoa babesteko aldez aurreko baldintzarekin.
1965eko otsailak 26. Johnson:
“Jende hori bonbardatuko dugu”.
“Oztopo hori gaindituko dugu”.
“Jokoa azken laurdenean dago...
...eta emaitza 78-0 da”.
“Izugarri ikaratuta nauka lurreko tropak han sartzeak...
...baina segurtasun faltaz hegazkin pila galtzeak ikaratuago nauka”.
“Ni ere bai”.
1965eko martxoak 6. Johnson:
“’Badatoz marineak’ esateak inpaktu psikologiko txarra izango du”.
“Ama guztiek esango dute: ‘Akabo!’”.
“B-57ekin egin duguna huskeria izango da...
...marineen aldean”.
“Nire erantzuna ‘bai’ da. Nire irizpidea, berriz, ‘ez’.”
“Ni arduratuko naiz, lehendakari jauna”.
“Noiz emango duzu agindua?”
“Gaur azken orduan...
...goizeko edizio batzuetan ager ez dadin”.
“Minimizatuta geratzeko moduan egingo dut iragarpena”.
1965eko ekainak 10. McNamara:
“Westmorelandek 10 batailoi gehiago gomendatu ditu...
...zuk dagoeneko baimendutako 13 batailoiez gainera”.
“45.000 gizon, guztira”.
“Nik 5 batailoi gomendatuko nituzke...
...25.000 gizon, guztira”.
“Zeren eta azken batean...
...zeharo mugatu nahi baitut gure konpromisoa”.
“Baina buruzagiek, ez, nonbait”.
“Berez, ez dute nahi”.
ERREKLUTATZEA BIKOIZTUA
1965eko ekainak 10. “Inortxok ere ez du uste...
...50.000, 100.000 edo 150.000 gizonek gerra amaituko dutenik”.
“Ez gara erretiratzen ari, daukagunari eusten diogu”.
“Kaltea egiten ari gara...
...ari gara...
...galtzen ari gara”.
Aditzera eman digute amerikarrok Vietnamen dugun gizon galera...
...4.877koa dela gaur, horietatik 748 hildako.
Robert McNamara, defentsa-idazkariak...
...hara egin dituen 7 ikuskatze-bidaietan...
...alderdi positibo bat aurkitzen dio gerraren bilakaerari.
Handik ekarri dudan irudipenik biziena...
...da utzi diogula gerra galtzeari”.
Iparvietnamdarrek 9 erregimentu dituzte, nonbait.
Batzuk Kentuckyko parke batean entrenatu ziren etorri aurretik.
Baina horrek ez zituen ondo prestatu...
...sasietarako, amildegietarako, 90 graduko tenperaturetarako...
Aldatu gara gerratxo zikin batetik erdiko gerra zikin batera.
Vietnmandarrak dira gehien borrokatzen direnak...
...eta gehien hiltzen direnak.
Baina astez aste, amerikar galerak gero eta handiagoak dira.
Amerikak irabazi egiten ditu abian jartzen dituen gerrak.
Zalantzarik ez izan.
Gerra deklaratu diogu tiraniari eta erasoaldiari.
Nazio txiki hori hondoratzen bada eta independentzia galtzen badu...
...ea zer gertatuko zaien beste nazio txikiei.
1965eko abenduak 2.
McNamara: “Gero eta konbentzituago nago...
...beste zerbait egin behar dugula, ekintza militarraz gainera”.
“Egiten ari garena berez suizidio bat da”.
“300.000 edo 400.000 amerikar han sartzea...
...han gertatuko denaren garantiarik gabe...
...izugarrizko arriskua da izugarrizko kostuekin”.
Utzidazu une batez atzera joaten.
Kubako misilen krisian...
...azkenean sobietarren azalean sartu ginela uste dut.
Vietnamdarrak ez genituen ezagutzen eta ezin genuen haiekin enpatizatu.
