Cape Coast gaztelua da hau,
Ghanan, Afrikako mendebaldean dago.
Handik, afrikar esklaboak
Kariberantz itsasoratzen zituzten,
Iparramerika eta munduko beste toki batzuetara.
Batez beste, 10.000 afrikar esklabo
itsasoratzen ziren urtero gaztelu honetatik.
Guztira, 60 milioi afrikar esklabo zeuden.
Ate horretatik igarotzen zena ez zen berriro itzultzen.
Horregatik deitu zuten "Itzulerarik gabeko atea".
¡Jah rastafari!
Éxodo
Jah herriaren mugimendua.
Jah-ek Ka zapalkuntzarekin amaituko du. Berdintasuna nagusituko da.
Bekatuak bukatuko dira.
Presoak askatuko ditu.
Jah rastafari!
Jah!
Asko gustatzen zitzaion abestea.
Bere gustuko abesti batzuk
irakasten nizkion.
Hauxe zen hobekien zekiena:
Astotxo gris bat daukat.
Egunero ematen diot jaten ukuiluan
eta txistuka entzuten nauenean,
badaki karduak dakartzadala.
Belarra baino nahiago ditu karduak.
Horixe da nire astoak dioen guztia.
Eta orduan, erritmoa markatzen hasi
eta izugarri gozatzen zuen.
Nola hasi zen dena?
Musikak beti izan du eragina zure bizitzan, txikitatik?
Bai, musikarien familian hazia naiz.
Nire aitona, ama, osaba, arreba eta haur guztiak.
Jamaikako zein aldetan?
Santa Anan, landa eremuan.
Muino baten gaineko herrixka batean.
Nire lehengusua da Bob Marley.
Denok jaio ginen aitona-amonen etxean,
muino horretan dagoen etxean.
Patatak, kakaoa, bananak... landatzen genituen.
Beti ari ginen zerbaitetan.
Bostetan jaiki, astoa hartu
eta behia jezten genuen.
Asto gainera igo, aitonarekin basora joan
eta halakoak egitea gustatzen zitzaion Bobi,
nekazari giroko mutikoa zelako.
Cine Milen ez zegoen zeregin zibilizatu askorik.
Han ez zegoen elektrizitatetik.
Ipurtargiz beterik zegoen dena, eta haien argia zen
gauean zegoen bakarra, ilargiarenaz eta izarrenaz gain.
Kingstoneko edozein gaztek bezala,
oso ezagun zituen Jukebox eta sound system.
Ohitu egiten zinen.
Gogoratzen duzu Robert ezagutu zenuen eguna?
Bai, gogoratzen dut ikusi nuen lehenengo aldia.
Egurrezko enbor handi bat moztu eta buruan jarrita
zeraman gazte bat ikusi nuen.
Han zegoen ume mestizo bakarra zen.
Gainerako guztiak beltzak ziren.
Nor zen Boben aita?
Ingeles gizon zuri bat zela dio nire aitonak.
Basoan, gobernuarentzat lan egiten zuena.
Hemengo inguruko basozaina zen.
Kapitain dei ziezaioten gustatzen zitzaion.
Baina Norval zuen izena.
Nik Cine Milen ezagutu nuen.
Eta inguru honetako gizon zuria zenez,
beti zebilen zaldiz.
Nire aita eta bera lagun handiak egin ziren.
Ni, orduan, gaztetxoa nintzen eta atsegin nintzaiola uste dut.
Eta... harremana izan genuen.
Hala gertatu zen dena.
Zer adin zuen ahizpak Kapitaina ezagutu zuenean?
16 urte.
Kapitainak 60 inguru.
- Gizon nagusia zen. - Bai.
Peter Marley naiz Bob Marleyren bigarren lehengusua.
Zer dakizu Bob Marleyren aitari buruz?
Zaldiz zebilen ia beti.
Britainiar armadakoa zen.
Bigarren Mundu Gerran Indian egon zela uste dut,
eta gudako neurosia izan zuela.
Dakidanagatik, edan egiten zuen,
eta gehiegikeriez beteriko bizimodua izan zuen.
Nire birramona
135 urte bizi izan zen.
Berak hazi eta hezi gintuen.
Bob haren lorategira joaten zenean,
"mutiko alemana" esaten zion.
Burla egiten zioten mestizo izateagatik?
Bai, eta gauza okerragoak ere bai.
Burla egin ez ezik, baztertu ere egiten zuten.
Berak osaba nagusiek bezala egiten zuen,
bere eginbeharra baitzen zaldiak atera
eta txerriei jaten ematea.
Lan hau guztia Robertek egiten zuen.
Jana irabazi behar zuen.
Nire aita zuria da eta ama beltza.
Niri mestizo, edo dena delakoa, esaten didate.
Baina ni ez nago inoren alde.
Ez beltzen ez eta zurien alde.
Jainkoaren alde nago,
zuriaren eta beltzaren nahastetik sortu ninduen Gizonaren alde.
Eskola berean ibili ginen
eta hark azaltzen zizkidan nekazaritza alorrean egiten ziren gauzak,
nola ibili asto edo zaldi gainean,
nola egiten ziren gauza horiek.
Eta nik musikari buruzko gauzak irakasten nizkion,
hori baitzen Santa Anara etorri aurretik ikusi nuena.
Nik banbu eta sardina latekin
egiten nituen gitarrak,
kable elektrikoak moztuz.
Ireki eta kable finak ateratzen nituen sokak egiteko.
"Mento" jotzen genuen.
Kutxa bat egin zuten metalezko hiru pieza barruan zituela.
Nola deitzen zuten? Marinbula?
Bai, marinbula. Neurri desberdineko metalak dauzka,
soinu desberdinak sortzeko.
Banjoa deituriko tresna bat ere bazuten.
Horietako asko zituzten muino hauetan.
Eta behi larruz egiten zituzten danborrak.
