1
00:01:20,800 --> 00:01:23,040
{\an8}Egun on guztioi, eskerrik
asko etortzeagatik.

2
00:01:23,320 --> 00:01:26,479
{\an8}Zuetako batzuek dakizuenez,

3
00:01:26,920 --> 00:01:30,640
{\an8}Kosovoko Fiskaltza
Espezial Bulego berriko

4
00:01:30,959 --> 00:01:37,040
{\an8}fiskal nagusi edo fiskal espezialista
izendatu ninduten irailaren 1ean.

5
00:01:37,800 --> 00:01:42,400
{\an8}Lan honetarako aukeratu naute erakutsi
dudalako trebetasunez eraman ditzakedala

6
00:01:42,720 --> 00:01:49,600
{\an8}gerra-krimen eta gizakiaren aurkako
kasuei buruzko ikerketak eta epaiketak.

7
00:01:50,239 --> 00:01:54,560
{\an8}Lan hau egiteko asmoa dut
gauzak betidanik egin ditudan moduan:

8
00:01:55,119 --> 00:01:59,360
{\an8}justiziaz, energiaz eta beldurrik
edo faboritismorik gabe.

9
00:01:59,560 --> 00:02:03,760
{\an8}Esperientzia pertsonalagatik dakit
bihozgabekeria masiboak epaitzea

10
00:02:04,280 --> 00:02:08,959
{\an8}zein mingarria eta zaila den.

11
00:02:10,320 --> 00:02:13,879
{\an8}Egiten dudanaren sentiberatasun
politikoaz jabetzen naiz,

12
00:02:14,280 --> 00:02:18,560
{\an8}baina, berriz ere, gertaerek eta legeak
baino ez naute gidatuko.

13
00:02:19,280 --> 00:02:22,040
{\an8}Lekukoak babestu behar ditut

14
00:02:22,239 --> 00:02:27,680
{\an8}eta babestu beharreko informazio guztia
isilean eta salbu mantendu behar dut

15
00:02:27,959 --> 00:02:31,280
{\an8}frogak eman behar dituzten
lekukoek beldurtu,

16
00:02:31,479 --> 00:02:33,879
{\an8}min egin edo
mehatxatu ez ditzaten.

17
00:02:34,200 --> 00:02:37,439
{\an8}Hauek dira nire oharrak
eta galderei erantzuteko prest nago.

18
00:02:37,560 --> 00:02:42,879
{\an8}Esan dudan moduan, adierazitako
mugetan erantzuten saiatuko naiz.

19
00:02:44,080 --> 00:02:47,360
{\an8}Esan diezagukezu zenbat pertsona
ikertzen ari zaren gutxi gorabehera?

20
00:02:47,479 --> 00:02:51,600
{\an8}2011ko Martin txostenean
aipatutako pertsonetako bat

21
00:02:51,720 --> 00:02:53,640
{\an8}Kosovoko presidentea
da gaur egun.

22
00:02:53,760 --> 00:02:57,720
{\an8}Ulertzen dut ez duzula esan nahi
nor ikertzen ari zaren edo ez,

23
00:02:57,879 --> 00:03:00,640
{\an8}baina esan diezagukezu
mundu guztia ikertzen ari zaren

24
00:03:00,760 --> 00:03:03,439
{\an8}edo pertsona batzuk
ukituko ez dituzun.

25
00:03:03,760 --> 00:03:06,080
{\an8}Badakizue norbait
salatzen dutenean,

26
00:03:06,200 --> 00:03:09,879
{\an8}auzitegiak zabaltzen duela
salaketa edo kargu-dokumentu bat,

27
00:03:10,080 --> 00:03:14,239
{\an8}karguak baieztatzen direnean.

28
00:03:14,439 --> 00:03:18,479
{\an8}Horri buruzko espekulazioak
hori baino ez dira, espekulazioak.

29
00:03:18,920 --> 00:03:22,800
{\an8}Baina, horrez gain, espekulazio horiek
bidegabeak eta baliteke suntsigarria izatea

30
00:03:23,239 --> 00:03:28,800
{\an8}biktima eta lekuko direnentzat
zein salatu eta ez salatuentzat.

31
00:03:59,920 --> 00:04:06,000
{\an8}Gerrak eragina izan du
Kosovoko pertsona guztiengan.

32
00:04:08,760 --> 00:04:10,720
{\an8}Gerra bitartean,

33
00:04:10,840 --> 00:04:13,640
{\an8}Serbiako indarrek
atxilotu ninduten

34
00:04:13,760 --> 00:04:20,080
{\an8}eta Miloševic eta Serbiaren aurkako
ekintza izugarriak salatu zizkidaten.

35
00:04:20,200 --> 00:04:26,000
{\an8}HLC, Humanitarian Law Centerek
eta Serbian Nataša Kandicek asko lagundu zidaten.

36
00:04:28,640 --> 00:04:31,280
{\an8}Espetxetik atera nintzenean,

37
00:04:31,760 --> 00:04:38,080
{\an8}eskerrak eman nahi nizkien bizitza salbatzeagatik
hari eta Humanitarian Law Centeri,

38
00:04:38,720 --> 00:04:45,760
{\an8}beraz, harekin bildu nintzen eta HLCarentzat
lan egitea eskaini zidan, eta, jakina,

39
00:04:46,119 --> 00:04:48,080
{\an8}berehala onartu nuen.

40
00:04:53,439 --> 00:04:58,239
{\an8}Humanitarian Law Center Kosovo
gobernuz kanpoko erakundea da.

41
00:04:58,479 --> 00:05:05,479
{\an8}Trantsizio-justiziarekin eta iraganari
aurre egitearekin konpromisoa du

42
00:05:07,280 --> 00:05:11,760
{\an8}eta belaunaldi berriei
informatzen saiatzen

43
00:05:12,119 --> 00:05:15,680
{\an8}gara iraganean 
gertatutakoari buruz,

44
00:05:15,879 --> 00:05:21,680
{\an8}gertaeretan soilik oinarritutako
memoria kolektiboa sortuz.

45
00:05:23,520 --> 00:05:26,239
{\an8}...ondoren, jipoituta eta ahulduta,
lurrera erori zen.

46
00:05:26,600 --> 00:05:30,600
{\an8}Jipoitu zuten arren,
oraindik konortea zuen.

47
00:05:31,000 --> 00:05:37,320
{\an8}Ondoren buruan tiro egiten hasi ziren
errifle automatikoekin.

48
00:05:37,720 --> 00:05:41,879
{\an8}Erronda asko disparatu zizkioten.
Burezurra ia suntsitu zioten.

49
00:05:42,200 --> 00:05:44,840
{\an8}Ondoren, pertsona
uniformedunak joan ziren.

50
00:05:45,080 --> 00:05:50,119
{\an8}Gorpua etxean geratu zen gauean
eta biharamunean ehortzi zuten.

51
00:05:52,200 --> 00:05:57,360
{\an8}Lurrean botata ikusi ditut
50 lagun guztira, hilda.

52
00:05:58,680 --> 00:06:01,600
{\an8}Nire amaren erreguak
entzun ditut ur eske.

53
00:06:01,720 --> 00:06:05,680
{\an8}Edaten dudan bakoitzean,
bere erreguak ur eske gogoratzen ditut.

54
00:06:09,200 --> 00:06:14,400
{\an8}Barkamena eskatu nahi dizuegu
jabetu naizelako asko kezkatuta zaudetela.

55
00:06:15,040 --> 00:06:17,080
{\an8}Ez da hori gure asmoa.

56
00:06:18,200 --> 00:06:24,600
{\an8}13.535 lagun hil edo
desagertu dira Kosovon.

57
00:06:24,920 --> 00:06:31,760
{\an8}Hurrenez hurren,
10.812 albaniar,

58
00:06:32,200 --> 00:06:40,119
{\an8}2.897 serbiar, 275 erromani
eta 95 bosniar.

59
00:06:41,560 --> 00:06:50,000
{\an8}Hil edo desagertutako albaniarren
% 80 zibilak ziren.

60
00:06:50,680 --> 00:06:55,959
{\an8}Haurren ehunekoa, hau da,
18 urtera arte,

61
00:06:56,479 --> 00:07:02,760
{\an8}askoz altuagoa zen Kosovon
Bosnia-Herzegovinan eta Kroazian baino.

62
00:07:03,119 --> 00:07:07,920
{\an8}Beraz, neurri batean esango nuke
Kosovoko gerra izugarri ankerra izan zela

63
00:07:08,160 --> 00:07:15,879
{\an8}eta biktima zibilen ehunekoa Jugoslavia ohiko
beste herrialdeetan baino altuagoa izen zela.

64
00:07:16,600 --> 00:07:22,160
{\an8}Gatazken ondorioz, aurretik jada kezkagarriak
ziren biktimak daude beti.

65
00:07:22,320 --> 00:07:25,000
{\an8}Justizia nahi dute beste
ezer baino gehiago.

66
00:07:25,600 --> 00:07:28,959
{\an8}Askotan bertakoek
epaitu ezin dituzten kasuak daude.

