NIRE AUZOKOA NIRE HILTZAILEA
1994ko 100 egunetan...
...Ruandako biztanleen hiru laurdenak sarraskitu zituzten.
Genozidioaren ondoren, gobernuak "Gacaca"k sortu zituen.
Auzo-epaitegi horietan, ruandarrek elkar epaitzen dute.
Alison Des Forges-en oroitzapenetan
Ruanda Irratiko albisteak kinyarwanderaz emanak.
2001eko urtarrilaren 26an iragarri genizuen bezala...
...Ruandako legebiltzarrak lege bat onartu du...
...Gacaca epaitegiei baimena ematen diena...
...1994ko genozidioko krimenak epaitzeko.
Gacaca...
Hona zer uste dudan Gacacaz:
Jendea hil zuten horiei, krimenak egin zituzten horiei...
...zigor gogor bat ezarri behar zaie.
Baina haiek libre uztea berriz ere gure artean bizitzeko...
...hori ezinezkoa iruditzen zait.
Besteen zentzagarri izan behar dute...
...gure seme-alabek uler dezaten...
...norbait hiltzea gauza itsusia eta gaitzesgarria dela.
Horrela geldiaraziko dugu jendea hiltzeko kultura hori.
Gertuko norbait zigortzen dutenean hiltzailea delako...
...odola isuri duelako...
...esango dute: "Hiltzea gaizki dago; hiltzen badut, hilko naute".
Gacaca epaitegien zain nago ni ere.
Hortik aterako baita egia.
Nik salatu nuena kartzelan sartu, eta libre utzi zuten gero.
Beraz, Gacacaren zain nago.
Elkarrekin bizi ginen. Zu hor eserita zaude...
...eta ez duzu usteko nik hilko zaitudanik.
Baina horixe gertatu zen.
Jendea bere ingurukoek hil zuten.
Nazkatuta dago barruan egoteaz.
Nolanahi ere...
...jendea hil...
...jendea bere ingurukoek hil zuen. Askotan, etxean.
Beste batzuk, berriz, ihes egitean hil zituzten.
Mendietara begiratuz gero, edonork pentsa zezakeen...
...platanondoak mozten ari zirela.
Platanondoa moztean ez duzu errukirik izaten.
Bide bazterretan pilatzen zituzten gorpuak.
Zenbat eta jende gehiago hil, orduan eta handiagoa saria.
Muinoaren alde hartan gorriak ikusi nituen.
Ez, korapilatsuegia da...
Batez ere, errudunek ez dutelako egindakoa onartu nahi.
Aurrez aurre edukiko banitu...
Baina zer egin dezaket nik?
Haiek ikuste hutsak gaixotu egiten nau.
Nolanahi ere, jendea hil egin zen.
Lehen, jendea bizi zen muino osoan.
Gaur, han ez dago ez gizonik, ez emakumerik, ez umerik.
Denak akabatu zituzten.
Nola esango dut norekin ihes egin nuen?
Ihes egitea eta hiltzea bakarkako kontua zen.
Nora joanik izan ez nuenean...
...hona etorri nintzen hiltzera.
Orduantxe hil zizkidaten...
...neure umeak, baita bizkarrean neramana ere.
Esan zioten elkarri: "Uztazue atsoa, tristura bera da eta".
"Penaz hilko da".
Ntongwe-ko herri espetxea
Jean-Marie Mbarushimana Fiskal nagusia
Berriz esango dizuet: zuei gauza horiek esatean...
...ez gara zuei erreguka ari. Ulertzen?
Estatua kezkatuta dauka herrialde honetan gertatu zenak.
Oraindik ere, batzuek juzgatzen dituzte besteak...
...sudurraren tamainagatik edo beren itxuragatik.
Baina garai horiek joan ziren.
Ruanda berri bat eraiki behar dugu...
...nahi eta nahi ez, ez badiegu utzi nahi...
...herentzia usteldu bat gure umeei.
Baina ezin dugu dena hemen eta orain konpondu.
Beste norbaiti entzun nahi nioke.
Ea non dagoen orain...
Horko gizon hori, kexuka aritu dena.
Altxa zaitezke?
Zuri entzun nahi nizuke.
-Niri? -Bai, ondo informatua dirudizu.
Esaiezu hemen bildutako ruandar guztiei...
...zergatik diren lege hauek guztiak...
...hain garrantzitsuak Ruandarentzat.
Gacaca legea, adibidez.
Zergatik aurkeztu nahi ditugu zu bezalako presoak herriaren aurrean?
Herrialdea berreraiki dezazuen.
-Berreraiki dezagun! -Ruanda berreraiki dezagun.
Bai, zuk ere bai.
Arrazoi horregatik da. Jendea espetxean gelditu ordez...
...adiskideturik Ruanda berri bat eraikitzeko...
...elkar suntsitu ordez. Hori da lege horien helburua.
Ondo da. Zer gehiago?
Ezin baitaiteke herrialdea eraiki...
...langilerik gabe.
Espetxean 100.000 lagun daudelako?
Eta beste batzuek gu elikatzen galtzen dutelako denbora.
Baina gure bihotzak ere suspertu behar ditugu.
Bizirik dirautenek barka dezatela eta besteek barkamena eska dezatela...
...Ruanda jaioberritu dadin.
Utzidazute bukatzen. Ulertu didazue?
Zuen auzokoa izango da zuen abokatua.
Zuen auzokoa izango da zuen fiskala.
Zuen auzokoa izango da zuen epailea.
Guk, fiskaltzak, zeregin hau dugu:
Gacacako prozedurak errespetatuko direla ziurtatzea.
Ruanda Irratiaren albistegia kinyarwanderaz.
Kaixo berriz ere.
2001eko maiatza da eta Ntongwe-n gaude,Gitarama-ko probintzian.
Gaur, Gacaca-auzialdi bat izango da hemen...
...genozidioz salatutako presoak jendaurrean aurkezteko.
Jean-Marie Mbarushimana izango da auzitegi-burua.
Bera da Gitarama eta Butare probintzietako fiskala.
Abraham Rwamfizi, Rubonakoa. Non daude Rubonakoak?
Horiek Rubonakoak dira?
Rubonakoek, altxa eskuak.
Bat, bi, hiru.
Rubonako jendea? Sei, zazpi, zortzi...
Rwamfizi etor dadila hona.
Nire senarra hiltzeaz akusatzen dut.
Nola du izena?
Modeste Kalisa zuen izena.