Eta ondorioa sekulako gaizkiulertua izan zen.
Haien ustez, gu frantsesen ordez genbiltzan botere kolonial gisa...
...eta Hego eta Ipar Vietnam makurtu nahi omen genituen...
...gure interes kolonialetara. Eta hori erabat absurdoa zen.
Guretzat, berriz, Vietnam Gerra Hotzeko elementu bat zen.
Eta haientzat, ordea, hura gerra zibil bat zen.
Ez dago adibide askorik...
...non etsai izandako bi pertsona elkartzen diren...
...mailarik gorenean, zer gerta ote zitekeen eztabaidatzeko.
Nire hipotesiaren arabera...
...nork bere helburuak lortu ahal izango zituen...
...hainbeste gizon hil gabe.
Eta hipotesia probatu nahi nuen Vietnamera joanez.
Vietnamgo kanpo harremanetarako ministro ohiak...
...Thach zeritzan gizon apartak esan zidan: “Oker zaude, zeharo!”
“Gu independentziaren alde borrokatu ginen”.
“Zuek, berriz, gu esklabo bihurtzeko”.
Ia-ia elkar joka bukatu genuen. Lehenengo eguneko eguerdia zen.
“Ez zen tragedia bat izan zuentzat 3.400.000 vietnamdar hiltzea?”
“Gure biztanle-tasaren arabera, 27 milioi amerikar lirateke”.
“Zer irabazi zenuten?”
“Gerra hasieran emango genizuena baino gehiago ez”.
“Dena lortzeko aukera izan zenuten: independentzia, batasuna”.
“Zuk ez duzu inoiz historiako libururik irakurri”.
“Bestela, jakingo zenuke ez garela txinatarren edo errusiaren peoiak”.
“Ez zenekien hori?”
“Ez dakizu 1.000 urte daramatzagula txinatarrekin borrokan?”
“Independentziaren alde borrokatzen ginen...
...eta azken gizona hil arte borrokatzea erabakita geneukan”.
“Ez bonbek, ez amerikar presioek ez gintuzten geldiaraziko”.
8. ikasgaia: Prest egon zure arrazoibidea berraztertzeko.
Zerk egiten gaitu orojakile?
Froga dezakegu orojakileak izan garela?
Munduko naziorik garrantzitsuena gara gaur egun.
Ez dugu inoiz aplikatu behar gure alde bakarretik...
...botere ekonomiko, politiko edo militar hori.
Arau hori Vietnamen bete izan bagenu, ez ginatekeen hara joango.
Gure aliatuetatik inork ez gintuen babestu.
Ez Japoniak, ez Alemaniak, ez Britainia Handiak, ez Frantziak.
Gure antzeko balioetako nazioak ezin izan bagenituen konbentzitu...
...gure kausaren merezimenduaz...
...hobe genukeen geure arrazoibidea berraztertu.
Amerikarrek joan den astean izan dute galerarik handiena Vietnamen.
543 guduan hilak. Beste 1.247 zauritu ospitaletan.
Estatu Batuek gerran izan duten hil kopuru osoa: 18.239 gizon.
Hegovietnamdarrek 522 hil izan omen dituzte aste honetan.
Ez daukagu komunisten hilen berri.
Hildakoen kopuru horretan zerikusi handia izan du...
...Khe Sanh-eko marine-basea bonbardatu izanak.
Han, iparvietnamdarrek gogor eraso zioten baseari...
Zenbateraino uste duzu zure kontroletik kanpoko gauzen...
...egilea edo tresna izan zarela?
Ez dut uste bietatik ezer izan naizenik.
Nire sentipena zen zerbitzatzen ari nintzaiola...
...amerikar herriak aukeratutako lehendakari bati.
Eta berari laguntzen saiatzea zela nire erantzukizuna...
...bere betebeharra hobekien uste zuen bezala betetzen.