67
00:07:29,080 --> 00:07:33,600
{\an8}Horregatik sortu dira
hainbeste nazioarteko auzitegi,

68
00:07:33,760 --> 00:07:36,680
{\an8}haien konbentzio eta mailen arabera
funtzionatzen direnak.

69
00:07:36,800 --> 00:07:42,040
{\an8}Adibidez, Ruandarako
Nazioarteko Zigor Auzitegia,

70
00:07:42,200 --> 00:07:44,680
{\an8}Nazioarteko Zigor Auzitegia...

71
00:07:44,760 --> 00:07:47,840
{\an8}Lehenengoa Nurembergekoa izan zen,

72
00:07:47,920 --> 00:07:53,600
{\an8}naziak Bigarren Mundu Gerrako
krimenengatik epaitzeko.

73
00:07:53,760 --> 00:07:58,040
{\an8}Nazioarteko Zigor Auzitegia dago,

74
00:07:59,360 --> 00:08:03,520
{\an8}Jugoslavia ohiko krimenetarako
Nazioarteko Zigor Auzitegia.

75
00:08:03,959 --> 00:08:08,479
{\an8}Hagako Auzitegia,
kasu garrantzitsuetan

76
00:08:08,680 --> 00:08:14,080
{\an8}agintea dutenak epaitzeko.

77
00:08:14,400 --> 00:08:16,640
{\an8}Ez dituzte mendekoak

78
00:08:17,400 --> 00:08:22,560
{\an8}ez beste baldintzetan

79
00:08:22,959 --> 00:08:25,080
{\an8}jardun zutenak epaitzen.

80
00:08:25,320 --> 00:08:34,560
{\an8}Halako kasuetan, Nazioarteko Auzitegiak
dokumentuak bidaltzen dizkie bertako auzitegiei.

81
00:08:35,600 --> 00:08:42,360
{\an8}Auzitegi edo erabaki judizial hauek
50 pertsona zigortu dituzte guztira.

82
00:08:42,680 --> 00:08:47,439
{\an8}50 pertsona zigortu
eta 13.000 hildakorekin,

83
00:08:47,720 --> 00:08:51,959
{\an8}ondorioztatu dezakegu
zigor judizialak

84
00:08:52,119 --> 00:08:56,360
{\an8}ez direla nahikoa
biktimen senideak lasaitzeko.

85
00:09:04,080 --> 00:09:07,040
{\an8}Kosovon joan eta etorrian
ibili naiz 2000. urtetik,

86
00:09:07,160 --> 00:09:12,520
{\an8}Kosovon gerra-garaian egindako
krimen-kasu ugari epaitzen.

87
00:09:15,040 --> 00:09:18,040
{\an8}Orain bueltan nago pasa
den urtetik Eulexekin,

88
00:09:18,239 --> 00:09:21,920
{\an8}eta hainbat gerra-krimen
ikertu ditut.

89
00:09:24,400 --> 00:09:30,320
{\an8}Askotan zaila da gerra-krimenei heltzea
gatazka baten ondoren.

90
00:09:30,840 --> 00:09:33,479
{\an8}Trantsizio-justiziaren
mekanismo bat da.

91
00:09:33,720 --> 00:09:38,640
{\an8}Bakeak egiteko mekanismoaren
parte da baita ere, beraz,

92
00:09:38,760 --> 00:09:42,119
{\an8}kanpoko arbitro baten
laguntza behar da.

93
00:09:42,439 --> 00:09:45,640
{\an8}Horregatik jotzen da
nazioarteko fiskalengana.

94
00:09:46,560 --> 00:09:50,160
{\an8}Horrez gain, zaila izan daiteke
bertako fiskal eta epaileentzat

95
00:09:50,280 --> 00:09:56,400
{\an8}bere herrialdea epaitzea
gaizki iruditzen zaielako,

96
00:09:56,760 --> 00:10:00,000
{\an8}traidoreak balira bezala.

97
00:10:07,959 --> 00:10:09,959
{\an8}Hasierako indusketak
egin behar dituzte

98
00:10:10,119 --> 00:10:13,320
{\an8}eta han gorpuak daudela
adierazi dezakeen ezer aurkituz gero,

99
00:10:13,520 --> 00:10:17,320
{\an8}epaile serbiar baten agindua lortu behar dute
lekua behar bezala irekitzeko.

100
00:10:17,520 --> 00:10:19,840
{\an8}Fase honetan, oso astiro
mugitu behar zarete.

101
00:10:22,840 --> 00:10:27,680
{\an8}Zailtasun nagusietako bat
lekukoen beldurra da.

102
00:10:29,080 --> 00:10:32,800
{\an8}Familiak mehatxatzen dituzte,
lekukoak erosten dituzte

103
00:10:33,160 --> 00:10:38,680
{\an8}edo batzordekideek lekukoen izenak
jakinarazten dituzte.

104
00:10:41,320 --> 00:10:43,040
{\an8}Oso herrialde txikia da.

105
00:10:43,160 --> 00:10:47,000
{\an8}Guztiek elkar ezagutzen dute,
batez ere hiri eta herri txikietan,

106
00:10:47,560 --> 00:10:53,680
{\an8}eta horregatik badakite
norbaitek fiskaltzaren bulegoari laguntzen badio

107
00:10:53,800 --> 00:10:58,600
{\an8}heroitzat hartzen diren pertsonen
aurkako gerra-krimenen epaiketetan,

108
00:10:58,840 --> 00:11:03,239
{\an8}hots, KAAkoak edo gatazkan
serbiarren aurka parte hartu zutenak.

109
00:11:32,000 --> 00:11:35,680
{\an8}Ikuspuntu politiko batetik,
uste dut ulertzen dudala

110
00:11:35,840 --> 00:11:41,119
{\an8}gaur egun oreka politikoa
ez hausteko beharra dagoela.

111
00:11:56,280 --> 00:12:00,040
{\an8}KAAk ezin izan ditu
organoak salerosi.

112
00:12:00,320 --> 00:12:02,360
{\an8}Txostenak faltsutu dira.

113
00:12:02,479 --> 00:12:07,360
{\an8}Gerra-komandanteek ezin izan dute
Auzitegi Berezitik ihes egin,

114
00:12:07,680 --> 00:12:11,959
{\an8}eta bakar bat ere ez da
beste auzitegietatik askatu.

115
00:12:12,320 --> 00:12:14,520
{\an8}Kosovon UNMIKa ezarri zen.

116
00:12:14,800 --> 00:12:18,160
{\an8}Ondoren Hagako
Auzitegia heldu zen,

117
00:12:18,360 --> 00:12:21,160
{\an8}eta ondoren Eulexeko auzitegia,
gure auzitegi berezia.

118
00:12:21,280 --> 00:12:25,760
{\an8}Kosovoko Askapenerako Armadak
azkenean garaitu zuen.

119
00:12:26,000 --> 00:12:30,320
{\an8}Kosovoren Askapenerako Armadaren
arrakasta handiena egun daukagun askatasuna da.

120
00:12:39,439 --> 00:12:41,280
{\an8}Smajl Elezaj dut izena.

121
00:12:41,560 --> 00:12:46,479
{\an8}Batailoi bateko 138. brigadako
komandante izan nintzen.

122
00:12:46,560 --> 00:12:50,239
{\an8}Gaur egun Kosovoko Gerra-Beteranoen
Erakundeko burua naiz.

123
00:12:57,479 --> 00:13:04,640
{\an8}Kosovar-albaniarrok armada sortu behar izan genuen
serbiarren esklabotzazko 86 urteren ondoren,

124
00:13:05,040 --> 00:13:09,119
{\an8}eta gogotsu eta amorratu
jokatu behar izan genuen.

125
00:13:10,280 --> 00:13:14,439
{\an8}Honek ez du zerikusirik
anaia bat, bi anaia hil izatearekin,

126
00:13:14,720 --> 00:13:19,080
{\an8}jendea hil dute, ikasi behar zen sakrifizioak
beharrezkoak direla askatasuna lortzeko.

127
00:13:29,320 --> 00:13:31,320
{\an8}Hau nire anaia da.

128
00:13:31,680 --> 00:13:36,320
{\an8}Hauek gure herrixkako,
Radavceko herritarrak.

129
00:13:37,520 --> 00:13:40,760
{\an8}Martirtzat hartzen ditugun
gerra-biktimak dira. Ez ziren borrokalariak,

130
00:13:42,040 --> 00:13:46,959
{\an8}baina zibil hauek hil zituzten Kosovoko
Askapenerako Armadaren aurkako mendeku gisa.

131
00:13:53,080 --> 00:13:55,080
{\an8}Kosovoko Askapenerako Armada

132
00:13:56,600 --> 00:14:05,000
{\an8}borrokatu zen gerra-arauei
eta Genevako konbentzioei jarraituz.

133
00:14:05,439 --> 00:14:08,400
{\an8}Kosovoko Askapenerako Armadak
askapen-gerra bat hasi zuen

134
00:14:08,520 --> 00:14:13,920
{\an8}okupatu gintuztelako eta gerra
lurralde osoan deklaratu zen.

135
00:14:14,239 --> 00:14:19,239
{\an8}KAAk ez zuen inoiz muga zeharkatu zibilekin
edo lurraldeetan sartzeko.