Emakume honek bere senarra hiltzeaz akusatzen du gizon hau.
Nire senarraz ari naiz.
Bera erasotzaileen artean zegoen eta behi batzuk hartu zizkidan.
-Zenbat? -Bi behi.
-Berak hartu zituen? -Bai, denek dakite hori.
Egia al da? Behiak ez dira berez desagertzen.
Gezurretan ari da. Nik behi galdu bat hartu nuen.
-Behia ordaindu nuen! -Ez esan?
-Ordaindu egin nuen! -Ordaindu? Bai zera!
-Behia ordaindu nuen. -Bai, amari ordaindu zitzaion.
-Zer diozu bere senarraz? -Ez dut ezagutzen.
Zuk ba al dakizu zerbait?
Bai, nik erasoaren egunean ikusi nuen bera.
Ostirala zen, hilak 21.
Bere semea lagun zuela...
...Ntungamo-ko muinoaren erasoan parte hartu zuen.
Joaten ikusi nituen biak...
...eta, bueltan, behi beltz bat zekarten.
-Zein erasotan? -Zer?
-Hango muinoan eta Gabumba-n. -Noren etxean?
Noren etxean? Esaizkidazu izenak.
Gutako asko han ezkutatuta geunden.
Hilaren 21eko eraso izugarrian, handik etorri ziren...
...eta beste muinora joan ziren.
Zu ere han zeunden?
Ez, erasoa bitartean, gizon horrek...
Nire familian, nire aitaginarrebaren etxean...
Gizon horrek behiak hartu zituenean...
...gure etxe aurretik pasatu zen behiekin.
Behia eta bere txekorra.
Eta halaxe etorri ziren gugana ere...
...gure semeak bahitzera eta hiltzera.
Nire aitaginarrebaren familian 18 lagun hil zituzten.
Zergatik ez zu?
Oraindik ez zirelako emakumeak hiltzen hasiak.
Mutiko guztiak hil zituzten orduko...
...itzuli ziren...
...eta emakumeak hiltzen hasi ziren.
Hilaren 26an gertatu zen hori, asteazkenez.
-Bortxaketarik izan zen? -Zer diozu?
-Bortxatu egin zintuzten? -Ez.
Baina kartzelan dagoen beste mutil batek...
...honelakoxe makil batekin bortxatu zituen tutsien alargunak.
Gerra bitartean, beldurrez dardarka egon nintzen...
Nire ahotsak gizaki ahotsa dirudi?
Dardarka egoten naiz oraindik denbora guztian.
Presaka nabilenean, dardarka egoten naiz.
Egizu kontu bahitzaile bat datorkizula...
Oraindik sentitzen dut nola kendu zidaten umea...
...bizkarretik hartuta, nire sorbalda gainetik.
Umea lurrera bota eta kolpeka hil zidaten.
Nire unea aizkora kolpez hil zidaten.
Orain hiltzailea etorriko zait esanez: "Barkaidazu...
...berez mesede handi bat egin nizun eta".
Eta nik erantzun beharko diot: "Mila esker. Barkatzen dizut".
Badakizu zer esan zuten?
"Joan ginen bezalaxe itzuliko gara".
Ez uste jende horrek utziko dizunik...
...lur sailik txikiena ere lantzen.
Xavierrek mehatxu egin zidan espetxera jatekorik eraman ez niolako.
"Nora joango zara hutuen miliziak itzultzen direnean?"
Bere anaia da.
Ni neure baitara sartzen naiz.
Ez bizirik eta ez hilik.
Ez daukat bihotzik, ez horixe.
Etengabe ari zait taupadaka.
Etxean zarata txikiena entzun orduko, aztoratu egiten naiz.
Aihotzen zaratagatik.
Zerbait erortzen bada, haiek itzuli direla iruditzen zait.
Hiltegira bezala eraman zizkioten haurrak.
Eta aihotz kolpez puska-puska egin zituzten.
Odoletan zihoazen bidean zehar.
Umeen beso zatikatuak zakurrei eta zerriei bota zizkieten.
Nire umetxoa kendu, eta nire zazpi haurrak hil zizkidaten.
Tristuraz eta bakardadez hilko gara azkenean.
Bakarrik ibiliko gara hor zehar desagertu arte.
Badirudi ez dugula sekula umerik izan.
Ez al gara berriz elkarrekin bizi?
Orain, guretarrak hil zituen jendea gure baratzak lantzen ari da.
Guretarrak hil zituen jendearen umeak elikatzen eta hezten ditugu.
Ba ote dago Gacaca hoberik?
Zer kalte egingo dizu kalterik ezin egin duen umeak?
Ruanda Irratiaren entzule maiteok, egun on.
Goizeko 6ak dira.
2003ko urtarrilaren 2a da gaur.
Albisteen aurretik, adierazpen bat...
...Paul Kagame lehendakari jaunarena.
Preso jakin batzuen auzia aztertu ondoren...
...eta ikusirik preso horiek beren genozidio-krimena aitortu...
...eta barkamena eskatu dietela biktimei eta ruandarrei...
...lehendakariak eskatu die dagokien agintariei...
...azter ditzatela hil honetan preso horien kasuak.
Gacaca legea betez aitortu duten guztiak...
...baldin eta zigorrik handiena bete badute...
...legeak eskatutakoaren arabera...
...libre geratuko dira behin behinean...
...eta geroago epaituko dituzte.
Kigalin, 2003ko urtarrilaren 1ean.
2003ko maiatza. 20.000 preso askatu zituzten.
Hona ekartzen genituen tutsiak, ja ta akabatzeko.
Hamar etxez behin patruila buru bat zegoen, ni bezala.
Hemen esertzea gustatzen zitzaigun.
Gure patruila...
...bukaerako etxe horietaraino iristen zen.
Horko horietaraino.
Gero, hona esertzera etortzen ginen berriz.
Beste patruila batzuk ere hemen gelditzen ziren.
Txandak egiten genituen.
Baina zortzi baizik ez ginen.
Gau batean lau ateratzen ginen patruilatzera...
...eta hurrengo gauean, beste lauak.
Hori izaten zen gure erronda.
Ohituta geuden bide hauetan ibiltzen. Hemen ondo sentitzen naiz.
Maiz egoten naiz hemen, hemen bizi bainaiz.
Gerra hemen hasi zen, jolas ulertezin bat bezala.
Pentsa: gauez sasi artean ezkutatzen ginen...
...mamuek erasoko ziguten beldurrez!
Tutsiak hil ondoren, elkarren aurka hasteko zorian egon ziren.