Jendeak euren danborrak egiten zituen.
Beraz: danborra, marinbula, banjo
eta marakak.
Irla txiki bateko auzo txiki batean
non gizon eta emakume ederrek kontrola galtzen duten
erabat zabaldu zen moda bat izan zen
Rough Rider deiturikoa.
Honetan guztian, irtenbide bat ikusi zuen Robert Marleyk
bere gitarra.
Itsasgoran zein itsasbeheran,
zure laguna izango naiz.
Zure laguna izango naiz.
Nola otoitz egiten zuen entzun dut.
Otoitz egiten entzun diot gauez amari.
Eta haren hitzak
oraindik dauzkat buruan.
Jainkoak gida eta babes gaitzala.
Minik gabe astintzen zaituela da Ka musikaren alde ona.
Astin nazazu musikarekin.
Hona hemen Trench Towneko rocka.
Trench Townen hazi ginen, arrisku guztien eraginpean,
iruzurgile bihurtu ziren
gaizto asko baitzegoen bertan.
Musikariak eta kirolariak zeuden.
Blokeetan bizi ginen, batzuk besteen aldamenean.
Denok nahas-mahas.
Trench Townen gaztea bazinen, erraz biziraun zenezakeen.
Poliziari adi egotea, ez zenuen besterik egin behar.
Etorri, arrazoirik gabe salatu eta kartzelara eramaten zintuzten
Trench Townekoa izateagatik.
"Nongoa zara?" galdetu, eta "Trench Townekoa" erantzun,
eta atxilotu egiten zintuzten.
Horrela zen Kingston osoan.
Askok ez daki, baina Bob eta gu guztiok
gosez joaten ginen ohera, gose handiz.
Ez gutxi jaten genuelako, ezer jan gabe joaten ginelako baizik.
Ohikoa zen esaera hau: "Edan ura eta joan lotara".
Garai hartan zapata parea eta muda bat besterik ez genuen,
beraz, beti ibiltzen ginen oinutsik.
Bob ere bai. Askok ez daki hori.
Sufrimendu eta borroka horrek on edo gaizto bihur zaitzake.
Eta horixe egin zuen hark.
Hortik musikak aterako zuela pentsatu, eta horri ekin zion.
Gizaki direnez, sortzaile izatera beharturik daude.
Trench Townen sortu zen reggaea.
Rasta, rasta orain.
Rasta.
Rasta, congo, bongo.
Rasta.
Lehenengo etorbidetik hamahirugarrenera doa Trench Town.
Lehenengoa, bigarrena, hirugarrena, laugarrena, bosgarrena, seigarrena, etab.
Natty Dreadek aipatzen du abesti batean.
Lehenengo kaletik noa oinez. Rasta.
Eta ondoren bigarrenetik. Rasta.
Izan ere Jamaikako talentu guztia dator Trench Townetik.
Esklaboak eramaten zituzten toki bat zen.
Horrek zirrara handiak sortzen ditu.
Hura desberdina zen. Musika maite zuen.
Musika, kriketa eta futbola.
Rasta, congo, rasta.
Egun batean etxera etorri, bere liburu guztiak eman
eta esan zidan: "Ez naiz eskolara itzuliko".
Liburuak lagun bati emango zizkiola esan zuen.
Hori egin eta musikan murgildu zen.
Errebeldea naiz,
gizaki errebeldea.
Konkistatzailea naiz,
gizaki abenturazalea, mitoa.
Errebeldea naiz,
gizaki errebeldea.
"Robert, ez utzi ikasteari".
Eta esaten zidan: "Hauxe da dagoena".
Eta nik: "Nik unibertsitatera joateko ikasi behar dut".
-"Ezin naiz musikan aritu". -...bai...
Noiz hasi zinen musikarekin?
Beti interesatu izan zait, baina orduan lanbide bat ikasten ari nintzen.
Abesten zuten mutil batzuk ezagutu nituen.
Desmond Dekker zen haietako bat.
Desmond Dekker eta Bob soldatzaile ari ziren toki berean.
Desmond Dekker proba bat egitera etorri zen
eta bere abestia grabatu genuen.
Eta, jakina, Robertek ere grabatu nahi zuen.
Beraz, Desmondek Beverlyra eraman zuen abesti bat grabatzera
berak grabatu ahal bazion, neuk ere egin nezakeela erakusteko.
Nor zara zu nola bizi naizen epaitzeko?
Bere abestietako hitzetan ohartu nintzen.
Iraultzailea, pertsona gisa zituen eskubideak
defendatzen zituen abestia zen Judge Not.
"Poeta handia da mutil hau", pentsatu nuen.
Ez epaitu zeure burua epaitu aurretik.
Grabaketaren ostean, Leslie Kongek izena aldatu nahi izan zion Bobi.
Robert Marley ez zitzaiolako oso egokia iruditzen,
eta Adam Marley deitu nahi izan zion.
Baina Bobek ez zuen nahi izan.
Beraz, artista bakarlaria izan beharrean,
egokiena talde bat sortzea izango zela pentsatu zuen.
Frankie Lymon eta The Teenagers, The Drifters eta The Platters
bezalako taldeak entzuten genituen.
Taldekideak biltzen hasi ginen.
Robert eta biok hasi ginen taldean.
Ondoren, Peter izeneko mutil garai, beltzaran eta ederra etorri zen.
Oso ondo jotzen zuen gitarra. Robertek esan zion:
"Gitarra jotzen duzu? Benetan?"
Eta gitarra eman zion.
Gitarra akustikoa zen, baina Peterrek 4. soka afinatu zuen.
Eta hala sortu zen.
Lehenengo kalea musikarien kalea zen.
Kale honetako bizpahiru tokitan egiten genituen entseguak
eta egunero entseatzen zen.
Garai hartan Bob, Peter, Bunny... ginen.
Juveniles, Brothers in the Ghetto zen gure izena.