136
00:14:19,360 --> 00:14:21,200
{\an8}Askapen-gerra baino ez zen.

137
00:14:23,080 --> 00:14:25,280
{\an8}Ona da gerrarako arauak izatea.

138
00:14:25,959 --> 00:14:31,239
{\an8}Nik neuk eta Albaniak
gerrarako kodeak ditugu.

139
00:14:31,879 --> 00:14:35,040
{\an8}Ohore-kodea da, batez ere.

140
00:14:36,080 --> 00:14:41,239
{\an8}Kanonikoa da,
eta gerra-arauek zehazki diotena:

141
00:14:41,400 --> 00:14:47,800
{\an8}ezin dituzula emakume eta haur
armagabe eta babesgabeak gaizki tratatu.

142
00:14:47,959 --> 00:14:52,080
{\an8}Etsaiaren parte ez direnak.

143
00:15:03,520 --> 00:15:09,160
{\an8}Ramush Haradinaj naiz, Kosovoko Etorkizunerako
Aliantza izeneko alderdiko liderra.

144
00:15:09,479 --> 00:15:11,800
{\an8}Parlamentuan oposizioko
alderdia gara.

145
00:15:13,160 --> 00:15:20,920
{\an8}KAA sortzen hartu nuen parte,
komandante aritu nintzen.

146
00:15:24,640 --> 00:15:31,520
{\an8}KAA gerrillari armada bat zen

147
00:15:32,200 --> 00:15:36,119
{\an8}zapalketari kosovaresei eusteko.

148
00:15:37,439 --> 00:15:41,959
{\an8}Ulertu beharra dago
genozidio mehatxuari aurre egiten geniola,

149
00:15:42,800 --> 00:15:50,800
{\an8}gerra bitartean albaniarrak Kosovotik
ateratzeko kanpaina egon zen.

150
00:15:51,320 --> 00:15:55,640
{\an8}Biztanleriaren erdiak herrialdea utzi zuen bizkor.

151
00:15:55,840 --> 00:15:58,280
{\an8}Eta asko hil zituzten modu sistematikoan.

152
00:16:03,959 --> 00:16:08,400
{\an8}Jaun-andreok, ez ginateke hemen egongo
gure semeen sakrifizioa gabe.

153
00:16:08,520 --> 00:16:11,680
{\an8}Herri albaniarraren askatasunaren alde
hil zirenen ohorez,

154
00:16:11,840 --> 00:16:14,400
{\an8}isiltasunezko minutu bat egitera
gonbidatzen zaituztet.

155
00:16:18,600 --> 00:16:24,160
{\an8}Gerra amaitu zenean, lankide
eta intelektual askorekin egin nuen lan

156
00:16:24,320 --> 00:16:27,239
{\an8}hirugarren aukera
politiko bat sortzeko.

157
00:16:28,280 --> 00:16:32,239
{\an8}2004ko abenduan,
lehen ministro izendatu ninduten.

158
00:16:37,959 --> 00:16:43,200
{\an8}IT0484. kasua da.

159
00:16:43,840 --> 00:16:49,840
{\an8}Fiskala Ramush Haradinaj,
Idriz Balaj eta Lahi Brahimajen aurka.

160
00:16:51,000 --> 00:16:58,320
{\an8}KAAko indarrek, Ramush Haradinaj
salatuaren agindu eta kontrolpean,

161
00:16:58,760 --> 00:17:01,560
{\an8}kanpaina sistematikoa hasi zuten

162
00:17:02,239 --> 00:17:07,200
{\an8}serbiarrak botatzeko
bizi ziren herrietatik.

163
00:17:12,439 --> 00:17:19,920
{\an8}Pertsona batzuek galdekatu
zituzten lekuko gisa

164
00:17:20,040 --> 00:17:27,479
{\an8}eta haien izenak ez dira
lekukoen zerrendetan agertzen hil zituztelako.

165
00:17:27,760 --> 00:17:31,920
{\an8}Ez dut babes-neurririk nahi

166
00:17:32,959 --> 00:17:38,439
{\an8}halako neurriak ez direlako
errealitatean existitzen.

167
00:17:38,560 --> 00:17:43,280
{\an8}Auzitegi honen barnean
besterik ez dira existitzen.

168
00:17:43,400 --> 00:17:46,959
{\an8}Gerra-krimenak lekukoen adierazpenetan
oinarritzen dira batez ere.

169
00:17:47,400 --> 00:17:51,920
{\an8}Jakina, auzitegi-frogak izan ditzakezu,
froga dokumentatuak,

170
00:17:52,040 --> 00:17:59,080
{\an8}komandante militarrek
mendekoei emandako aginduak.

171
00:17:59,520 --> 00:18:03,520
{\an8}Baina ezerk ez du funtzionatzen
lekukoen adierazpenik gabe.

172
00:18:03,640 --> 00:18:07,200
{\an8}Eta lekukoen adierazpenetan
oinarritzen da arazoa.

173
00:18:08,360 --> 00:18:10,400
{\an8}Iza andreak,

174
00:18:11,640 --> 00:18:16,239
{\an8}defentsak eta epaileek
galderak eginez gero,

175
00:18:18,920 --> 00:18:20,239
{\an8}erantzungo zenituzke?

176
00:18:21,840 --> 00:18:27,720
{\an8}Aurretik esan dut,
ez da galderak erantzun nahi ez izatea.

177
00:18:27,840 --> 00:18:31,200
{\an8}Hala ere, gertatutakoen
kasuetan oinarrituta

178
00:18:31,680 --> 00:18:36,239
{\an8}eta bizi naizen
herrialdearen baldintzetan...

179
00:18:36,400 --> 00:18:39,280
{\an8}Ez dut azalpen
gehiagorik nahi.

180
00:18:39,439 --> 00:18:44,720
{\an8}Jakin nahi dudana da Iza andreari
galdeketa jarraitzeko eskatu diezaiokedan.

181
00:18:45,720 --> 00:18:48,119
{\an8}Galderei erantzungo diezu?
Bai edo ez?

182
00:18:52,280 --> 00:18:55,800
{\an8}Gustatuko litzaidake, baina ezin dut.
Sentitzen dut.

183
00:18:56,040 --> 00:19:02,000
{\an8}Abokatu on baten zuzentasuna behar da
kasua gertakari egokiekin aurkezteko.

184
00:19:02,920 --> 00:19:07,959
{\an8}Ezer ez gehitzea.
Iraganean ikusi dugu,

185
00:19:08,080 --> 00:19:11,280
{\an8}jendeak Estatu Batuetan edo Europan
asiloa nahi zuenean,

186
00:19:11,760 --> 00:19:16,479
{\an8}haiek eta familiak edozer
kontatzeko prest zeuden.

187
00:19:16,680 --> 00:19:18,680
{\an8}Epaileek ez zuten ezer entzun nahi.

188
00:19:18,840 --> 00:19:22,000
{\an8}Auzitegitik joateko eskatu zieten
konturatu zirenean

189
00:19:22,760 --> 00:19:25,760
{\an8}gezurra kontatzen ari zirela.

190
00:19:49,520 --> 00:19:51,640
{\an8}Altxa zaitez, mesedez,
Haradinaj jauna.

191
00:19:53,479 --> 00:19:57,040
{\an8}Auzitegiak errugabetzat jo zaitu.

192
00:20:18,119 --> 00:20:23,520
{\an8}Interesatzen zait auzitegi
bereziari buruz daukazun iritzia.

193
00:20:27,600 --> 00:20:34,080
{\an8}Kosovok hiru filtro jasan ditu
KAAko gerrari dagokionez.

194
00:20:34,479 --> 00:20:40,959
{\an8}NBE, UNMIK eta epaileak
izan dira filtroak.

195
00:20:41,640 --> 00:20:44,800
{\an8}Kosovo eta sufritu duten kosovotarrak
bideratu dituzte.

196
00:20:45,160 --> 00:20:46,879
{\an8}Eulex beranduago sortu zen.

197
00:20:47,080 --> 00:20:49,360
{\an8}Uste dut ez dagoela krimenik.

198
00:20:49,560 --> 00:20:53,119
{\an8}Krimenak egon balira,
prozesu hauek aurkitu zituzkeen,

199
00:20:53,439 --> 00:20:55,560
{\an8}baina prozesuak
etengabe luzatzen dira.

200
00:20:55,720 --> 00:20:56,720
{\an8}Eskerrik asko.

201
00:21:03,360 --> 00:21:06,920
{\an8}Kroaziara gerta dakioke,
edo Serbiari, edo Bosniari.

202
00:21:07,600 --> 00:21:13,200
{\an8}Serbiak erantzun zuen eta ondoren
haiek tratatu zituzten gerra-kasuak.

203
00:21:13,560 --> 00:21:18,479
{\an8}Beraz, bi filtro, Kosovok hiru dauzka.
Orain, laugarrena da.

204
00:21:19,080 --> 00:21:24,760
{\an8}Honek frogatzen du
oso modu diskriminatzailean

205
00:21:24,879 --> 00:21:26,680
{\an8}tratatu dutela Kosovo.