Aizue, mutilok!
Zuen ahuntzak nire sorgoa jaten ari zaizkit!
Barkaiguzu, Jauna...
Zergatik ari da negarrez?
Nork isuri dit kafea?
Asko pentsatzen nuen...
Barrutiko espetxean geundenean...
...presook bilerak egiten genituen...
...eta kideek esaten zidaten nik ez nuela errurik:
"Hire kontrako lekuko guztiak gezurretan aritu dituk".
"Eziek utzi beste batzuen krimenak hiri leporatzen".
Horixe zen beren iritzia.
Nik ez dakit ezer FŽlicitŽren umeen heriotzaz.
Ezta ere Euphrasie-ren senarraren eta semearen heriotzaz.
Edo Fa•ssa-ren senarrarenaz.
Beraz, epailearen aurrera eraman nindutenean...
...ezer ez dakidan gauzez oker akusatu ninduten.
Badakit Rwanfiziren etxean egon zarela.
Han egon zara.
Sinetsarazi al dizu...
...bere kontrako lekukoek gezurra esan zutela?
Jakina, hori esango zizun.
Ez nintzen, ba, errugabeak akusatzen ibiliko, ezta?
Baina errudunak salatuko ditut, bai horixe.
Lekukotasuna emango dut...
...geure begiez ikusi genuenaz.
Zer gehiago?
Rwamfizi horrek min handia eman dit.
Eta orain pozik dago ni horrela ikusita.
Txorakeriak besterik ez ditu esaten.
Elkarrekin egokitu ginen epailearen aurrean...
...eta ni altxatu nintzen bere hitzak gezurtatzeko.
Esan nion: "Gezurretan ari zara, gu zurekin geunden".
Gacaca egiten bada, Rwanfizi han agertuz gero...
...eta aurrez aurre suertatzen bagara...
...gertatu zen bezala kontatu beharko du dena.
Ez nuen nik bera espetxeratu!
Aska dezatela, gero! Horrek ez dit senarra itzuliko.
Horrek ez dit zentzua itzuliko!
Gobernuak tutsien heriotza nahi zuen eta bai lortu ere.
Gero, oraingo gobernuak hiltzaileak espetxeratu zituen.
Orain, berriz, haiek askatzen ari da.
Nekazari gajo batek ba ote du zeresanik horretan?
Zu bazina, zer esango zenuke?
Zer egingo zenuke?
Zure familia sarraskitu dizuna besarkatu behar zenuke.
Baina ahal banu...
Bakarrik ez banengo...
Familia eta azienda suntsitu dizkizun norbait...
Bere umeek esnea daukate, nireek, berriz,...
Harro-harro agertzen da...
Eta nik onartu egin behar...
...familia handi bat duelako eta indartsua delako.
Etxera etortzen ikusi nituen, mezetatik baletoz bezala...
...edo oporretatik etxera bueltan baletoz bezala.
Ez dakit nola joan edo itzuli ziren.
Ez niri hori galdetu. Ez dakit zer eskubide duten.
Ez dakit ezer beren itzuleraz; itzultzen ikusi nituen, besterik gabe.
Ez nituen nik bakarrik ikusi, besteek ere bai.
Nola galdetzen digute guri...
...zer sentiarazten digun presoen itzulerak?
Etxeratzen ikusi genituen, eta kitto.
Zer sentitu behar genuke?
Bai, egia da, gure hiltzaileak itzuli dira.
Zer egin dezakegu? Zertarako horretaz hitz egin?
Zoaz haiekin hitz egitera!
Gure itxaropen bakarra da haiek esanekoak izatea...
-...eta berriz ez hastea. -Hasi, zertan?
-Gu zatikatzen. -E?
Gu txiki-txiki egiten.
Baliteke berriz hastea. Auskalo!
Eta berriz etortzen bazaizkigu gu zatikatzera?
Nork geldiaraziko ditu?
Berriz hiltzen hasten badira?
Den-denak akabatu zituzten jadanik! Zer gertatzen zaie?
Egia da.
Niri umeak hil zizkidaten, nire bila etorriko dira orain?
Datozela ba!
Hil nazatela behingoz.
Niri umeak hil zizkidaten, ni bakar-bakarrik utzirik!
Desegin dezatela behingoz nigandik gelditzen dena!
-Arrazoi osoa duzu. -Hilda nago jadanik.
Hil gaitzatela lehenbailehen.
Beranduegi dabiltza, nire gusturako.
Zertarako galduko dute denbora, hilda baldin banago jadanik?
Mesede egingo didate, behingoz akabatzen banaute.
Jendea bitxia da, gero!
Den-dena lapurtu dizun hura...
...munduan bakarrik utzi zaituen hura berriz etorriko da zu hiltzera?
Zu akabatzera!
Datozela ba, ez diet aurre egingo.
Ni ez naiz jadanik beldur.
Zergatik galdetzen digute hori?
Jakin nahi dute ea zer iruditzen zaigun haien itzulera.
-Nork galdetzen digu hori? -Ez al dituzu ikusten?
Zuri horiek?
Galdezka ari zaizkigu ea zoriontsuak garen.
-Ea "betetasunez" gauden... -Zer ba?
Bakarrik gaude, baita gauez ere.
Noraezean gabiltza, bakar-bakarrik!
Egunez noraezean eta gauez etzanda, esna...
Zer egin dezakegu?
Horrelaxe daude kontuak.
Ez dugu beste aukerarik.
Nahikoa da. Zuri horiek oso galdera arraroak egiten dituzte.
Galdetu didate ea hiltzaileak agurtzera etorri zitzaizkidan!
Runanirak edo Iyakaremyek nirekin hitz egin nahiko ote dute?
Mina egin dizun norbait itzuli da eta zuk isilik egon behar!
Bakez etorriko zitzaizkigula esan ziguten...
...bere garaian...
...baina niri ez zait etxera inor etorri!
Nire anaiaren hiltzailea gure etxe ondoan bizi da.
Zergatik ez zaigu etorri barkamen eske?
Hurrengoan, ekar ezazu bera zurekin.
Guri barkamen eske etortzera behartu behar al ditugu?
Hitz egin genezake pentsatzen duguna esateko...
...pribatuan ez bada ere...
...zure aurrean eztabaidatu genezake, behinik behin.
Gure hiltzaileekin hitz egin genezake.
Iaz ez al zenituen babarrunak landatu...
...azaroan edo abenduan? Euriak berandu etorri ziren.