Zer da moralaren aldetik egokia gerra garaian?
Adibide bat jarriko dizut.
Idazkaria nintzenean, “Agente Laranja” erabili genuen Vietnamen.
Zuhaitzak hostogabetzen dituen gai kimiko bat da hori.
Gerra ondoren, esan zuten hura gai toxiko bat zela...
...eta jende asko hil zuela...
...haren eraginpean egondako soldaduak eta zibilak.
Agente Laranja erabiltzea onartu zuten denak gerra kriminalak dira?
Gizadiaren aurkako krimen bat egin zuten?
Begira diezaiogun legeari.
Zer-nolako lege motak esaten du...
...gerran zer gai kimiko erabil daitezkeen eta zein ez?
Ez dugu horrelako definizio garbirik.
Sekula ez nuke ekintza ilegalik egiteko baimena emango.
Ez dakit Agente Laranjaren baimena eman ote nuen. Ez naiz oroitzen.
Baina hori ni idazkari nintzen garaian gertatu zen.
9. ikasgaia: Ongia egiteko, baliteke kalte egin behar izatea.
Norman Morrison kuakeroa zen.
Gerraren, indarkeriaren eta txikizioaren aurka zegoen.
Pentagonora etorri, bere burua gasolinaz blai busti...
...eta bere burua erre zuen nire bulegoaren azpian.
Ume bat zeukan besoetan, alaba.
Jendea oihuka: “Salbatu umea!”.
Berak umea bota zuen, eta umea salbatu zen eta bizirik dago.
Bere emazteak oso adierazpen hunkigarria egin zuen:
“Gizakiek ez dute gehiago beste gizakirik hil behar”.
Eta ni bat nentorren iritzi horrekin.
Eta gaur egun are indar handiagoz nator bat horrekin.
Zenbat kalte egin behar da ongia egiteko?
Baditugu ideiak, erantzukizunak.
Onartu kaltea egin beharko duzula batzuetan...
...baina kalte hori gutxitu.
Irakurria dut nola Sherman jeneralak Gerra Zibilean...
Atlantako alkateak hiria salba zezala erregutu zion.
Eta Shermanek erantzun zion hiriari su eman aurretxotik:
“Gerra krudela da. Gerra krudelkeria da”.
Horixe bera sentitzen zuen LeMayk.
Bera gure herria salbatzen saiatu zen.
Gure nazioa salbatu nahian.
Eta prozesu horretan, prest zegoen behar ziren guztiak hiltzeko.
Oso jarrera zaila da gizaki sentikorrentzat.
Morrison horietako bat zen. Ni ere bai, uste dut.
50.000 lagun etorri ziren Washingtonera gerraren aurka.
20.000 Pentagono aurrean manifestatu ziren.
Pentagonoa oso eraikin zaila da defendatzeko.
Soldadu errifledunak jarri genituen inguruan.
Sheriffak soldaduen aurrean.
Lehendakariari esan nion: “errifleak ez dira kargatuko...
...nire baimen pertsonala gabe”.
Eta nik ez nuen baimen hori emango.
Zer eragin izan zuten protesta horiek guztiek zure pentsaeran?
Norman Morrisonena 65ean gertatu zen. Orain, 67an gaude.
Tentsio handiko garaia izan zen.
Tentsio handia nire familiarentzat, baina ez dut hori aipatu nahi.
Nola ari zen aldatzen garai horretan zure pentsaera?
Ez dut uste nire pentsaera aldatzen ari zenik.
Gerra Hotzean geunden.
Eta hura Gerra Hotzeko jarduera bat zen.
10. ikasgaia: Sekula ez esan sekula.
Batzuek diotenez, gerra ez atzera ez aurrera omen dago.
Ez, ez. Aitzitik.
Westmoreland jeneralak duela gutxi Saigonen esan duen bezala...
...operazio militar handiek aurrerapen handia egin dute.