206
00:22:04,439 --> 00:22:07,879
{\an8}Negovan Mavric dut izena, serbiarra naiz,

207
00:22:08,840 --> 00:22:12,119
{\an8}hau nire etxe serbiarra da
eta nire arbasoena, aspalditik.

208
00:22:12,239 --> 00:22:15,640
{\an8}Velika Hocara etorri nintzen
eta hemen bizi izan naiz.

209
00:22:22,680 --> 00:22:24,720
{\an8}Elkarteko koordinatzailea naiz, hau da,

210
00:22:24,840 --> 00:22:27,920
{\an8}Orahovac udalerriko lurraldean
bahitu edo desagertutakoen

211
00:22:28,040 --> 00:22:31,119
{\an8}familien elkarteko presidentea.

212
00:22:31,239 --> 00:22:35,119
{\an8}Komunitate serbiarra eta komunitate erromaniaren
parte bat ordezkatzen ditut.

213
00:22:35,239 --> 00:22:39,479
{\an8}85 lagun bahitu edo desagertu zirenen
eta haien familien ordezkaria naiz.

214
00:22:47,520 --> 00:22:51,400
{\an8}Dudarik gabe, ezin dut ahaztu
nire anaia bahitu zutenean.

215
00:22:55,479 --> 00:22:56,800
{\an8}Hau...

216
00:23:00,200 --> 00:23:01,479
{\an8}Zera...

217
00:23:01,600 --> 00:23:04,680
{\an8}Galdera hau pixka
bat zaila da, ezin dut.

218
00:23:13,920 --> 00:23:17,119
{\an8}Orahovacetik atera zen

219
00:23:17,920 --> 00:23:24,040
{\an8}botikak erostera eta bat-batean
KAAko pertsonak agertu ziren

220
00:23:24,360 --> 00:23:29,680
{\an8}eta besterik gabe bahitu eta autoan sartu zuten
eta norabide ezezagunerantz gidatu zuten.

221
00:23:39,000 --> 00:23:43,360
{\an8}2003an, zorion handikoa izan nintzen
eta nire anaia aurkitu nuen.

222
00:23:43,640 --> 00:23:46,239
{\an8}Zoritxarrez, hilda aurkitu nuen,

223
00:23:46,360 --> 00:23:51,160
{\an8}baina gorpuzkia hobiratu nuen
ohiturari jarraituz.

224
00:24:14,800 --> 00:24:16,560
{\an8}Baliteke, noizbait,

225
00:24:16,720 --> 00:24:19,000
{\an8}errudunek zigorra jasotzea.

226
00:24:19,280 --> 00:24:23,400
{\an8}Ezer ez da isilpekoa,
dena ezagutzen da.

227
00:24:23,720 --> 00:24:26,760
{\an8}Badakigu kontu eman behar
duen lehenengo pertsona,

228
00:24:26,879 --> 00:24:30,320
{\an8}batzuek gogoko izan edo ez,
Tachi jauna da, jauna esateagatik,

229
00:24:30,439 --> 00:24:36,239
{\an8}Hashim Thachi, Haradinaj jakina,
Fatmir Limaj jakina,

230
00:24:36,680 --> 00:24:39,080
{\an8}baina batez ere interesatzen zaidana
Fatmir Limaj da,

231
00:24:39,200 --> 00:24:42,000
{\an8}bera izan zela nire lurraldean egon zena,

232
00:24:42,200 --> 00:24:46,360
{\an8}bizi naizen lekutik gertu geratu izan zena,
hemendik 12 kilometrora.

233
00:24:50,959 --> 00:24:53,360
{\an8}Ongi, ongi, aurrera.

234
00:24:54,479 --> 00:24:58,400
{\an8}-Djoko, bederatzietan etorriko dira?
-Krušara joan dira.

235
00:24:58,640 --> 00:25:01,160
{\an8}-Non daude orain?
-Hemen, Krušatik gertu.

236
00:25:01,280 --> 00:25:02,560
{\an8}-Krušatik gertu?
-Bai.

237
00:25:07,320 --> 00:25:11,119
{\an8}Hemen, gaur, Serbiako Gobernuko
Pertsona Desagertuentzako

238
00:25:11,239 --> 00:25:14,400
{\an8}Batzordeko presidentea,
Veljko Odalovic jauna.

239
00:25:38,479 --> 00:25:42,320
{\an8}Hemen izango da,
hor dagoen estadioa.

240
00:25:42,439 --> 00:25:46,400
{\an8}-Eskumako estadioa?
-Hau prestatu dut.

241
00:25:46,920 --> 00:25:49,560
{\an8}Zenbat pertsona daude,
50 inguru?

242
00:25:49,680 --> 00:25:52,640
{\an8}-85 monumentuaren arabera.
-Monumentua?

243
00:25:58,760 --> 00:26:03,119
{\an8}Herri hauek sufritu zuten garai hartan
garbiketa etnikoa,

244
00:26:03,239 --> 00:26:05,720
{\an8}ia guztiek, Velika Hoca
eta neurri batean Orahovac izan ezik.

245
00:26:05,840 --> 00:26:08,959
{\an8}Orain eremu txiki baten
barruan dago,

246
00:26:09,600 --> 00:26:13,640
{\an8}ehunka serbiar bizi dira
oraindik han.

247
00:26:13,760 --> 00:26:16,560
{\an8}Gainerakoa erre, arpilatu
eta suntsitu zuten.

248
00:26:17,160 --> 00:26:21,879
{\an8}Nazioarteko komunitateak
ez zuen asko egin 1999 eta 2000 bitartean.

249
00:26:22,760 --> 00:26:25,600
{\an8}Biktima albaniar-kosovarrez
arduratu zen gehien bat.

250
00:26:25,720 --> 00:26:29,200
{\an8}Eta hori ongi dago,

251
00:26:29,720 --> 00:26:33,560
{\an8}baina baita biktima serbiar-kosovarrez
ere arduratu behar zatekeen.

252
00:26:34,720 --> 00:26:37,920
{\an8}Uste dut halabeharrez
egin beharko dela

253
00:26:38,080 --> 00:26:42,680
{\an8}eremu hauen eta
elkarbizitzaren etorkizunagatik,

254
00:26:44,479 --> 00:26:48,720
{\an8}ordura arte, gatazka-eremu
barruko lekuek

255
00:26:49,239 --> 00:26:51,800
{\an8}ez dutela izango ez
bakerik ez egonkortasunik.

256
00:26:52,119 --> 00:26:55,720
{\an8}Oso kezkagarria da.

257
00:26:56,720 --> 00:26:58,520
{\an8}Nork daki buruz aitagurea?

258
00:26:58,840 --> 00:27:02,640
{\an8}Guztiok dakigu,
elkarrekin otoitz dezagun.

259
00:27:02,879 --> 00:27:05,760
{\an8}Erraza da, norbaitek
hartu behar du aurrea, ezta?

260
00:27:06,680 --> 00:27:10,600
{\an8}Gure aita, zeruetan zerana...

261
00:27:11,119 --> 00:27:17,239
{\an8}Momentuz bakea nagusitu da,
baina gerra gogoan dute oraindik

262
00:27:17,800 --> 00:27:20,840
{\an8}eta gerrak zauri asko
utzi ditu irekita,

263
00:27:21,160 --> 00:27:23,959
{\an8}serbiarren esku gertatu zena
kontuan hartuz.

264
00:27:24,360 --> 00:27:27,320
{\an8}Honek ez du esan nahi beste aldeak
gerra-krimenak egin ez zituenik,

265
00:27:27,439 --> 00:27:31,920
{\an8}baina erantzukizun nagusia
Serbiako erregimenak dauka.

266
00:27:35,080 --> 00:27:40,360
{\an8}Zibilen eta militar serbiarren proportzioa
ia berdina da, hau da,

267
00:27:40,479 --> 00:27:43,800
{\an8}% 52 zibilak dira
eta % 48 poliziak eta militarrak,

268
00:27:43,920 --> 00:27:47,800
{\an8}bitartean, albaniarren artean,
askoz zibil gehiago daude.

269
00:27:47,920 --> 00:27:50,879
{\an8}Izan ere, eraildako
zibil gehiago daude.

270
00:27:51,239 --> 00:27:54,439
{\an8}Kopurua ezagutu
nahi dugu.

271
00:27:54,560 --> 00:27:56,800
{\an8}16 urtez, gutxi gorabehera,

272
00:27:58,160 --> 00:28:02,200
{\an8}eremua aztertzen ibili gara,

273
00:28:02,520 --> 00:28:06,119
{\an8}biktimen familiei eta lekukoei
elkarrizketak egin dizkiegu,

274
00:28:06,239 --> 00:28:08,479
{\an8}beharrezko dokumentazio
guztia bildu dugu

275
00:28:08,760 --> 00:28:11,720
{\an8}eta biktimei buruzko
datu-base bat sortu dugu...

276
00:28:11,800 --> 00:28:15,600
{\an8}Haien inguruko liburu bat argitaratu dugu.
Lehen zatia baino ez da.