Entsegu tokian honela esaten ziguten: "Negarraren tokiren batetik zatozte".
"Jendea etengabe negarrez ari den toki batetik".
The Wailers izena izan beharko zenukete.
Tren hau zuzenean doa zerura.
Tren hau...
Tren hau zuzenean doa zerura.
Tren hau...
Tren hau zuzenean doa zerura.
The Wailersen doinuez
eta taldearen osaketa musikalaz
Joe Higgs arduratzen zen.
Bakarrik lan egiten zuen eta gustatu egin zitzaion talde bat osatzea.
Taldea hobetuz zihoan eta jendeak zioen: "Prest daude jada".
Eta Joek erantzuten: "Ez, oraindik ez. Ez dut gehiegi fida daitezen nahi".
"Prestatzen ari dira".
Eta beste bi urtez jarraitu genuen entseguekin.
Parkeetan jendearentzat abesten genuen,
Back edo Wallen, rastafarientzat...
May Pen hilerrian jo genuen demokrata duppientzat.
Izar handiek sarritan, dena izorratzen zutela zioen,
agertokian ikaratu edo urduri jartzen zirenean,
eta goizaldeko ordu bietan hilerrira joan
eta han zeudenentzat abesten bagenuen,
agertokian ez ginatekeela sekula ere ikaratuko.
Joerekin joan ginen, hilarrietan eseri,
eta hainbatetan jo genuen, nahikoa ausartak ginela
erabaki zuen arte.
Independentziaren unetik,
jamaikar musikariek "jamaikar musika"
dei zitekeen zerbait jo nahi zuten.
Eta aparteko erritmo batekin eman zuten.
Ez dut uste nahita asmatutakoa izan zenik.
Zerbait desberdina jo nahi zuten eta hori izan zen atera zitzaiena.
Azkenean reggae deitu zuten, baina hasieran ska izan zen.
Doinua ohikoa ez zen denbora batean jartzea izan zen,
irteerako denbora, sarrerakoaren ordez.
Musika indigenaren gainetik entzuten zen
amerikar musikan oinarriturik garatu zen ska
mento, calypso edo kumina bezala.
Lasaitu, aztoratzen ari zara.
Lasaitu edo jo egingo zaituzte.
Taberna batean geundela, honela esan zuen mutiletako batek:
"Entzun talde horri".
Jukebox piztu zuten
Simmer Down abestia entzuten hasi ginen.
Han egon ginen denboran zehar ez zuten beste abestirik jarri.
Simmer Down soilik.
Simmer Down zuzen igo zen lehen postura.
eta The Wailers arrakastatsu bihurtu ginen.
Garai haietan, nola lan egiten zen Studio Onen?
Ondo, hura izan baitzen musikari gisako nire lehen esperientzia.
Maila handiko musikariekin lan egin eta soinuez jabetzen saiatzen nintzen.
Bikaina izan zen.
Estudioan bizi izan zinen, ezta?
Bai, denboraldi batean.
-Coxsonek logela bat prestatu zizun? - Bai.
Oso buruargia zen Coxsone.
Belarri bikaina zeukan musika ona antzemateko.
Inolako tresnarik jo ez arren,
eta gitarra afinatuta zegoen jakin ez arren,
bazekien soinua ona zen ala ez.
Irratsaio bat,
disko denda bat, bere sound systema,
eta bere estudioa dauzka. Liderra da, dudarik gabe.
Coxsone benetako aita zen guretzat.
Aita bat bezalakoa.
Gutaz arduratzen zen.
Coxsonek logela bat prestatu zion bere lokalean.
Neuk ere ez nuen etxerik,
eta Robbie eta biok joan ginen hara elkarrekin bizitzera
Lagun minak egin ginen.
Disko-jogailu bat eta atzerriko hainbat disko eman zizkion Robbieri.
Robbieri izugarri gustatzen zitzaion jende horri entzutea,
oso serioa eta zentratua baitzen, baita gaztetan ere.
Jamaikar musika amerikar abestien
bertsioetatik sortu zen.
Gauero galdetzen diet izarrei
zergatik ote naizen nerabe maitemindu bat.
Nola jarri nauzu zure fresatzailean, sekula ez nuen uste izango hain gaiztoa zinenik.
Orain ez dakit zer egin zuk ere maite nazazun.
Bobek oso ondo abesten zuen, lehen ahotsa zen
eta harmonia itxia zen.
Bunny eta Peterren soinuak izugarri onak ziren.
Peter eta Bunny oso irekiak ziren,
Bob aldiz, oso isila. Begiratu baino ez zuen egiten.
Zera esaten zuen: "Lasaitu eta begiratu".
Elkarren arteko
maitasunaz eta mirespenaz gain,
beti zegoen ezkutuko tentsioa
haietako bat ere ez zelako besteekin lausengarri izango.
Musika zen elkartzen zituen itsasgarria.
Sentitu haren espiritua.
Eskerrak ematen dizkizut, Jauna.
Ondo pasatuko dut.
Beti paseatzen ginen estudioaren atzetik
eta Greenwich Park Roaderaino jaisten ginen.
Rita bizi zen han.
Garai haietan begiz joa ninduen.
"Gogoko dut neska hori", esaten zuen.
Bunnyk gutun bat ekarri zidan. Lagunarekin bidaltzen zidan,
Bobek berak zuzenean eman beharrean.
Gogoko ninduela eta nirekin hitz egin nahi zuela zioen.
"Etorri eta hitz egingo dugu".
Eta errepidearen beste aldean geratzen zen.
Oso lotsatia zen.
Zure abestirik gogokoena joko dut, laztana.
Oso serioa zen, eta argi zegoen maitasuna aurkitu nahi zuela.
Benetan maite zuen Rita. Bien lagun handia nintzen.
Ritz deitzen genion.
Gure arrebatxoa bezalakoa zen.
Mulatoak ez zitzaizkidala gustatzen uste nuen.