Berehala ikasi nuen ikasgaietako bat:
Sekula ez esan sekula. Sekula, sekula, sekula.
Sekula ez esan sekula.
Bigarrenik, sekula ez erantzun egin dizuten galderari.
Zuk egitea nahi zenuen galderari erantzun.
Eta, egia esan, arau hori betetzen dut.
Arau on bat da.
Erantzukina aipatzen duzunean, Vietnamgo gerran, adibidez...
...norena da erantzukizuna?
Lehendakariarena.
Ez dut aipatu gabe utzi nahi Johnsonek gure herriari...
...egin zion ekarpen izugarria.
Ezin diot Vietnamen erantzukizun osoa berari egotzi.
Baina Kennedy bizi balitz, oso bestelakoa zatekeen kontua.
Ez genituen 500.000 gizon han edukiko.
Bi argazki oso adierazgarri.
Horietako batean, badirudi Johnson hau ari dela pentsatzen:
“Ene! Hau estualdi latza!”
“Gizon hau bultzatzen ari zait gauza oker bat egitera...
...eta ez dut egingo”.
“Baina nola demontre ihes egingo diot horri?”
Beste argazkian, hor naukazue ni hau esanez:
“Gizon hau maite dut. Errespetua diot, baina erabat oker dago”.
“Zer egin behar dut?”
“Johnsonek ezin ninduen konbentzitu eta nik ezin bera konbentzitu”.
Errespetu eta nahitasun izugarria izan nien Kennedyri eta Johnsoni.
Baina bukaeran, Johnson eta ni elkarren oso urrun geunden.
Eta esan nion lagun min bati, Kay Graham...
...Washingto Post egunkariko editore ohiari...
“Oraindik ez dakit dimisioa eman dudan edo bota egin nauten”.
Berak erantzun: “Erotuta zaude. Bota egin zaituzte”.
1967ko azaroak 1.
Txosten bat aurkeztu nion Johnsoni:
“Bide txarretik goaz”.
“Aldatu egin behar dugu”.
“Vietnamen egiten ari garena murriztu”.
“Hildakoak gutxitu behar ditugu, eta abar”.
Txostenak eztabaida izugarria sortuko zuen.
Neronek eman nion.
“Lehendakari jauna, inork ez du hau ikusi”.
“Ez Dean Ruskek, ez buruzagi militarrek. Inork ez”.
“Badakit zuk onartuko ez dituzun gomendioak eta esanak dituela”.
Ez zidan sekula erantzun.
Zerbait gertatu behar zuen.
Zurrumurru batek zioen nerbioetatik gaixotzeko zorian omen nengoela...
...presio handiaren eta estresaren eraginez.
Ez dut uste hori hala zenik.
Baina oso irteera traumatikoa izan zen.
Horrela bukatu zen.
Gauza batengatik izan ezik:
Askatasunaren Domina eman zidan Etxe Zuriko zeremonia eder batean.
Eta oso aipamen beroak egin zizkidan.
Hainbeste hunkitu ninduen, non ezin izan nion erantzun.
Lehendakari jauna...
...ezin dut hitzik aurkitu...
...gaur bihotzean daukadana adierazteko.
Badakit hobe dudala beste egunen batean erantzutea.
Eta erantzun izan banu, hau esango nien:
“Badakit zer ari zareten pentsatzen zuetako asko”.
“Gizon hau azalzuri hutsa da”.
“Gauza batzuk ezkutatu ditu”.
“Pentsatzen ari zarete...
...ez zien erabat erantzun...
...amerikarren desioei eta nahiei”.
“Eta esango dizuet oker zaudetela”.
“Bere ezaugarri bereziak zituen, jakina”.
“Horretan ez dago dudarik”.
“Ez zituen onartu eman zitzaizkion aholku guztiak”.
“Bere laguntzaileek esan zioten irekiagoa izan zedila”.
“Ez zen irekia izan”.