Eurien zain egon ginen landatzeko.
Kaixo!
Ez duzue hitz egiten?
Utziguzu atseden hartzen eta edaten.
Eguzkiak asko berotzen du eta.
Bai, kiskaltzen ari du.
Tori, edan hemendik.
Ez, ez dut nahasiko.
Ez da dena nahasi behar.
Kaixo, Masengeri.
Kaixo, Euphrasie.
Nik ez nun Rwanfizi expetxean sarrarazi...
...eta ez nuen ezta ere kartzelatik irtenarazi.
Eskerrak ematen dizkiot gure lehendakariari...
...eta Ruanda askatu zuten borrokalariei...
...haiei esker Rwanfizi ikus dezaket eta ez nau inork harrikatzen.
Elkar ikusten dugunean, elkar agurtzen dugu.
Bera ez da oraindik nire etxera etorri...
...baina ni bere etxera joan naiteke, nahi badut.
Agintari gorenen deiari erantzun genion.
Elkar suntsitu genuen, anaiak ginela pentsatu gabe.
Baina horren guztiaren ondoren...
...iheslariak babes-eremuetatik itzuli zirenean...
...edonork esan zezakeen:
"Halakok eta halakok kalte egin zidaten".
Eta bizirik iraun zuenak, bihotza gogortua zeukanez...
...bere familia eta ondasunak galdu zituelako...
...etorri eta hau esan zezakeen:
...halakok eta halakok ez du gehiago bizitzeko eskubiderik.
Gu, egia esan...
...arrazoi bakar batengatik sartu gintuzten kartzelan...
...bizirik iraun zutenen oinazeagatik, hau esaten baitzuten beren baitan:
"Nire familiaren hiltzailea ezin aurkitu dudanez...
...beste norbait bidaliko dut kartzelara".
Arrazoirik gabe giltzapetu gintuzten...
...familia galdu zutenen oinazeagatik.
Zuhaitza erortzen denean...
...bere itzalpeko belarra zapaltzen omen du.
Ezagutzen duzu norbait tartean sartu ez zenik?
-Zera... -Ez ezazu hizpidea aldatu.
-Utzidazu bukatzen. -Ez esan gezurrik.
Zuetako bakarren bat ere ez zen, ba, etxean geratu!
Horrexegatik...
Ezin dut halako edo halako pertsona kondenatu...
...egin zuenagatik, gauzak nola gertatu ziren ikusita.
Nik itzultzeko kemena izan nuen...
...behin damutuz gero.
Itzuli nintzenean, lehen bezala aurkitu nuen mundu guztia.
Umila izan beharra daukat...
...bizi eta denekin hitz egin...
...jendeari lagundu beren gaixoak ospitalera eramaten...
...haien lurrak lantzen lagundu garagardoaren truke.
Gure arteko mesfidantzarik gabe, anai-arrebak bezala.
Izan ere, mesfidantza ez da ona...
...elkarrekin bizi behar baitugu...
...baina ez guri gezurrik esan, den-denak ibili baitziren tartean.
Bai, baina orain adiskidetzeko garaia da.
Ez ditzagun lehengo gorrotoak biziberritu.
Gizakien bihotzak ez daude berdin eginak.
Gaiztoa beti gaizto.
Ez du besteekin hitz egin nahi izaten.
Gizonak non, arazoak han.
Gizakien bihotzak tamainaz desberdinak dira.
Baina kartzelatik irten berriak diren askok...
...gurekin adiskidetu nahi dute.
Guk, berriz, bizirik iraun genuenok...
...beldurrik edo sufrimendurik gabe begiratzen diegu.
Altzairuz bildu ditugu bihotzak, harriak bezain gogor.
Gorputz bat eratzen dugu.
Hori da gure adiskidetzea.
Esan diezagula Rwamfizik:
Zerk bultzatu zuen horretara?
Zergatik makurtu zen gogo onez sarraskiaren eromenera?
Nire senarraren koinatua zinen.
Bere arrebarekin ezkonduta zeunden...
...eta gure umeak akabatu zituzten, betiko!
Ni naiz familia honetan geratu den bakarra.
Eta gure familian aurkitu zenituen emaztea, anai-arrebak eta seme-alabak.
Hona nire galdera: "Horrelakorik gertatuko zenik nola uste?"
"Nola zaletu zinen horrekin?
"Ase al zinen?".
Etxera etortzen den egunean, hori galdetuko diot.
-Horrela? -Bai, horixe galdetuko diot.
Galdeketa bat?
Hitz egiten badiozu, hobe. Bihotza badu, erantzungo dizu.
Zerbait esan behar badizu, esan egingo dizu.
Ez, nik zirikatuko dut bera.
Hori dena esango diozu?
Bai. Hauxe: "Nola ausartzen zara nire etxean lotsarik gabe sartzen?"
Rwanfizi, ez baduzu zama hori bihotzean eduki nahi...
...zama horretaz benetan libratu nahi baduzu...
...zatoz nigana; utziguzu konfiantzaz hitz egiten.
Eztabaida batean, auskalo nora eramaten zaituzten hitzek.
Zerbait sortuko da eta zuk zure hitza esango duzu.
Hortaz, ez zaitez makurtu bera zirikatzeraino.
Gogoan har ezazu hori, gazte!
Zirikatzen banaute, ez dut ezer esango.
Ekatzu bostekoa! Argi hitz egiten duzu eta!
-Aurrenik, esertzeko esango nizuke. -Zirikatuko banindute, ni isilik.
Berak zer esango lizuke?
Orain hurbilago gaude...
...eta Rwamfizi gure semea da, gure familiaren baitakoa.
Gure familiako semea izan da beti.
Eta gure semea da gaur egun ere.
Guk, adineko emakumeok, ez dugu bera zapuztuko...
...gure ahaide kutunak sarraskitu zizkigutelako.
Haurdun zaudenean, umearen haragia egiten duzu...
...baina ez bere bihotza.
Zure umetokitik jaiotako umea jasanezina izan daiteke...
Puta izan liteke munduaren begietan.
Muino gaineko galtzailea.
Baina hobe muino gaineko galtzailea...
...lur azpian ehortzitako umea baino.
Rwanfizi, berriz elkar ikusi dugu azkenean.
Gorago bizi direnei bisita egin diezu...
...orain zatoz gugana, zatoz gu ere agurtzera.
2005eko urtarrila
Ruanda Irratiaren albistegia kinyarwanderaz.
Gacaca Zerbitzu Nazionalak jakinarazten die ruandar guztiei...