Beti amesten nuen mutil luze, beltz, ederrarekin.
Edozein neska jamaikarren ametsa da
senargai beltz eta altua izatea.
Marjinatu deituko zioten
zuriaren eta beltzaren artean zegoelako.
"Beltza ere ez zara", esango zuten.
Mestizo izateagatik beti sentitu zela arrotz uste dut.
Eta Mortimer Plannok hartu zuenean,
berehala izan zen onartua.
Mortimer Planno, Boben maisu eta lider espiritual rasta izan zen.
Predikari baten antzekoa zen.
Rastafari mugimenduaz hitz egin eta jarraitzaileak zituen.
Gaztetxo zela ezagutu zuen Bob, eta oso ondo konpontzen zirela uste dut.
- Bobek miretsi egiten zuen? - Bai.
Jamaikako sufrimendu guztiak
borrokalari izatera eramaten zaitu,
sistematik ihes egiteko bidea aurkitu behar duzulako.
Eta rastafari erlijioa askatzailea da.
Zapalkuntzak jakintsuak ero bihurtzen dituela iragartzen du.
"Eta nor dago nire mirabea baino eroago?",
esan zuen gure Jainko rastafarik.
Rastafariak ziren beltz afrozentrista bakarrak
burujabetza eta norbere buruarekiko konfiantzaz hitz egiten zutenak.
Beste era batean ulertzen dugu Biblia.
Bibliako toki gehienak Afrikan daude.
Eden lorategia Afrikan dago.
Gure arbasoen irakaspenen arabera,
Jainkoa gizaki beltza litzateke,
zeinekin bat egin dezakegun.
2.000 urtetan itzuliko zela agindu zion Kristok gizateriari,
eta orduan, erregeen errege izango zela,
Salomon eta David erregeen leinuari jarraituz.
Orain gizon hori nor den jakin nahi dugu.
Gizon bat da: Haile Selassie I.a.
Haile Selassie I.a enperadorea da Jesukristoren berraragiztatzea.
Gure Jainkoa da, Rasta Jainkoa.
Rastafariren esanetan zoriontsu izatea da bizitzaren helburua.
Denok izan behar dugu zoriontsu
eta bakean, maitasunean eta elkarrekin bizi.
Rastafari bilakatu zela uste dut
adarrak egiten hasi zenean.
Rastafari izatearen seinale ziren rastak,
eta boto bat ere egiten zen, nazarenoaren botoa:
denbora batez ilea moztu eta orraztu gabe egotea.
Bere esanahia dauka eta ezin da edonola egin.
Zer garrantzi daukate rastek?
Honek? Hau nire nortasunaren seinale da. Nire nortasuna.
Horrez gain, Bibliak ezarritako arau batzuk bete behar dira
nola jan, nola bizi eta ingurukoak nola tratatu behar ditugun diotenak.
Arau horiek betez, norberarentzat eta gainerakoentzat ere,
bizitza hobea izango zela sinisten zuen hark.
Ka behar dut jada.
euria hasi baita.
Marihuana ilegala da Jamaikan,
baina rastafariek erre egiten dute, Bibliak agintzen diela baitiote.
Agerkundeen liburuak "belarra partekatzea" agintzen du.
Belarra jaki sakratua zen guretzat.
Burua arintzeaz gain, beste arrazoi batzuk genituen erretzeko.
Egoera sakratu, baketsu, zoriontsu eta inspiratzaile
batera eramaten gintuen.
- Rastafari jaio zinen? - Jaio eta hazi nintzenean,
kontzientzia handia zegoen
izaki nagusiari buruz.
Mundu bakartia zen hura,
eta ez nuen aurkitzen nik bezala pentsatzen zuen inor.
Beraz, Kingstonera alde egin
eta jendea ezagutu nuen. Rastafariak ziren.
Han ohartu nintzen nik neukan sinesmen bera zeukatela haiek ere.
Zer adin zenuen?
17 edo 18 urte.
Haile Selassieren sinesmen eta jakiturian,
Bobek sekula ezagutu ez zuen benetako aita
aurkitu zuela uste dut.
Bere burua orduan ikusi eta aurkitu zuela uste dut.
Orduan amaitu zen erdi beltza, erdi zuria izatea.
Orain bakarra zen, maitasuna.
Maitasun bat, bihotz bat. Elkar gaitezen eta ondo sentituko naiz.
Uholde-uren berririk gabe,
jende mordoa zegoen Paliados aireportuan
mito bizi baten etorreraren zain.
Zenbaitentzat, erregeen errege,
Judeako Lehoia, baita jainko bat ere.
Toki hartako gurtza kideak, pertsonaia hau jainko baten
antzera gurtzen duten rastafariak,
denak zeuden bertan.
Berorren Maiestate Inperiala, Haile Selassie I.a,
Etiopiako Enperadorea, iritsi da.
Lurreratu bezain laster, milaka lagunek hegazkina inguratu zuten
haietako batzuk erretzen ari ziren.
Poliziak ezin izan zuen ezer egin,
eta Selassie handik 20 minutura
agertu zen hegazkineko atean.
Begiratu bat eman eta berriro sartu zen barrura.
Denbora luze igaro zen hegazkinetik atera arte.
Atera eta agurtu zuenean, zera esan nuen: "Gizontxo hau da?"
"Eta Jainkoa da hau? Erotuta daude".
Bizikletan eseri nintzen haren zain.
Iritsi eta aurpegira begiratu zidan, horrela begiratzen die guztiei.
Denok begiztatzen gintuen, neuk ikusi nuen.
Burua jiratuz zuzenean begiratu ninduen
eta horrela egin zuen.
Eskuan seinale bat zuela ikusi nuen.
Eta benetan, erotu egin nintzen hura ikustean.
Korrika itzuli nintzen Trench Townera.
Konta iezazkiozu zure arazoak Selassieri.
Bera da erregeen errege bakarra.