277
00:28:15,920 --> 00:28:20,160
{\an8}Hauek dira 1998 bitartean, 1999 aurretik,
hil edo desagertu zirenei buruzko kontaketak,

278
00:28:20,360 --> 00:28:23,320
{\an8}eta bakoitzaren
istorioa dakar.

279
00:28:23,439 --> 00:28:25,800
{\an8}Datu pertsonalak
agertzen dira,

280
00:28:26,080 --> 00:28:30,680
{\an8}hala nola jaiotza-data, lanbidea,
bizirik jarraitzen duten senideak

281
00:28:30,800 --> 00:28:35,600
{\an8}eta pertsona nola hil
edo desagertu zen.

282
00:28:35,760 --> 00:28:40,280
{\an8}Kosovoko Memoriaren liburuaren goiburua
"Jendeak jendea gogora dezala" da.

283
00:28:40,640 --> 00:28:44,520
{\an8}Proiektu honetarako
ideia izan zen

284
00:28:45,000 --> 00:28:50,200
{\an8}biktimen duintasuna
berrezartzen saiatzea,

285
00:28:50,479 --> 00:28:54,080
{\an8}zenbakiak bakarrik
izan ez zitezen.

286
00:28:54,200 --> 00:28:57,479
{\an8}Ez direlako zenbakiak,
pertsonak baizik,

287
00:28:57,920 --> 00:29:02,600
{\an8}familia, lankideak,
lana zutenak,

288
00:29:03,000 --> 00:29:08,640
{\an8}eta, gizarte gisa, horrela gogoratu
beharko genituzke, pertsona gisa.

289
00:29:23,959 --> 00:29:27,200
{\an8}13 urte nituen gerran.

290
00:29:27,400 --> 00:29:30,320
{\an8}Txikitan oso zoriontsu
nintzen etxean.

291
00:29:30,439 --> 00:29:33,439
{\an8}Senide asko nituen inguruan.

292
00:29:33,800 --> 00:29:37,520
{\an8}Nire familia salbu zegoela
sentitzen nuen.

293
00:29:37,640 --> 00:29:42,320
{\an8}Edozer gertatuta ere,
ez litzaiokeela ezer gertatuko.

294
00:29:44,760 --> 00:29:48,800
{\an8}Eta orduan, soldaduak
etorri ziren...

295
00:29:49,360 --> 00:29:54,400
{\an8}eta nire izeba ikusi nuen,
eta soldaduetako batek

296
00:29:55,840 --> 00:29:59,760
{\an8}bultzatu eta tiro egin zion,

297
00:29:59,879 --> 00:30:06,600
{\an8}eta nire lehengusuak negarrez
eta deika hasi ziren,

298
00:30:06,720 --> 00:30:13,000
{\an8}eta hark pistola jaitsi, berriz tiro egin
eta guri tiroka hasi zen.

299
00:30:13,119 --> 00:30:17,560
{\an8}Eta gogoratzen dut hormaren
kontra egotea eta irristatzea.

300
00:30:17,680 --> 00:30:22,800
{\an8}Lehen aldian hankan
egin zidaten tiro,

301
00:30:23,000 --> 00:30:27,000
{\an8}eta orduan tiroak
gelditu ziren,

302
00:30:29,680 --> 00:30:33,040
{\an8}eta norbaitek zarata egin zuen
arnas egiteko arazoak balitu bezala,

303
00:30:33,800 --> 00:30:39,320
{\an8}eta gogoratzen dut hori ez egiten saiatzea
pentsatu nuela berriz egingo zutelako,

304
00:30:39,680 --> 00:30:42,160
{\an8}eta ondoren tiroka
hasi ziren berriz ere

305
00:30:43,160 --> 00:30:47,479
{\an8}eta besoan eta bizkarrean
jo ninduten.

306
00:30:48,640 --> 00:30:54,600
{\an8}Eta ondoren, ez askoz beranduago,
lorategia isil-isilik geratu zen.

307
00:30:55,560 --> 00:31:04,800
{\an8}Burua altxatu nuen zer
gertatzen ari zen ikusteko.

308
00:31:06,560 --> 00:31:10,720
{\an8}Orduan konturatu nintzen

309
00:31:10,840 --> 00:31:16,840
{\an8}nire lehengusu Gent
bizirik zegoela

310
00:31:16,959 --> 00:31:22,280
{\an8}hitz egin zidalako,

311
00:31:23,080 --> 00:31:28,600
{\an8}eta ez nengoen ziur
nire lehengusu Fatos salbatu zenik.

312
00:31:31,560 --> 00:31:35,959
{\an8}Eta orduan konturatu nintzen
beste batzuk ez zirela bizirik atera.

313
00:31:39,119 --> 00:31:41,040
{\an8}Sentitzen dut.

314
00:32:13,840 --> 00:32:19,239
{\an8}Nire bi anaiak, Shpend eta Shpëtim.
Shpend ni baino urte bat gazteagoa zen.

315
00:32:21,479 --> 00:32:26,239
{\an8}Hori nire ama da, Sala,
eta nire izeba Shefkate,

316
00:32:27,160 --> 00:32:30,800
{\an8}eta nire lehengusina Nora.

317
00:32:34,479 --> 00:32:42,280
{\an8}Hori gertatu eta lau egun beranduago
15 urte beteko zituen.

318
00:32:43,640 --> 00:32:46,840
{\an8}OTANeko bonbardaketak hasi
zirenean martxoaren 24an,

319
00:32:47,520 --> 00:32:53,040
{\an8}esan zidan: "nire urtebetetzea ospatuko dut,
15 beteko ditut, libre izango naiz

320
00:32:53,160 --> 00:32:58,200
{\an8}eta nire lagunekin egongo naiz".
Ez zituen ezta 15 urte bete.

321
00:33:12,320 --> 00:33:18,080
{\an8}Harremanetan jarri zen gurekin Nataša Kandic,
Belgradeko Humanitarian Law Centerrekoa.

322
00:33:18,439 --> 00:33:24,600
{\an8}Serbian testigatzeko
eskatu zidan.

323
00:33:24,840 --> 00:33:28,920
{\an8}Bagenekien hori ez bagenuen egiten,
gizon hauek libre aterako litezkeela.

324
00:33:29,040 --> 00:33:33,239
{\an8}Nahiko indartsu sentitu nintzen une hartan,
gizon hori han zegoelako,

325
00:33:33,360 --> 00:33:38,000
{\an8}hiru urte aurrerago,
eskuan pistola zuena

326
00:33:38,119 --> 00:33:46,160
{\an8}eta edozer egin zezakeela pentsatu
eta nire familia kentzea erabaki zuena.

327
00:33:46,760 --> 00:33:51,360
{\an8}Hor zegoen, eserita,
eta esaten nuen guztia entzun behar izan zuen,

328
00:33:52,080 --> 00:33:55,360
{\an8}eta ezin zuen horri
buruz ezer egin.

329
00:33:59,080 --> 00:34:06,000
{\an8}Espero nuen hark eta beste pertsonak
konturatuko litezkeela

330
00:34:07,360 --> 00:34:16,000
{\an8}ezin diozula norbaiti tiro egin eta zurea egin
eta heroia izan errugabeak hiltzeagatik.

331
00:34:18,200 --> 00:34:20,280
{\an8}-Egun on.
-Egun on.

332
00:34:20,400 --> 00:34:27,040
{\an8}Ozen irakurriko diguzu
eman zaizun txartelean agertzen den adierazpena?

333
00:34:27,640 --> 00:34:32,320
{\an8}Zin egiten dut egia esango dudala,
egia osoa eta egia besterik ez.

334
00:34:32,439 --> 00:34:39,920
{\an8}Sentitzen dut auzitegi berri honi
eta epaiketa honi esker,

335
00:34:40,040 --> 00:34:49,640
{\an8}jaramon egingo zaiola horri eta gerran
gertatu zenari, baita ahaztu denari ere.

336
00:34:49,760 --> 00:34:56,160
{\an8}Sentitzen dut gure errua izango dela
gerran gertatutakoa.

337
00:35:07,400 --> 00:35:13,879
{\an8}Sabina Kajshi Kasana dut izena. Ikerlaria naiz
Kosovoko Memoriaren liburuaren proiektuan.

338
00:35:24,560 --> 00:35:29,959
{\an8}Gaur Fushë-Kosovëko hirira joatea
daukagu programatuta.

339
00:35:30,080 --> 00:35:38,760
{\an8}Fushë-Kosovën 239 pertsona
hil edo desagertu ziren.

340
00:35:49,879 --> 00:35:52,080
{\an8}Zure etxean, adibidez.

341
00:35:52,360 --> 00:35:56,760
{\an8}Nire etxean, adibidez,
bi haur jo zituen ibilgailu blindatu batek.

342
00:35:57,680 --> 00:36:01,879
{\an8}-20-30 polizia inguru zeuden.
-Zenbat?

343
00:36:02,400 --> 00:36:04,680
{\an8}Mozorroak zeramatzaten.
Batzuk ezagutu nituen.

344
00:36:05,720 --> 00:36:09,320
{\an8}-Guztiek zeramatzaten mozorroak?
-Bai, baina batzuk ezagutu nituen.