...Gacaca auzitegiak abian jarriko direla...
...herrialde osoan...
...2005eko urtarrilaren 24tik aurrera.
Ruandar guztiak parte hartzera gonbidatuta daude...
...inpunitatearen kulturari bukaera emateko.
Ikusitako edozer gauzaren berri eman behar duzue...
...Ruandako justizia berreraikitzeko.
Hasi baino lehen...
...altxatzeko eskatzen dizuegu guztioi.
Arau horiek errespetatu behar ditugu...
...eta minutu bateko isilunea egingo dugu...
...genozidioak gugan izan duen eraginean pentsatzeko.
Altxa gaitezen minutu bateko isilunea egiteko.
Ordularia duen norbaitek neur dezala denbora.
Minutu bat.
Eskatzen diot muino honetako jendeari...
...konta diezadala 1994ko apirilean gertatutakoa...
...eta nola hasi zen genozidioa...
...eta nola harrapatu gintuen etxean edo beste nonahi.
Kontatuko dizuet zer ikusi nuen etxetik gertu, Kigaraman.
17 urte besterik ez nituen...
...baina dena ikusi nuen, dakizuen bezala.
Kontatuko diguzuen guztiaren lekukoa izan nintzen.
Eta neure egia botako dizuet.
Adibidez, gerra zerumugan ageri zenean...
...Muberandinda ikusi nuen...
...Kanyamugararekin.
Beti edaten, egunero-egunero...
Gerra hau hasi baino lehen hau esaten genuen:
"Behiak emaizkiezu eta ez zaizu ezer gertatuko".
Hori egiten omen zuen jendeak 1959an.
Behiak eman zizkietenei bizia barkatu zieten.
Berez, gerrak bizpahiru egun besterik ez zuen iraun.
1994ko apirilaren 20an, 21ean eta 22an.
Jendea berehala hasi zen hiltzen, 21ean.
Egun horretantxe porrot egin zuten...
...Ntungamoko tutsien erresistentzia-saioek.
Sarraskia hasi zen.
Nire aita, Rwagihene, etxera itzuli zen.
Besteek, ordea, ihesi jarraitu zuten.
21 eta 22 goizean, hiltzeko esnatu zen jendea.
Ikusi zenuten nola hasi zen.
Horren ondoren, ihes egin nuen. Ez dakit ezer gehiago.
Hildako bakoitzak du bere hiltzailea.
Inor ez zen bere borondatez hil, inork ez zuen bere burua hil.
Jendea ez zuen meningitis-epidemia batek hil!
Ez gaitezen itzulinguruka ibili!
Kontatuko dizuet nola kendu zidan umea bizkarretik.
Ni lurrean etzanda nengoen. Esan zidaten: "Emaiguzu umea!"
"Non daude zure labezomorro txikiak?"
Nik erantzun: "Hemen ez dago labezomorrorik".
Aihotzaren aho kamutsaz jo ninduten.
Esan zidaten: "Emaiguzu zure semea".
Zapia hartu eta berehala lotu nuen umea bizkarrean.
Utzidazu hitz egiten!
Zu ikusi zintudan...
...baina zure semea ez!
Inoiz ez dizut semerik kendu!
Isilik egon...
...eta utzidazu gertatu zen bezala kontatzen.
Etzanda nengoen...
Ez nien nire semea eman, ahuspez etzanda bainengoen.
Zuk kendu zenidan semea, ezkerreko sorbaldatik hartuta.
Lurrera bota zenuen nire aurrean.
Jipoi handi bat eman zenion...
...eta burua zapaldu zenion.
Berehala hil zen.
Makilaz jo ninduzun; lehenik eskuinean eta gero ezkerrean.
Gero, berriz etorri eta oinetan jo ninduzun.
Eta orain nekez ibiltzen naiz oinez.
Gero, altxatzeko agindu zenidan...
..."Zu ere hil behar zintudan", esanez.
Hil ninduzun, baina erdizka bakarrik, eta nik zergatik galdetu nizun.
Zu eta zure kidea Laurenceren etxera joan zineten.
Hau esan zenuen: "Akabatu ume horiek"...
...bere buruak hor ageri dira oraindik".
"Piztia horiek esnea edan dute eta aurre egiten diote heriotzari".
Horiek ziren... Horiek denak han zeuden.
Zu, Valre, haiekin zeunden...
...nire ondo-ondoan. Neure begiekin ikusi zintudan.
Gure esku balego...
...isilik egongo ginateke, kontu hori aipatu gabe.
Gure esperientzia bera izandako norbaitekin hitz egingo genuke...
...hori entzutea merezi lukeen norbaitekin.
Besteak badaki zer gertatu zen. Zertarako berarekin hitz egin?
Aitzitik, beste gauza batzuez hitz egiten saiatzen zara.
Berarekin, berriz, berriketa axalekoa da.
Berarekin hitz egitea berak eragindako heriotzez...
...eta inguruan barreiatutakoez... Zertarako?
Bera hunkitzeko?
Bere bihotza biguntzeko, beharbada?
Ez, hori alferrik da!
Zer uste duzu? Gacacan esaten ez duena esango dizula...
...bere buruarekin eta gurekin bakeak egiteko lagunduko diolakoan?
Gorpuak non dauden galdetzen diogu baina ez digu erantzunik ematen.
Zer uste duzu, zuk galdetu diezaiokezula?
Bere bihotza aztertu nahi duzu, ea zuri zabaltzen dizun?
Ezinezkoa da; ezin zara bere bihotzaren sakoneraino iritsi.
Berak ez du, hain zuzen, ongia egin.
Ezin duzu bera erabat biluzi.
Minutu bateko isilunea egingo dugu...
...biktima errugabeak gogoan hartzeko.
Has gaitezen.
Eser zaitezte.
Galdetu zidaten niri, Rwanfiziri, nor hil zen...
...nire muinoan.
Izenak esan nizkien, baina inork ez zidan galdetu...
...ea zerikusirik izan nuen haien heriotzekin.
Gogoan neukan jendea aipatu nien.
Ez dakit nola hil ziren.
Beste batzuek esan zidatena besterik ez dakit.
Onartzen dut, ordea, gogoz eta bihotzez...
...gauez patruilatzen aritu nintzela Ntawutaramarekin...
-...eta Ngezahayorekin... -Itxoin!
Zuek, atzeratu pixka bat.
Eser zaitezte zuhaitz horren ondoan.
Zu ere, zoaz atzera.