Erregeen errege.
Bera da erregeen errege.
Rastafari sinesmenean zenbat eta gehiago sakondu,
konplexuago bihurtzen zen haren musika.
Gai sozialen alde zegoen musikan.
Dad jaunak ez zuen gustuko, ez baitzen oso komertziala.
Eta haserretu egiten zen, ezin zuelako berak nahi bezala konposatu.
Gainera, garai haietan, dirua arazoa zen.
Coxsonerekin ezin zen diruagatik eztabaidatu,
gerra nahi ez bazenuen.
Zeure dirua eskatzen zenionean,
gaizto batek bezala ikaratzen zintuen.
Dena indarrez egiten zuten bizkartzainez inguraturik zebilen.
Garai hartan ohikoa zen grabatzen zuten artistek
inoiz ez kobratzea, diskoetxeak
ez zielako ezer ordaintzen.
Bai, gutxieneko soldata ordaintzen ziguten. 3 libera astean bakoitzeko.
- Ezin ginen horrekin bizi. - Eta Bob?
Ez, horregatik joan zen eta bere kontura hasi.
Robertek taldea utzi zuen Delawarera joateko, AEBn.
Emigratu egin zuen.
Amarekin AEBra joatea erabaki zuen Robbiek.
Baina lehenago, Rita eta biak ezkontzera animatu zituen Dad jaunak.
Sentimendu horri heldu genion.
Hegan egingo dugu maite zaitugulako.
Peter eta ni ez gintuzten ezkontzara gonbidatu.
Baina anaia dugunez, ez genuen inoiz ezer esan.
Otsailaren 11n ezkondu eta 12an joan zen.
Zoaz babestera.
Euria ari du.
Amak semea etortzea nahi zuen. Bobek oso maite zuen ama.
Garbiketa egiten aurkitu zuen lana Du Pont Hotelean.
Gero, beste lan bat izan zuen Chrysler-en.
Han, garabi bat gidatzen zuen.
Garabia gauez gidatzeari buruzko abesti bat egin zuela uste dut.
Ondo izango naiz, dena joango da ondo.
Gau eta egun ari naiz lanean ogia irabazteko.
Oso apala eta maitagarria zen
eta benetan isila.
Marihuana asko erretzen zuen garai hartan?
Bai, eta bere lorategian landatzen zuen.
Landare ilara bat zuen.
Oso handiak ziren, ezin nuen sinetsi,
garai hartan, Wilmingtonen, Delawaren,
atea botatzen baitzuten porrurik txikiena bilatzeko.
Haren etxera joaten nintzen eta sotora jaisten ginen.
Elkarrekin jotzen genuen: hark gitarra eta nik conga.
Ez nintzen ohartzen zein musikari ona zen.
Ez zuen inoiz musika baztertu, haren amak idatzi eta esaten zidan:
"Sotoan sartu eta gitarra jo, besterik ez du egiten"
Ezin nuen gehiago, ez nuelako nahi nuena egiten,
hortaz, Jamaikara itzuli nintzen, askeago sentitzeko.
Hurbil zaitez. Utz iezadazu dakidana kontatzen.
Hurbil zaitez.
Robbie AEBtik itzuli zenean,
geure enpresa sortzea erabaki genuen:
Wail'n Soul'm.
Geroago Bend Down Low konposatu genuen.
Bend Down Low lehenengo postuan egon zen.
Dirua irabazten hasi ginen.
Bizikletaz joaten ginen jukebox, sound system
eta musika dendetara diskoak banatzen.
The Wailersen musika baino ez zen dantzatokietan entzuten,
baina apenas entzuten zen jamaikar irratietan.
Aurreiritzi asko zegoen musikaren negozioan.
Lehenengo arazoa rastafaria izatea da,
eta bigarrena diskoetxe handietan ez egotea.
Zama astuna da.
Disc jockeyek euren programak
zituzten irratietan,
zuzenean jarri behar zituzten
diskoetxe desberdinetako diskoak,
eta, batzuetan, ez ginen zerrendan agertzen.
Han agertzeko, oso aspergarri jarri behar izaten ginen.
Skill Cole, Frowser eta Tke Liferekin neraman Bob.
- Gogoratzen dituzu bi gangster horiek? - Bai, jakina.
Irratira eramaten nituen.
Ni autoan geratu eta haiek sartzen ziren.
Beisbol bate bat zuen Skill Colek.
Ez dakit non lortu zuen, Jamaikan ez baita beisbolean egiten.
Izugarri handia zen Skill Cole.
Haiek sartzen ziren eta ni autoan geratzen nintzen irratia entzuten,
euren abestia jartzen zuten ala ez egiaztatzeko.
Gero Coxsone, Studio One, Dualcreed, Trojan eta Prince Busterrek
The Big Tree izeneko erakunde bat osatu zuten.
The Wailersek Small axe atera genuen.
"Zuhaitz handi bat" bazarete,
gu "aizkora txikia" izango gara
ondo zorroztua zuek moztu ahal izateko.
Hona hemen zuzenean Lee "Scratch" Perry,
Bob Marleyri buruzko dokumentalean.
Entzun diezaiola Haile Selassie Enperadoreak.
Tximistak eta trumoiak, txingorra, sufrea eta sua.
Hori sua da. Hau ura da.
Eta zutabe hori Afrika da.
Lee Perryk Coxsonerekin egiten zuen lan.
Eta bere kontura hasi zenean poztu egin ginen,
gu bezala, Coxsonerengandik urrundu zelako.
Scratch ekoizle berritzailea dela uste dut,
sormen handikoa.
Oso zirraragarria zen estudioan agertu eta
ron zuri botila erdiarekin bazterrak zipriztintzen ikustea.
Gero, honela hasten zen,
dantzatzen.
Ez zuen musikarik idazten, honela esaten zuen:
"Hau jo dezazun nahi dut, Snap, ados?".