345
00:36:09,640 --> 00:36:14,680
{\an8}-Nola ezagutu zenituen?
-Bere itxuragatik, bere gorputzengatik.

346
00:36:15,280 --> 00:36:17,760
{\an8}Gure auzokoak ziren.

347
00:36:17,879 --> 00:36:20,000
{\an8}Zer gertatu zen ondoren?

348
00:36:20,119 --> 00:36:23,520
{\an8}-Albaniara egin genuen ihes.
-Berehala prestatu zineten?

349
00:36:23,640 --> 00:36:25,879
{\an8}Ez, indarrez eraman gintuzten
tren-geltokira.

350
00:36:26,000 --> 00:36:30,520
{\an8}-Guztiak joan zineten etxetik, aita izan ezik.
-Bai, aita izan ezik.

351
00:36:30,640 --> 00:36:33,760
{\an8}-Zergatik geratu zen zuen aita?
-Diabetesa zuen.

352
00:36:35,119 --> 00:36:36,479
{\an8}Heldua zen.

353
00:36:36,959 --> 00:36:41,520
{\an8}-Zergatik ez zen joan?
-Ezin zelako mugitu.

354
00:36:44,640 --> 00:36:47,760
{\an8}-Ezin zen mugitu?
-Oso gutxi.

355
00:36:48,560 --> 00:36:53,879
{\an8}-Ezin zen ibili.
-Ez.

356
00:36:54,160 --> 00:36:58,879
{\an8}-Eta ez zenuten garraiatzeko ezer.
-Ez, ez ziguten utzi. Ez genuen ezer.

357
00:36:59,520 --> 00:37:00,600
{\an8}Ezer ez.

358
00:37:03,119 --> 00:37:07,640
{\an8}Etorri ziren auzoko batzuen artean...

359
00:37:12,920 --> 00:37:15,040
{\an8}Nire aita nola hiltzen zuten ikusi nuen.

360
00:37:22,360 --> 00:37:24,400
{\an8}Gorpua eramaten saiatu nintzen.

361
00:37:28,280 --> 00:37:30,479
{\an8}baina polizia serbiarrak ez zidan utzi.

362
00:37:40,640 --> 00:37:42,840
{\an8}Daukadan adierazpenen arabera,

363
00:37:43,840 --> 00:37:49,800
{\an8}1999ko apirilaren 6an ehortzi zuten.

364
00:37:51,200 --> 00:37:54,720
{\an8}-Nork ehortzi zuen?
-Serbiarrek beraiek, hondeatzaile batekin.

365
00:37:56,320 --> 00:37:59,800
{\an8}-Hilerrian?
-Ez, hilerritik kanpo, hemen ditut mapak.

366
00:37:59,920 --> 00:38:02,560
{\an8}-Non...
-Hilerritik gertu.

367
00:38:12,720 --> 00:38:14,680
{\an8}-Hilobi propioa... 
-Bai.

368
00:38:15,040 --> 00:38:17,040
{\an8}Gorpuak erretiratuak 
izan ziren.

369
00:38:18,600 --> 00:38:20,840
{\an8}-Hobia bera...
-Bai.

370
00:38:21,640 --> 00:38:25,520
{\an8}-Eta gorpuak?
-Atera zituzten.

371
00:38:27,000 --> 00:38:30,680
{\an8}-Ezer aurkitu duzu hobietan?
-Ezer ez.

372
00:38:31,640 --> 00:38:34,920
{\an8}Lehendabizi Sjdia hobiratu zuten,

373
00:38:35,560 --> 00:38:43,080
{\an8}ondoren, indar serbiarren krimenak ezkutatzeko,
gorpu guztiak atera zituzten hobitik.

374
00:38:43,200 --> 00:38:48,320
{\an8}Gorpuak hobitik atera, kamioietan sartu
eta Serbiara eraman zituzten.

375
00:38:48,560 --> 00:38:54,439
{\an8}Urte batzuk geroago
Batajnicen identifikatu zituzten,

376
00:38:54,560 --> 00:39:01,080
{\an8}Serbiako hobi komun batean, Batajnice 07.
Zure aita haien artean zegoen.

377
00:39:05,479 --> 00:39:08,640
{\an8}Iraganari aurre egin beharko genioke

378
00:39:08,720 --> 00:39:15,720
{\an8}aurrera egin ahal izateko,
bizitza normala izateko,

379
00:39:16,400 --> 00:39:19,920
{\an8}gainerakoei kalte egin gabe,

380
00:39:20,160 --> 00:39:24,479
{\an8}eta agian honek lagunduko die besteei
pentsaera irekiagoa izaten

381
00:39:24,600 --> 00:39:28,280
{\an8}zer egin daitekeen 
eta zer ez jakiteko.

382
00:39:28,680 --> 00:39:34,640
{\an8}Ze emaitza izango dugu
lehen bezala jarraitzen badugu?

383
00:39:46,640 --> 00:39:48,160
{\an8}Ordubete.

384
00:40:01,479 --> 00:40:06,560
{\an8}Arsim Gerxhaliu naiz, Kosovoko
medizina forentseko institutuko zuzendaria.

385
00:40:08,600 --> 00:40:13,280
{\an8}Bilatzen ari garen pertsonak
Kosovoko albaniarrak dira.

386
00:40:14,200 --> 00:40:18,439
{\an8}Hau da lekua, lan-eremua.

387
00:40:23,040 --> 00:40:26,439
{\an8}Informazioa daukagu

388
00:40:26,560 --> 00:40:30,600
{\an8}Pristina eta Belgradeko batzordeek
elkarrekin lan egiteari esker.

389
00:40:30,720 --> 00:40:34,239
{\an8}Hemen hobiratutako gorpuak omen daude.

390
00:40:43,879 --> 00:40:46,360
{\an8}17 urte hauetan egindako lan askotan

391
00:40:46,479 --> 00:40:50,320
{\an8}ikusi dugu gorpuak
Kosovoko krimen-eszenetatik jaso

392
00:40:50,439 --> 00:40:56,760
{\an8}eta modu desberdinetan mugitu dituztela,
hil zituzten lekuetatik 500 kilometrora ere.

393
00:40:57,520 --> 00:41:04,479
{\an8}Adibidez, Batajnican, 935 gorpuren
19 lekualdaketa baino gehiago izan dira.

394
00:41:11,560 --> 00:41:14,040
{\an8}Begira horko borobil hori!

395
00:41:14,560 --> 00:41:18,119
{\an8}Mendixkaren bigarren 
mailaren jatorrizko borobila.

396
00:41:18,239 --> 00:41:24,920
{\an8}Beste aldea 35 metrora dago,
mugitu duten lurra da.

397
00:41:27,560 --> 00:41:31,040
{\an8}Ez gaude ados kide serbiarrekin,

398
00:41:31,560 --> 00:41:37,040
{\an8}baina lanean hasi ginenean,
zerbaitekin ados geunden:

399
00:41:37,640 --> 00:41:43,080
{\an8}lan humanitarioa egitearekin.

400
00:41:44,760 --> 00:41:48,000
{\an8}Politika alde batera 
utzita egin nahi genuen lan.

401
00:41:53,400 --> 00:42:01,360
{\an8}500 hobi baino gehiago ireki
eta 4.300 lagun baino gehiago identifikatu ditugu,

402
00:42:01,439 --> 00:42:09,840
{\an8}baina oraindik 1.660 gorpu aurkitzea falta zaigu
eta ez dakigu ezer haiei buruz.

403
00:42:30,400 --> 00:42:38,239
{\an8}Adem Jashari komandante ospetsuaren familiari
autopsia egiteko pribilegioa izan nuen.

404
00:42:38,360 --> 00:42:45,040
{\an8}KAA sortu eta Serbiako polizia eta armadarekin
borrokatu zen hiru egun eta hiru gauez.

405
00:42:45,160 --> 00:42:49,080
{\an8}Bere familia eta bera hil zituzten.

406
00:42:49,200 --> 00:42:53,640
{\an8}Familiak baimena eman zidan
bibotearen zati bat

407
00:42:54,640 --> 00:43:02,080
{\an8}oroigarri gisa gordetzeko.

408
00:43:02,640 --> 00:43:08,760
{\an8}Hau oroigarri gisa izateko pribilegioa daukat.

409
00:43:26,239 --> 00:43:29,400
{\an8}Plastikozko hiru poltsa hauek...

410
00:43:29,520 --> 00:43:35,840
{\an8}Ez dakigu hezur hauek
pertsona bakarrarenak edo gehiagorenak diren.

411
00:43:36,360 --> 00:43:41,920
{\an8}Beraz, ADN laginak hartu behar ditugu
hiru poltsetatik

412
00:43:42,200 --> 00:43:46,200
{\an8}eta Sarajevoko ICMPra bidali,

413
00:43:46,439 --> 00:43:54,040
{\an8}eta odol-emaileen eta hezurren ADN profilaren
arteko konparazioa heldu arte itxaron.

414
00:43:54,280 --> 00:43:57,160
{\an8}Buru-hausgarria bezalakoa da.
Giza-gorputza 206 hezurrez osatuta dago.