Nik, Vianney Byirabok...
...Jainkoagatik zin dagit egia osoa esango dudala.
Badakizu zer egin zuen Rwamfizik gerran?
Ez dakit.
-Ez dakizu ezer berataz? -Ez.
Ez nengoen berarekin.
Eta Martheren familiako heriotzak?
Hainbat aldiz aitortu dut kontu horretan izan nuen zeregina.
Baina ez dut inoiz esan Rwamfizi tartean ibili zenik.
Ez zenuen Rwamfizi han ikusi?
Ez, ez zegoen han.
Zatoz hona sinatzera.
Nor gehiago deitu dute epaiketara?
-Habiyambere. -Eta Nyandekwe.
-Zoazte beraren bila. -Jar ezazu hatza hemen.
Bildutako informazioa aztertu ondoren...
...auzitegiak Abraham Rwamfizi epaitzeko ahalmena du.
Akusatuak gau-patruiletan parte hartu zuen...
...tutsien ehizan.
Hala frogatu dute bere aitormenak eta bere barkamen-eskeak.
Auzitegiak urtebeteko espetxe-zigorra ezartzen dio.
Sei urte bete ditu jadanik...
...1997ko apirilean atxilotu baitzuten...
...eta 2003ko maiatzean askatu.
Auzitegia jakitun da sententzia bete duela.
Epaia akusatuaren aurrean aditzera eman da...
...gaur, 2007ko uztailaren 21ean.
Akusatuak 15 egun ditu epaiaren kontra gora jotzeko.
Zatoz hona, Rwanfizi.
Minutu bateko isilunea gogorarazten dit...
...oroitzeko egiten dugun isilunea, alegia.
Batzuek benetan egiten dute.
Altxatzeaz gainera...
...Jainkoari barkamena eskatu eta pentsatzen dute: "Gehiago ez".
Denek ez, ordea.
Batzuk altxatzen dira...
...esaten zaienean, jolasean bezala, eta ez dute ezertan pentsatzen.
Baina ondo pentsatuz gero...
...gogoeta ez egitea...
...gertatu zena ez hausnartzea...
...hutsegite izugarri bat da.
Bihotz-bihotzez gogoeta egin beharra daukagu denok.
Batzuek hau esango dute:
"Berriz hasi nahi nuke".
Beste batzuek, berriz, nahiago zuketen beste ondorio bat.
Baina gertatutakoaren ondorioez jabetzen denak hau pentsatuko du:
"Sekula gehiago ez", eta horretaz gogoeta egingo du.
Bere baitan, aurrera jarraitu nahiko du...
...eta dena behin betiko bukatuta ikusi nahiko du.
Gogoratzea oso egintza pribatua eta pertsonala da.
Eskerrik asko.
2008ko apirilean, hainbat hilabete gaixo egon ondoren...
...Rwamfizi hil egin zen.
Barkatu, eseri egingo naiz.
-Eser naiteke? -Jakina.
Idazkari, apuntatu. Izena?
FŽlicitŽ Nyirasangwa da nire izena.
Zure haurrak eraman zizkizutenean...
...Byirabo han al zegoen?
Itxoin esertzen naizen arte...
Hitz egin nahi dut...
...eta egia esan.
Eserita nagoen arren, ozen hitz egingo dut.
Nire umeak atera zirenean...
...aihotza altxatu zuen lehena...
...Kayitana delako bat izan zen, Kayenziko bat.
Aihotzaz hil zuen nire seme Kidende.
Mashemarekin hitz egin nuen lehenengo, eta hau esan nion:
"Arren, txikitu nazazu ni...
...nire umeak txikitu aurretik".
Ezetz esan zidan.
Hau erantzun zidan: "Zu bezalako atso zahar bat hil...
...hain itxuragabetua?" -Ondoezik nengoen, artean.
"Alferrik galduko genituzke makilak, ez lukete beste tutsirik aurkituko".
Byiraborengana jiratu nintzen.
Esan nion: "Mashemak ez nau aihotzez hil nahi".
"Hil nazazu zuk nire umeekin batera".
Berak erantzun:
"Tutsiak harrapatzera bidali gaituzte..."
...ez hutuen bila".
"Bizirik utziko zaitugu".
-Nork esan zizun hori? -Bvirabok, horko horrek.
Beste gauza bat esan nahi nuke.
Gizaki guztiak berdinak dira, odol berbera isurtzen dute.
Mesedez, galdetuiozue nire partetik:
"Nork agindu zion tutsiak aukeratzea eta hutuei barkatzea?"
Epaiketa hau hasi zenean...
...Jainkoaren aurrean zin egin nuen egia esango nuela.
Berriz diot, nik ez nuen horrelakorik esan.
Ez nintzen bere etxera joan.
Galdetuiozue Habiyambereri...
...bera han zegoen gizon haiek ume horiek hiltzen ikusi genituenean.
Byirabo, bihotza hautsi nahi didazu jende hauen aurrean?
Beraz, ukatu egiten dute.
Ukatzen dute emakume horren etxera joan izana...
...baina Byrirabok berak hitz egin zuen FŽlicitŽrekin.
Su eman zioten bere etxeari.
Umeak irten zirenean, aihotzaz akabatu zituzten.
Haien heriotza eragin zuten gertaeretan parte hartu nuen.
Baina ez nintzen haien atzetik etxera sartu.
Beste batek aitortu zuen umeak hartu eta txikitu zituela.
Ni ez nengoen han.
Baina hori aitortu zuen gizona kartzelan dago.
Hemen balego, gertatutakoa hasieratik kontatuko liguke.
Bere txostena bageneuka...
Egia da, bere haurrek bizia galdu zuten...
...eta ni beren heriotzen erantzulea naiz, neurri batean.
Barkamena eskatzen dut horregatik, baina ez nuen beste ezer egin.
Damutzen naiz nire krimenaz, ez dut berriz halakorik egingo.
-Ezin naiz zutik egon. -Eserita egon zaitezke.
Ignace, euforbia baten itzalpean eserita nengoen...
...Ezekielen soroan. Patatak ernetzen ari ziren.
Etorri eta galdetu zenidan non zegoen nire seme Kadmondi.
Ez nekiela esan nizun.
Larunbat gau batez, Kadmondi etxera etorri zitzaidan...
...behiek gauerako ura edaten duten orduan.
Etorri orduko, hau esan zidan:
"Ama, denok hilko gara".
"Gure klaneko guztiak".
"Zuk hau egitea nahi dut":
"...zoaz berehala..."