Hura musikan sartzen zen eta gainontzekoek jarraitu egiten zuten.
The Wailersekin egindako lehenengo grabaketak direla onenak uste dut.
Perryk eragin handia izan zuen Boben lanean
Hauek dira nire maisuaren hitzak.
Izugarri maite dut Bob.
Nire zati bat da, horregatik hasi zen ni maitatzen,
eta orain ni naiz haren zatia.
Jendeari zergatik gustatzen zaio horrenbeste haren musika?
Kontatzen dituen istorioengatik, eta haiek kontatzeko penarengatik.
Sinistu baino ez duzu.
Zauriturik zeuzkan arima eta espiritua.
Baina kontrolpetik kanpo zegoen,
ez zekien nora jo, zer egin.
Eta norbaiten laguntza behar zuen.
Nirekin lan egin nahi zuela esan zidan.
"Ziur?" galdetu nion. Eta baietz erantzun zidan.
"Nirekin lan egiten baduzu, nire esana bete beharko duzu".
Eta Jah Rastafari zen nire bizia.
Dantza egin eta garagardoa edateko zen ska musika,
ez zen musika espirituala.
Mundu guztiko jendeak dantzatu, abestu eta jo behar duen
musika bat behar dela dio Bibliak.
Agerkundeen Liburuan dator.
Zer musika izan zitekeen?
Reggaea.
Gitarraren "riffak" izan ziren reggae bihurtu zutenak.
Erritmo aldaketa baino ez da.
Gitarrak "txa, txa, txa", egiten zuen.
eta "txaka, txeka, txeka, txaka" egiten hasi zen.
Bai, lagun,
berriro gaude kalean.
Halakoak ustekabean gertatzen dira sarritan.
Norbaitek zerbait egin eta "Gustatzen zait" esaten zuen ekoizleak.
Coxsonek AEBn erositako ekipo bat
denbora luzean egon zen estudioan
eta inork ere ez zekien zer egin berarekin.
Jartzea erabaki zuten eta prest zegoenean,
nolabaiteko atzerapena zegoela ikusi zuten.
Gitarra zarrastatzean, soinua norberarengana zetorren.
Gainontzeko estudioek "txaka, txaka" hori entzun
eta soinu gehiago egiten zuen gitarra bat zela pentsatu zuten.
Horregatik uste dut ilusio batetik sortu zela reggaea.
Mamu bat bazara utzi
konkistatzaile baten espiritua naizela esaten.
Bam, bam, bam, bam, da erritmoa.
Reggaean lautik hiru erritmo ateratzen dira,
eta hurrengoa irudikatu egin behar duzu,
sentitu. Hori da reggaea.
Sentitu taupada, sentitu.
Bai, taupadak dira. Hori da.
Musikaren parte nagusiak bateria eta baxua dira,
perkusioa delako musika tresnetako lehena.
Bateria da taupada eta baxua, bizkarrezurra.
Uste dut bateria eta baxua garrantzi handikoak direla Boben musikan.
Family Manek eta Carltonek, bi anaiak, jotzen zituzten.
Euren estilo propioa daukate.
Proboka nazazu.
Proboka nazazu, laztana.
Zatoz, polita.
Musika kontzeptu erabat desberdina da reggaea.
Hor daude funka, rhythm and bluesa, soula,
edo jazza.
Aspaldi da
ezin zaitudala burutik kendu.
Eta orain hemen zaude.
Argi dago zer egin dezakegun, polita.
Zu eta ni bakarrik. Proboka nazazu.
Proboka nazazu, laztana.
Zatoz, polita. Proboka nazazu.
Proboka nazazu, ene laztana.
National Drycleaners enpresan ari nintzen lanean
sukurtsal bateko arduradun.
Behin Rita etorri zen lehorrean garbitzeko arroparekin.
Jantziak eman eta: "Rita Marley', esan zidan.
Harritu ninduen, ezagutzen nituen Marley bakarrak
Marley zuriak zirelako, nik horrela deitzen ditut.
"Zein da Marley?" galdetu nion.
Eta erantzun zidan: "Nire senarra".
"Noren semea da?" galdetu nion.
Hartaz ez zekiela gauza handirik, baina Marley Kapitaina ziotela esan zidan.
Eta erantzun nion: "Hori nire aita da".
Amak ostatu batean egiten zuen lan eta nire aita han geratzen zen
itsasotik edo dena delakotik zetorrenean. Horrela ezagutu zuten elkar.
- Harreman luzea izan zuten? - Ez, ez zuen asko iraun.
Amak sekula ere ez zuen jakin zer gertatu zitzaion.
Marley and Plant enpresa zuten Jamaikan.
Eraikuntzan aritzen ziren.
Herrialdeko ia eraikuntza-lan guztiak egiten zituzten.
Eta hark bere familia zela zioen beti.
Gogoratzen dut disko banaketarako
auto bat erosteko dirua eskatu ziela behin.
Eta bulegoan sartu zenean,
denak jiratu ziren, haien antz handia zuelako.
Alde egiteko eskatu ziguten.
Ez zekiten Norvalek ume bat izan zuenik.
Ezagutzen dut aita,
eta baztertu hitzaren esanahia ezagutu ez arren,
badakit hura hala izan zena, ziur nago horretaz.
Beste garai bat zen
eta aita oso zorrotza zen, oso gizon gogorra.
Garai hartan rastafariak ez zeuden sozialki gaur bezain onartuak.
"Honek guztiak abesti bat idazteko indarra eman dit", esan zidan.
"Zein abesti?", galdetu nion, eta "Asmatu", esan zidan.
"Neu naiz Harginak baztertu zuen harria".
Abesti bat jarri nahi dizut.
Aita ikustera joan eta baztertua sentitu zenean,
bizipen horri buruzko abesti bat idatzi zuen Bobek.
Horretaz zer iritzi duzun jakin nahi nuke.