415
00:43:57,280 --> 00:44:01,040
{\an8}Imajinatu ditzakezu 150 
lagun hobi komun batean,

416
00:44:01,760 --> 00:44:05,760
{\an8}birritan lekualdatuta 
edo hobitik aterata

417
00:44:06,080 --> 00:44:12,040
{\an8}eta gero berriz beste hobi 
batetik aterata?

418
00:44:12,239 --> 00:44:14,280
{\an8}Hezur guztiak nahasita 
egon daitezke.

419
00:44:20,720 --> 00:44:25,080
{\an8}Familiekin biltzen garenean, 
esaten diegu agian

420
00:44:25,200 --> 00:44:29,680
{\an8}beste zati bat beste 
nonbait aurkituko dugula

421
00:44:29,920 --> 00:44:32,479
{\an8}eta berriz bisitatuko ditugula.

422
00:44:32,560 --> 00:44:40,560
{\an8}Galdetegi bat sinatu behar dute
berriz informatzea nahi baduten adierazteko,

423
00:44:40,879 --> 00:44:45,479
{\an8}baina familia gehienek 
aurkitzen den hezur oro

424
00:44:45,680 --> 00:44:47,840
{\an8}bidaltzea nahi dute, 
berdin dio noiz.

425
00:44:49,280 --> 00:44:52,840
{\an8}400 poltsa inguru ditugu,

426
00:44:53,000 --> 00:44:55,920
{\an8}identifikatu gabe 
jarraitzen duten kasuak.

427
00:45:08,080 --> 00:45:12,040
{\an8}Kasu honetan, ADN analisi 
bidez identifikatu zen gorpua,

428
00:45:12,479 --> 00:45:15,320
{\an8}baina familiak ez zuen 
onartu nahi izan.

429
00:45:16,640 --> 00:45:18,479
{\an8}Familia desberdinek 
arrazoi desberdinak dituzte.

430
00:45:18,600 --> 00:45:23,320
{\an8}Kasu honetan sinesten dute
bizirik dagoela Serbian.

431
00:45:23,840 --> 00:45:27,439
{\an8}Ez dute analisietan ez ezertan sinesten.

432
00:45:28,080 --> 00:45:35,920
{\an8}Batzuetan oso zaila da familia batzuentzat
maite dituztenen patua onartzea.

433
00:45:59,040 --> 00:46:02,479
{\an8}Nire herrialde maitea,

434
00:46:02,600 --> 00:46:05,760
{\an8}jaun ospetsuen herrialdea, 
Lazar eta Milos...

435
00:46:05,879 --> 00:46:09,160
{\an8}Egun berria urratu du,

436
00:46:09,280 --> 00:46:11,720
{\an8}egun berria...

437
00:46:11,840 --> 00:46:15,760
{\an8}Serbiako bihotza, 
Serbiako bihotza, Kosovo...

438
00:46:16,280 --> 00:46:20,280
{\an8}Artea erabiltzen nuen 
nire ikasketetan

439
00:46:20,479 --> 00:46:24,640
{\an8}iraganari buruz, 
gerrari buruz,

440
00:46:24,720 --> 00:46:29,520
{\an8}nire jatorrizko kulturari 
buruz hitz egiteko.

441
00:46:30,640 --> 00:46:34,959
{\an8}Beraz, erabaki genuen,
nire familiaren istorioaren bidez,

442
00:46:35,560 --> 00:46:42,720
{\an8}guk bezala Kosovon gerra sufritu zuten
familia guztien istorioak kontatzea.

443
00:46:42,959 --> 00:46:47,800
{\an8}Iritzia, nolabait esateko, 
lehen katarsikoa da,

444
00:46:47,959 --> 00:46:52,680
{\an8}lehendabiziko aldiz ikusten dugu
denborak aurrera egiten duela,

445
00:46:53,119 --> 00:46:56,000
{\an8}gurekin, normalean 
geldirik dagoen lekuan.

446
00:46:56,119 --> 00:46:59,000
{\an8}Bikaina da erakusketa 
hau egin izana.

447
00:46:59,200 --> 00:47:01,560
{\an8}Niretzat oso garrantzitsua 
izan zen.

448
00:47:01,680 --> 00:47:06,200
{\an8}Belgraden erakusketa egin genuenean,
iruzkin-liburu bat utzi genuen.

449
00:47:06,320 --> 00:47:10,600
{\an8}Iruzkin horiek ia 
ematen dizu itxaropena,

450
00:47:10,720 --> 00:47:18,160
{\an8}noizbait Serbiako pertsonek 
lan egingo dutela

451
00:47:18,280 --> 00:47:22,959
{\an8}gobernuak onartu dezan,

452
00:47:24,040 --> 00:47:27,959
{\an8}noizbait barkamena 
eskatu dezan

453
00:47:28,080 --> 00:47:32,520
{\an8}eta Kosovon egindako krimenen
erantzukizuna onartu dezan.

454
00:47:43,800 --> 00:47:47,600
{\an8}Besa Luci dut izena.
Kosovo 2.0ko erredaktore nagusia naiz.

455
00:47:47,720 --> 00:47:52,680
{\an8}Kosovo 2.0 Pristinan egoitza duen
aldizkari online eta fisikoa da.

456
00:47:52,800 --> 00:47:56,560
{\an8}Ingelesez, albaniarrez eta 
serbiarrez egiten dugu lan.

457
00:48:00,800 --> 00:48:04,080
{\an8}Duela gutxiko iraganari 
buruzko informazioa

458
00:48:04,160 --> 00:48:07,360
{\an8}eta ezagutza oso mugatu 
eta problematikoak dira,

459
00:48:07,560 --> 00:48:11,360
{\an8}eta historia kontatu eta 
dokumentatzeko moduarekin

460
00:48:11,479 --> 00:48:13,400
{\an8}du zerikusia, egun nola 
tratatzen den moduarekin.

461
00:48:17,760 --> 00:48:20,720
{\an8}Kontserbadoreagoak 
izateko joera dago,

462
00:48:20,840 --> 00:48:26,600
{\an8}erretorika nazionalista 
erraz hartzeko joera.

463
00:48:27,040 --> 00:48:31,720
{\an8}Niretzat garrantzitsua da
90etako hamarkada ulertzea

464
00:48:31,840 --> 00:48:35,840
{\an8}eta ikuspuntu zabalagoa izatea,
gerra ulertu ahal izatea.

465
00:48:38,520 --> 00:48:42,840
{\an8}Arratsalde on, eskerrik asko Depth Two
dokumentalaren proiekziora etortzeagatik.

466
00:48:42,959 --> 00:48:47,959
{\an8}Kosovoko azken gerrako
gerra-krimenak aztertzen ditu.

467
00:48:48,200 --> 00:48:52,000
{\an8}Dokumentalaren bultzatzaileetako bat
Kosovoko Humanitarian Law Center da,

468
00:48:52,119 --> 00:48:55,000
{\an8}Kosovon eta Serbian 
egoitza duen erakundea.

469
00:48:55,119 --> 00:48:58,920
{\an8}Proiektuaren asmoa 
debate bat hastea zen,

470
00:48:59,280 --> 00:49:05,080
{\an8}Serbiako zein Kosovoko gizarteetan,
gerrak utzitako ondareari buruz.

471
00:49:05,200 --> 00:49:09,320
{\an8}Filmaren ondoren eztabaidatuko dugu.
Eskerrik asko.

472
00:49:13,800 --> 00:49:16,200
{\an8}Eta kamioiak urpean 
jarraitzen zuen bitartean,

473
00:49:17,879 --> 00:49:21,640
{\an8}hura atera zen eta esan zidan:
"Bole, hanka batzuk atzealdetik ateratzen dira".

474
00:49:22,600 --> 00:49:27,119
{\an8}Izugarria izan zen,
tiroak, oihuak entzun genituen,

475
00:49:27,439 --> 00:49:30,479
{\an8}eta ez ginen han
geratzera ausartu.

476
00:49:32,000 --> 00:49:35,760
{\an8}Une batean, nire 
seme-alabak nigana etorri ziren

477
00:49:37,360 --> 00:49:41,400
{\an8}eta Altinek esan zidan:
"Ama, tiro egin didate,

478
00:49:41,520 --> 00:49:45,400
{\an8}eskuan tiro egin didate".
Odola ikusi nuen bere eskutik tantaka.

479
00:49:45,680 --> 00:49:50,439
{\an8}Eta beti min egiten duena da
gorpuaren adinaz

480
00:49:50,600 --> 00:49:52,040
{\an8}generoaz jabetzea, izugarria.

481
00:49:52,640 --> 00:49:56,239
{\an8}Sakabanatuta zeuden,
ez nituen zenbatu, asko ziren.

482
00:49:56,640 --> 00:50:01,200
{\an8}Poliziari galdetzean zenbat lan geratzen zitzaien,
zorabiatuta eta oka egiten ari nintzen.

483
00:50:01,520 --> 00:50:05,439
{\an8}Erantzun zidan: "Ez asko, 
100 edo 120 askoz jota".