"...eta esan Ignaceri etortzeko elkarri agur esateko".
Ignace, zurekin topo egin nuen etxerako bueltan...
...nire eta nire auzokoaren lur sailaren mugan.
Zerri bat zeneraman arrastaka.
Hau esan nizun: "Entzun, Ignace...
"...Kadmondi aurkitu dut..."
"...eta bihar hil behar omen duenez, agur esan nahi omen dizu".
Gero, Ignace, etxera joan nintzen.
Oinazea ez al da bizi arimaren sakonean?
Kadmondi etorri zen eta hitz egin zenuten.
Ondoren, kalabaza bat eman nizun lasto batekin.
Zuk ondo gogoratzen duzu, ezta, ama zaharra?
Gogoratuko duzu Kadmondirekin nuen adiskidetasuna.
Ez dut zerikusirik beraren heriotzarekin.
Gainera, gauza guztiekin bezala, iritsiko da epaiketaren eguna.
Kontua ez da ez nintzatekeela gai izango...
Nire errua onartzea interesatuko litzaidake.
Bihotza ari da galdezka eta epaitzen.
Hobeto nengoke! Erraza litzateke bere heriotza aitortzea.
Baina Jainkoagatik zin dagit...
...bataiatuak eta doktrinatuak izan direnengatik...
...ez dudala zerikusirik Kadmondiren heriotzarekin.
Ez dut errudun naizela aitortuko. Jainkoak bakarrik epaituko nau.
Ez naute estutuko.
Bai baitakizu zer-nolako adiskidetasuna genuen...
Beraz, ez dut ezer gehiago esango.
Jainkoaren herria, entzuidazu.
Alkateak ezkondu zuen nire semea...
...1994ko apirilaren 8an.
Apirilaren 24an hil zidaten semea.
Nire herentziaren zatia saltzera joana nintzen...
...nire semea mantendu ahal izateko.
-Eta orduan Ignacek... -Erotzen ari da!
Jainkoagatik zin egin du; Jainko gaixoa!
-Hala da. -Alferrik darabil Jainkoaren izena.
Baldin eta... Oraintxe bukatuko dut.
Zure laguna baldin bazen...
...zergatik ez zion lagundu beste egun batez bizitzen?
Hori da guztia. Ez dut beste ezer esateko.
Esan ziguten: "Zoazte etxera eta ez dugu bera ukituko".
Bizia ematen duen umetoki tristea...
Beste norbaitek lekukotasuna eman nahi du?
Egongo da beste norbait informazio gehiagorekin!
Bestela, hemen egongo gara egun osoan.
Inork ez du ezer erantsi nahi?
Umeak patioan zutik zeuden.
Txikienak negarrez ari ziren; ama ere negarrez ari zen.
Dardarka ari zen.
Honela esan zidan: "Zuei errespetua zor dizuet...
"...eraman nazazue, arren, nire umeen ondora".
Anaiak hau erantzun zion: "Entzun...
"...tutsien eta bere umeen bila etorri naiz".
Ez hutuen bila. Zu gutakoa zara. Biziko zara".
Orduan, mutikoak eraman genituen.
Hemen gaudenak baino askoz gehiago ginen...
...nahikoa eta gehiago muinoa inguratzeko.
Bidean barrena eraman genituen haurrak.
Haien artean, bere seme zaharrena zegoen.
Sufrimenduak jota utzi zuen.
Eseri egin zen.
"Han edo hemen, hil egingo naiz. Ez naiz urrunago joango".
Kadmondi zen.
Orduan...
Byirabok esan zuen: "Mugi daitezela labezomorro horiek!"
Berriz abiatu ginen...
...eta haiek zaintzen egon ginen; hori egia da.
Gu taldearen atzean gindoazen.
Byiraboren taldeak hau esan zuen:
"Gizatxar hauen zeregina emakume haurdunak ebakitzea zen...
"...ume hutuek zer pentsatzen duten jakiteko".
Sinetsidazu, ez naiz gehiegikeriak esaten ari.
Inguratu egin gintuzten.
Hitz egiten zutenean, galtzetan egiten genuen pixa, beldurrez.
Haiengana joan nintzen berehala, anaiak zirelakoan.
Bat-batean, garrasiak entzun nituen...
Akabatu itzazue! Oinazez sufritu dezatela!
Izututa ihes egin nuen.
Nhadimana atzetik zetorkidan aihotza eskuan.
Korrika joan nintzen Muberandindaren semearen etxera.
Aihotzaren distira ikusi nuen. Harri eta zur geratu nintzen.
Eskuak altxatu nituen!
Berak esan zidan: "Ez beldurrik izan!"
Bultzaka sarrarazi ninduen berriz ere taldean.
Gasigwak masaileko gogorrak eman zizkidan.
Gero nik, Mutabazik, sakelak hustu nituen...
...gazteek bakean edan ahal izan zezaten.
Entzuten didazu?
Buruzagitzat salatu zintudan zuk sartu ninduzulako gerran.
Garbi identifikatzea...
...nork zer egin zuen hilketetan zaila da niretzat.
Denok hil genuen norbait.
Lehenik, jo egiten nituen.
Denok parte hartu genuen sarraskian...
...eta besteek, berriz, hiltzeko zereginean.
Nor, ordea? Horixe galdetzen dizugu.
Nor? Ni, lehenik.
Ngezahayo...
...Vianney Byirabo...
...eta Alexis Mugwaneza, Rufigi ezizenez.
Gutako inork ezin du esan ezer egin ez zuenik.
Byirabo han zegoen, ziur esaten dizut hori.
Eraso talde bat ginen.
Jendea hiltzea zen gure zeregina, nork zer egin zuen pentsatu gabe.
Gerra garaian...
...bi botere mota zeuden.
Bertako aginte politikoa...
...eta ez dut ukatzen ni horretan aritu nintzenik...
...eta gerrako agintea.
Gerra-aginteak ganadua harrapatzen zuen.
Armak zeuzkan, eta bulego bat ere bai.
Bertako aginteak, berriz, ez zeukan bulegorik.
Kontua da hitz jakin batzuek...
...nire iritzian...
...Gacacaren lana korapilatzen dutela.
"Gerra garaian" esan duzu. Gerra al zen?
Patruilak ere aipatu dituzu. Zer egiten zuten?
Tutsiak ehizatu eta hil egiten zituzten.
Tutsiak borrokatu al ziren horri gerra deitu ahal izateko?