Benetan? Atsegin handiz entzungo nuke.
Harginak baztertutako harria
beti izango da euskarria.
Anaia, harginak baztertutako harria
beti izango da euskarria.
Oso ederra.
Zu zara Hargina eta ni harria.
Ez nazazu hartu eta gero baztertu.
Baztertzen dena baita aukeratu beharko litzatekeena.
Entzuten didazu? Entzun zer diotsudan.
Entzunda neukan, baina ez naiz esanahiaz ohartu.
Baina zuk diozuna izan daitekeela uste dut.
Hitz egin dezaket? Egia osoa da.
Bob izan baitzen munduari Marley abizena ezagutzera eman ziona.
Marleyz bete zuen mundua, bere musika eta seme-alabekin.
Eta orain bera da "Marley-a".
Orain bera da "Marley-a" eta inork ez daki zer gertatu zen besteekin,
hain maitagarri eta zoragarri zirenekin.
Haiek atzealdean daude eta bera frontean.
Ez da harrigarria? Hala da, bai.
Harginak baztertutako harria beti izango da euskarria.
Sufritu zuen bazterketak uste dut
eraman zuela hain gora. Bazekien jende asko zegoela
sufritzen, berak bizi zuena jasaten zuela,
eta hark, aldaketa eta bilakaera
ekar zezakeen mezua zuen.
Negarrik ez, andere. Negarrik ez, andere.
Gogoratzen dut nola geunden eserita
Trench Towneko gobernuko patioan,
Behar bezalako jendearekin
nahasten ziren hipokritei begira.
Lagun on asko galdu genituen bidean.
Etorkizun distiratsu honetan ezin duzu iragana ahaztu.
Beraz, lehortu malkoak.
Dena aterako da ondo.
Negarrik ez, andere.
Dena aterako da ondo.
Norbaitek deitu eta esan zidan: "Bob Marley eta The Wailers"
Londresen daude. Ezagutu nahi al dituzu?".
Ezagutu nahi nituen, asko entzuna nuen haiei buruz.
Bulegoan sartu zirenean izugarriak iruditu zitzaizkidan,
karisma handikoak.
Disko bat egin nahi zuten eta zenbat kostatuko litzatekeen galdetu nien.
Erantzun zidaten eta dirua eman nien.
4.000 libera kobratu eta Catch a Fire diskoa egin genuen.
Rock beltza zela erakutsi nahi zuen.
Horrela ulertzea nahi zuen.
Jaiki hadi, eskubideen alde.
Jaiki hadi, ez utzi borroka.
Bobek egin nahi zuela eta besteak, aldiz,
ez zeudela oso konbentziturik uste dut.
Zeukan gogo-aldartearekin, Bobi ez zitzaion axola.
"Non edo han hasiko naiz", zioen beti.
"Hasten ez bazara, ez zara sekula inora iritsiko".
Jaiki hadi, eskubideen alde.
Jamaikarrengana iritsi ez ezik,
iparramerikar eta europar merkatua konkistatu nahi zituen Bobek.
Eta hori lortzeko, horrela sentitu beharra dago.
Eskubideen alde.
Jaiki hadi, ez utzi borrokari.
Hegan nago.
Lehenengo diskoa, "pasteurizatuena" dela esan dezakegu.
Zenbait gauza gehitu nizkion.
Gitarra eta teklatu guztiak nahasketak dira.
Gaur ez duzu eguzkirik ikusiko, ez dugu ikusiko.
Ilargi horia ez da jolastera aterako.
Iluntasunak nire argia estali du
eta gau bihurtu du nire eguna.
Non aurki dezaket maitasuna?
Norbaitek esan diezadake?
Argi zegoen garaituko zuela.
Haren arrakasta geldiarazteko era bakarra,
biran eraman ezin izatea zatekeen.
Hori zen nire beldur bakarra.
Bizitzea zailagoa den tokia.
Bira egin zuten eta gaizki atera ziren gauzak.
Ingalaterran zehar ibili ginen Catch a Fire diskoarekin,
baina inork ere ez zigun esan diskoaren promozioa zela,
beraz, ez genuen dirurik jaso.
Talde ezaguna zara Jamaikan
eta Ingalaterran ere berdin izatea espero duzu.
Bob errealistagoa zen, honakoa esan baitzidan:
"Inork ere ez du The Wailers ezagutzen".
Bobek handik ihes egiteko beharra izan zuen
eta gainontzekoak ez zeuden ziur.
Gau osoa autobusean,
gora eta behera,
jaki nazkagarriak irensten, ez da batere erraza.
Bunnyk, esaterako, ez dut uste egon nahi zuenik
hotzarekin eta elurrarekin. Ez zion merezi.
Bobek arrakasta nahi zuen. Bunny eta Peter borrokalariagoak ziren.
Jendeak banatu nahi zituen
aurre egin behar ez izateko.
Nork banatu nahi zituen? Island Recordsek?
Jakina.
Ondoren, Iparramerikako bira zetorren,
eta zera galdetu nuen:
"Irabaziko ote dugu diru apurren bat bira honekin?
Chris Blackwellek erantzun zuen: "Ez, taberna txikietara joango zaretelako"
Gauza immoralak gertatzen diren tokietara.
"Chris, badakizu rastafariak garela",
zergatik sartzen gaituzu halako egoeretan?", esan nion.
"The Wailersak ez badira halako tokietara joaten, ez dira sekula ezer izango".
"A, bai? Bada ez naiz joango", erantzun nion.
"Bira utziko dut".
Eta nire anaiek ere gauza bera egingo zutela uste dut
elkarrizketak haiei ere eragiten zielako,
baina ni geratu nintzen desertore bakar gisa.
Nik neure horretan jarraitu nuen, eta oraindik ere hala jarraitzen dut.
Biran joan ziren Joe Higgs, gure tutorearekin,
nire tokian.
Geratu tren hori, ni banoa.