“Jendeak ez zuen ulertzen bazeudela gomendioak eta presioak...
...Txinarekiko gerra nuklear bat pizteko arriskua zutenak”.
“Eta berak hori eragozteko erabaki finkoa zuen”.
“Arrazoiak bazituen, alegia, egin duena egiteko”.
Eta, noski, ni joan eta handik gutxira...
...Johnsonek ondorio bat atera zuen: ezin zuen jarraitu.
Ordurako zenbat amerikar hil zituzten Vietnamen?
25.000. Azken kopuruaren erdia baino gutxiago: 58.000.
Historialariei ez zaie gustatzen gertatu ez denaz aritzea...
...gertatu izan zitekeenaz hitz egitea.
Historiaz hitz egin nahi dute.
“Eta nola dakizu zuk, McNamara, zer gertatu ote zitekeen?”
“Nork daki hori?”
Nik badakizkit gauza batzuk.
Orain atzera begira ari naiz pentsatzen...
...baina orduan ez zegoen atzera begiratzerik.
Oso harro nago egin nituen gauzez.
Eta damu dut hutsegiteak egin izana gauza horiek egiteko prozesuan.
11. ikasgaia: Ezin duzu giza izaera aldatu.
Denok egiten ditugu hutsegiteak.
Badakigu hutsegiteak egiten ditugula.
Ez dut ezagutzen buruzagi militarrik, egiaz ariko denik...
...hutsegiterik egin ez duela esango duenik.
Badago esaldi zoragarri bat:
“Gerrako lausoa”.
“Gerrako lausoa”k hau esan nahi du:
Gerra oso konplexua denez...
...giza adimenak ezin ditu bere aldaera guztiak ulertu.
Gure irizpidea, gure ulermena ez dira egokiak.
Eta jendea hiltzen dugu, premiarik gabe.
Wilsonek hau esan zuen:
“Gerra guztiak amaiaraziko dituen gerra irabazi dugu”.
Ez naiz gerrak suntsituko ditugula pentsatzeko bezain inozoa.
Ez dugu giza izaera bat-batean aldatuko.
Kontua ez da ez garela arrazionalak. Bagara.
Baina arrazoiak bere mugak ditu.
HASIERA BAIZIK EZ
Izugarri gustatzen zait T.S. Elioten aipamen bat:
“Ez dugu esploratzez bukatuko...
...eta gure esplorazioaren amaieran...
...hasi ginen lekura itzuliko gara”.
“Eta lehenengo aldiz ezagutuko dugu leku hori”.
Zentzu batean, hortxe egoten hasita nago.
Epilogoa.
Johnsonen gobernua utzi ondoren...
...zergatik ez zenuen Vietnamgo gerraren aurka hitz egin?
Ez dizut gehiago esango.
Horrelako galderek arazoak sortzen dizkidate.
Ez dakizu nik bezain ondo...
...zein itxura su-emailean ager daitezkeen nire hitzak.
Jende askok ez du gerra ulertzen.
Ez didate niri ulertzen.
Jende askorentzat, putakume bat naiz.
Gerraren erantzulea sentitzen zara?
Errudun sentitzen zara?
Ez dut honetaz hitz egiten jarraitu nahi.
Eztabaida gehiagorako bidea baizik ez du ematen.
Ez dut ezer gehiago esan nahi Vietnamez.
Edozer gauza esanez ere, azalpenak egin beharko nituzke.
Zer sentitzen duzu, esaten duzuna esaten duzula ere...
...kalte egingo dizula?
Bai, hori da.
Eta kalterako izatekotan, nahiago dut ezer ez esan.
Robert McNamara Munduko Bankuko lehendakaria izan zen...
...1968tik 1981era.
Erretiratu zenez gero, lanean jarraitu du...
...pobreziaren, osasunaren eta garapen ekonomikoaren alorretan.
AZPITITULUAK: Jon Muñoz