Ez omen zenuen botererik...
...baina zuk antolatzen zenituen errondak!
"Gerra garaian" esan duzu... Egia esan...
...horretan ez gatoz bat. Noren kontra borrokatzen zineten?
Nor noren kontra ari zen borrokan?
Azal diezagukezu zertarako ziren patruilak?
Patruila asko zeuden...
Baina zein zen beren eginkizuna?
Tutsiak aurkitu eta atxilotzea zen nire zeregina...
...eta haiek hiltzea, beharbada.
Bai, haiek hiltzea.
Baina sekula ez genuen haietakorik aurkitu edo hil.
Izan ere, gure patruilak sekula ez zuen saririk izan.
Gerra izan al zen?
Genozidio bat izan zen.
Genozidioa, horixe esan ziguten...
...tutsiak suntsitzeko.
Beraz, baldintza horietan...
...tutsiak hiltzeko zeregina zeukan talde baten buru izan zinen.
Boterea zenuen.
Patruila batek egiten zituen erasoak...
...nahiz mugatuak izan.
Ezin dut hori ukatu.
Besteak bezala, nik gauez patruilatzen nuen...
Zelula baten burua nintzen, ezin dut hori ukatu.
Baina ez nuen aski botererik...
...armak zeuzkan beste aginteari aurre egiteko.
...eta lege-hausleak zigortzeko.
Nire auzoko batek ez zuen patruila batean sartu nahi izan...
...eta agintariek bere ahuntzak harrapatu zizkioten etxetik.
Ez nuen benetako aginterik.
Hemen badago gizon bat... Oraintxe mugitu da...
Berak dioenez, patruilan sartu nahi ez zuen gizon batek...
...isun bat ordaindu behar izan zuen.
Egia al da?
Zuk eman omen zenuen agindu hura.
Aipatu duzu bazegoela aginte politiko bat...
...eta gerra-aginte bat.
Baina ez al zegoen genozidio-aginte hori...
...Ñez diezaiogun horri gerra-aginte deituÑ...
...gizon arrunten eskuetan?
Ez al zeuden bi aginte horiek zure esku?
Oso erraza da, azalduko dizut.
Gafumban, 30etik gora behi zeuden...
...eta denek behizainak zituzten.
Galdetu jendeari ea nik botererik banuen...
...behi horietan edo ahuntz batean ere.
Beste aginteak behiak izendatzen zituen.
Eta ihes egin zuenean, den-denak eraman zituen.
Nik ez nuen zerikusirik izan horretan.
Gure patruila atzean geratu zen.
Sekula ez zuen behirik eskuratu.
Zure aitormena bukatu gabe dago oraindik.
Ez da aintzat hartzeko modukoa.
Hona gure epaia.
Auzitegiak 25 urteko espetxe-zigorra ezartzen dio akusatuari.
9 urte eta 3 hilabete bete dituenez...
...15 urte eta 7 hilabete geratzen zaizkio betetzeko.
Beraz, ez du auzolanik egingo.
Akusatuak epaiaren kontra gora jotzeko eskubidea du.
Galdetzen diot neure buruari...
1995 ezkero...
...azken urtea arte, 9 urte besterik ez dira pasatu?
1995eko apirilean atxilotu zuten...
...eta 2005eko uztailaren 29an askatu.
Datak zuzendu ditzakegu, behar izanez gero.
Aztertuko dugu kontu hori.
Hutsegite bat balego, gure kalkuluak zehaztuko genituzke.
Eskerrik asko, Gora Jotzeko Auzitegiko lehendakari jauna.
Gora joko dut...
...nire epaiaren kontra.
Krimenak egin nituen...
...krimenak aitortu eta barkamena bilatu nuen.
Baina inor ez zitzaidan errukitu.
Ni ez nintzen joan bere semeak hartzera.
Bidean aurkitu genituen eta eraso genien.
Esplikatua dut hori.
Luzaroan, ez zen inoren barkamen bila ibili.
Baina duela gutxi, erreguka etorri zitzaidan barkamen eske.
Barkatu nion. Estatuak barkatua zion nik baino lehen.
Auzitegi honek ere egindakoa barka diezaioke.
Nire semeengatik, hilik baitaude.
Tira, erruki zakizkiote.
Aitortu zutenak...
...auzipetuak izan aurretik...
...8tik 11 urtera bitarteko espetxe-zigorra ezartzen zaie.
Auzitegiak 9 urteko espetxe-zigorra ezarriko dio akusatuari.
Bere sententzia beteko du...
Epaitegia jakitun da...
...akusatuak beteta daukala jadanik bere zigorra.
10 urte eta hilabete pasatu ditu espetxean.
Epaia akusatuaren aurrean irakurri da.
Ez, seguru asko ez da erraza izango berentzat...
...giza haragiaren zama jasan behar izatea.
Baina ez niri eskatzeko zama hori arintzea.
Norbaiten behia jaten baduzu...
...txekor bat eman diezaiokezu edo beste behi bat erosi.
Baina berak ezin du nire semea ordeztu, ezta bere bi semeekin ere.
Hori ezinezkoa da.
Malkoak xukatzen dituzu, hortxe belarretan...
...eta gero irribarrez agertzen zara.
Eromenak hainbat aurpegi ditu.
Edo barre eginarazten dizu...
...edo etengabe negar eginarazten.
Batzuek gelditu gabe barre egingo dute...
...barrez hil arte, edo isilean murgiltzen dira.
Sufrimenduaz ari naiz.
Batzuek barrez adierazten dute sufrimendua...
...beste batzuek, berriz, negarrez edo isil-isilik.
Horiek betiko mutu geratu ote diren iruditzen zaizu.
Badirudi...
Aitzurra eskutan hartuta lurra lantzen dugunok...
...euriteak hurbil daudenean...
...galdetzen diogu geure buruari: "Nondik hasi? Non landatu?".
Galdera berak beti.
Era berean, barrutik zaurituta gaudenok...
...badugu beti puntu bat...
...non gure pentsamenduek heriotzaren erreinura jaisten gaituzten.
Pentsatzen duzu: "Nire semearekin egon nintekeen".
"Edo nire bilobarekin, beharbada".
Ez da sekula bukatzen.
Pentsamendu horiek atzetik dabilkizu.
Dolu garaia ez da sekula bukatzen zure bihotzean.
Nire semeak lurperatu zituzten lekutik pasatzen naizenean...
...ezin ditut begiak handik kendu.
Sekula ez!
ITZULPENA: Jon Mu–oz