484
00:50:21,680 --> 00:50:25,680
{\an8}Oso garrantzitsua 
da film hau,

485
00:50:25,800 --> 00:50:32,920
{\an8}Kosovoko gerran 
hildakoen gorpuak

486
00:50:33,119 --> 00:50:35,760
{\an8}ezkutatzeko prozesua 
dokumentatzen duena,

487
00:50:37,479 --> 00:50:41,320
{\an8}garrantzitsua da
zinemagile serbiar batek egin izana.

488
00:50:41,720 --> 00:50:45,080
{\an8}Zer nolako harrera 
izan zuen filmak Serbian?

489
00:50:45,200 --> 00:50:48,160
{\an8}Erantzun desberdinak 
jaso ditu.

490
00:50:48,479 --> 00:50:55,360
{\an8}Nabarmengarria da serbiar askok ez 
dakitela krimenei buruz,

491
00:50:55,640 --> 00:50:57,720
{\an8}eta askok ez dute jakin nahi.

492
00:50:58,119 --> 00:51:06,600
{\an8}Horregatik da garrantzitsua film hau proiektatzea,
katarsira heltzeko pauso bat delako,

493
00:51:07,160 --> 00:51:10,959
{\an8}eta ez bada gizarte 
serbiarrean gertatzen,

494
00:51:12,560 --> 00:51:15,160
{\an8}ezin izango dira bakeak egin.

495
00:51:15,479 --> 00:51:20,560
{\an8}Etorri diren kosovarrei
galdetu nahiko nieke

496
00:51:21,360 --> 00:51:30,000
{\an8}une egokia ote den
eta zinemagile edo artista ausartak ote dauden

497
00:51:30,119 --> 00:51:37,040
{\an8}gerran albaniarrek ez albaniarren aurkako
balizko krimenei buruz hitz egiteko.

498
00:51:37,160 --> 00:51:44,080
{\an8}Nik uste dut ez dela une egokia
albaniarrek filmak egiteko

499
00:51:44,239 --> 00:51:47,920
{\an8}edo albaniarrek ez albaniarren aurkako
krimenei buruz hitz egiteko,

500
00:51:48,040 --> 00:51:51,760
{\an8}arreta horra desbideratuko 
litzatekeelako,

501
00:51:51,840 --> 00:51:57,879
{\an8}krimenak egin zituzten albaniarrak,
albaniarrak kriminal gisa...

502
00:51:58,600 --> 00:51:59,840
{\an8}Ez dut uste...

503
00:51:59,959 --> 00:52:03,200
{\an8}Niretzat krimena krimena da,
nornahik eginda ere,

504
00:52:03,640 --> 00:52:08,439
{\an8}justiziari egin behar dio aurre,
eta ahalik eta lehen hitz egin behar dugu.

505
00:52:08,560 --> 00:52:11,920
{\an8}Nire iritzia baino ez da,

506
00:52:12,320 --> 00:52:16,680
{\an8}baina ezin da 
inola ere justifikatu.

507
00:52:17,600 --> 00:52:21,239
{\an8}Esan nahi nuena da
politikoki zuhurra litekeela.

508
00:52:21,520 --> 00:52:28,680
{\an8}Orain hasten bagara filmak egiten,
Kosovok itxura txarra emango lioke munduari,

509
00:52:28,800 --> 00:52:35,600
{\an8}izan ere, orain joera dago

510
00:52:35,879 --> 00:52:40,640
{\an8}Kosovo gaiztotzat hartzeko.

511
00:52:40,760 --> 00:52:47,080
{\an8}Jakin nahiko nuke gizartea
iraganari aurre egiteko prest dagoen

512
00:52:47,800 --> 00:52:52,640
{\an8}eta iraganari buruzko
historia komun bat idazten saiatzeko.

513
00:52:52,879 --> 00:52:56,680
{\an8}Gure biktimetara mugatuz gero,

514
00:52:57,040 --> 00:53:04,360
{\an8}baliteke historiak inoiz 
ez izatea antzekoak.

515
00:53:11,720 --> 00:53:17,000
{\an8}Orain, hurrengo galdera.
Serbiarrentzako justizia egon beharko litzateke?

516
00:53:17,119 --> 00:53:18,920
{\an8}Bai.

517
00:53:21,439 --> 00:53:27,200
{\an8}Zuen kide serbiarrek uste dute
soilik serbiarrak izan direla biktimak.

518
00:53:28,520 --> 00:53:35,520
{\an8}Zuek eta zuen kideek uste dute
soilik albaniarrak izan direla biktimak.

519
00:53:36,239 --> 00:53:44,040
{\an8}Gainerakoekin harremanik izan gabe,
gerra-krimenei buruzko dokumentaziorik gabe,

520
00:53:44,439 --> 00:53:46,720
{\an8}aurreiritziak sortzen dira.

521
00:53:47,000 --> 00:53:50,720
{\an8}Kontua da guk geuk
egin behar geniokeela aurre gure iraganari.

522
00:53:51,520 --> 00:53:55,119
{\an8}Aipatzea ahaztu 
zaidan bigarren kontua.

523
00:53:55,680 --> 00:54:03,400
{\an8}Askotan adiskidetzea gaizki ulertzen da.
Ez dugu inoiz hitz egiten adiskidetzeari buruz.

524
00:54:04,040 --> 00:54:09,680
{\an8}Zergatik izan ziren hain odoltsuak
Jugoslavia ohiko gerrak?

525
00:54:10,560 --> 00:54:14,520
{\an8}Bigarren Mundu Gerran
krimen larriak egin zituzten,

526
00:54:14,760 --> 00:54:20,640
{\an8}eta beranduago, ez naziek edo faxistek,
baizik eta gure herritarrek.

527
00:54:20,800 --> 00:54:26,239
{\an8}Herrialde desberdinetako nazionalistek
egin dituzte krimenak.

528
00:54:26,680 --> 00:54:30,400
{\an8}Chetnikak, ustashak, etabar.

529
00:54:30,720 --> 00:54:38,680
{\an8}Erregimen komunistaren krimenak dira arrazoia,
eta inor ez zen aipatzera ausartzen,

530
00:54:39,320 --> 00:54:45,520
{\an8}eta ikasketa-planetan sartzera.
Hala ere, jendeak ez du ahaztu.

531
00:54:53,160 --> 00:54:56,080
{\an8}Hemen dagoen sentsazioa da

532
00:54:56,239 --> 00:55:00,920
{\an8}"hori aspaldi gertatu zen, 
ez dezagun aipatu".

533
00:55:01,200 --> 00:55:05,959
{\an8}Baina familia askok sufritu zuten
eta askok oraindik sufritzen dute.

534
00:55:06,080 --> 00:55:09,239
{\an8}Kosovoko gobernuak
serioski hartu beharko luke aintzat,

535
00:55:09,400 --> 00:55:14,640
{\an8}baina uste dut nazioarteko komunitateak ere
serioski hartu beharko lukeela aintzat.

536
00:55:22,680 --> 00:55:27,280
{\an8}Uste dut denbora,
kasu-mota hauek auzitegira eramatea

537
00:55:27,600 --> 00:55:32,239
{\an8}eta komunitateen artean bakeak egiteko
alde desberdinetan lan egitea

538
00:55:32,360 --> 00:55:34,840
{\an8}ezinbestekoak direla
Kosovon gauzek aurrera egin dezaten.

539
00:55:40,680 --> 00:55:45,920
{\an8}Bakea behar dugu, bakea eta egonkortasuna
gure lurraldean, guztion mesederako.

540
00:55:46,760 --> 00:55:54,439
{\an8}Balkanak bake handiagoan egonda
eta harreman hobeekin, ondo dago,

541
00:55:54,800 --> 00:55:58,920
{\an8}baina ez gaude prest errespetatzen 
ez gaituen harremana onartzeko.

542
00:56:04,760 --> 00:56:12,400
{\an8}Nire anaiak nahi zukeen
hark sufritu zuen patua inork ez sufritzea,

543
00:56:13,360 --> 00:56:16,080
{\an8}eta egia da inondik, 
beste mundu batetik

544
00:56:16,160 --> 00:56:18,320
{\an8}entzun ahal izango 
bagintu, esango lukeela:

545
00:56:18,439 --> 00:56:22,239
{\an8}"Gerra ez, gerra ez, 
badakigu nolakoa den gerra".

546
00:56:27,479 --> 00:56:31,160
{\an8}Ez dut ahaztuko nire familiari,
nire jendeari egindakoa.

547
00:56:31,840 --> 00:56:35,239
{\an8}Eta gaizki sentituko naiz
barkamena eskatu arte,

548
00:56:35,600 --> 00:56:40,160
{\an8}baina ofizialki ez 
dute barkamena eskatu.

549
00:56:42,840 --> 00:56:48,520
{\an8}Bizitzan ona da 
etorkizunera begiratzea,

550
00:56:49,800 --> 00:56:53,200
{\an8}ez iraganerantz, 
baina ezin da inoiz ahaztu.

551
00:56:55,360 --> 00:57:01,080
{\an8}Normalean, nazioak 
bere iragana ahazten badu,

552
00:57:01,640 --> 00:57:04,200
{\an8}historia errepikatuko da.