Peter oso borrokalaria zen, eta ez dut uste Blackwell gustuko zuenik,
haietaz aprobetxatzen zela uste baitzuen.
74an, bi LP grabatu genituen Chris Blackwellekin,
eta gu erabiltzen saiatu zen,
profesionalak izango ez bagina bezala,
eta hori ez zitzaidan batere gustatu.
Hamabi urtez The Wailerseko korista izan ondoren,
ezin nuen barnean neramana azaldu edo gauzatu,
eta hori nire gaitasunak gutxiestea zen,
beraz, alde egin nuen, onarpena eta begirunea behar nituelako.
Seme-alabontzat ez zen aita gozoegia.
Ez eta "kontuz ibili, seme" zioen aita ere.
Oso gizon gogorra, lehorra, zen.
Nire bihotza, pertsonalki, harria baino gogorragoa
eta ura baino leunagoa izan daiteke.
Beti ari ginen zerbaitetan.
Hondartzara joan, korrika egin, lasterketak egiten genituen.
Beti lehiatzen ginen, nork irabazten zion ikusteko.
Ez genuen lasai uzten.
Ez zioen: "Haurrak, utz iezadazue astiro joaten".
Ahalik eta bizkorren egiten zuen korrika.
Barrez lehertzen zen, baina guri ez zigun barregurarik ematen.
Inork ez zuen euren seme-alabak gurekin ibiltzerik nahi.
"Drogazale nazkagarriak,"
"Zuen gurasoek marihuana erre, eta musika jo, besterik ez dakite"
"beraz, nire semea ez da zuekin jolastuko".
Ez zen batere positiboa.
Gurean lotan geratzen ziren lagunetako batzuek
beste lagun baten etxean zeudela esaten zieten gurasoei.
"Ez duzue lagunik behar", zioen hark.
"Neba-arrebak dituzue, ez duzue besterik behar".
"Ez ezazue pentsa lagunak behar dituzuenik".
Nire ustez, Bobek esperientzia asko izan zuen bizitzan
eta horrek jendearekin ez fidatzera eraman zuen.
"Nork maite nau benetan?", galdetzen zuen.
Sustraiak, rock, reggae.
Musika reggae da hau.
Sustraiak, rock, reggae.
Musika reggae da hau.
Erritmoa bera zen, geroago Bob The I- Treesen sartu baitzen
soinu hau mantentzen jarraitzeko.
Eta Bobek, Natty Dread bira egitera gonbidatu gintuen.
Lehen kontzertutik, dena izan zen...
ikaragarria.
Musika errebeldea.
Sarrera guztiak saldu genituen. Tabernetan baino ez genuen jo.
Baina sei gautan jarraian jo genuen Bostoneko Paul Mallen.
Musika errebeldea..
400 lagunentzat, 500entzat Roxyn,
beste 500entzat Chicagoko Quiet Knighten.
Bob Marley ikusteko unea zen,
nik zu orain zaitudan bezain hurbil baitzegoen.
Jamaikako Trench Townetik, Bob Marley eta The Wailers.
1975ean, Londreseko Lizeoan eman zuten kontzertua
izan zen une erabakigarria.
Horren ondoren, denek ezagutzen zuten haren izena.
Masa-fenomeno bihurtzen ari zen.
Dena zegoen beterik, gainezka.
Kontzertu batera sartzea lortu
eta ehunka pertsona sartu ezinik daudenean,
zoriontsu sentitzen zara.
Eta zure energia taldeari transmititzen diozu, jotzen ateratzen direnean.
Eta haiek nabaritu egiten dute, horregatik da hain lehergarria.
Agertokira igo eta antzokiko berotasuna nabaritzean,
"Ongi, azkenean ere", pentsatu zuen.
Ez negarrik, andere.
Gogoratzen dut eserita geundela
Trench Towneko gobernuko patioan,
hipokritei begira...
Hau Chris Blackwellena zen. Island House deitzen zen.
Hemen bizi ziren haren lagun eta kide batzuk.
Ez pisu-bloke batean bezala, hemen jendeak elkar ezagutzen zuen
eta dena zegoen beteta.
Bobek entsea zezan egokitu zuen Chrisek
eta, denborarekin, Bobek erosi egin zion Chrisi.
Rastafariek ezin zuten bizitegi-guneetan egon.
Bob hara joan arte, ez zen han rasta bat ere ikusi.
Emakume batek honela esan zion Bobi:
"Nola bururatu zaizu Hope Roadeko 56ra etortzea?"
"Erregearen Etxetik bi atera, Gobernadorea bizi den tokira,"
"eta Jamaikako Etxetik hiru atera, Lehenengo Ministroa bizi den tokira?"
Bobek honela erantzun zion: "Ahizpa, ghettoa dakart hona".
Boben aurretik
Cindy Breakspeare bizi izan zen hemen.
Bere neba Redsekin bizi zen.
Oso gustura nengoen han, antzinako etxea zelako,
zurezko lurzoruarekin. Ederra eta freskoa zen.
Bikaina.
Beti zebilen jendea gora eta behera,
oihuka, barreka, iskanbila hotsean.
Oso gustura nengoen haien artean.
Jamaikan zeuden jarduera kultural garrantzitsuenak
hortxe izaten ziren.
Egoitza, erdigunea zen.
Bobek ez zuen sekula utzi Hope Roadeko 56a.
Jendea munduko toki guztietatik zetorren hura ikustera.
Bizi izan al zinen zure aitarekin Hope Roaden?
Ez, Hope Roadetik hiru bat km-ra bizi ginen.
Hope Road baitzen...
elkargunea.
Leku irekia zen,
mugarik gabea, era guztietako jendea sartzen zena:
jende ona, gaiztoa, eta hala-holakoa.
Hope Roadeko 56an beti ikus zenezakeen Bob jendez inguraturik,
eztabaidan, politikaz, erlijioz, historiaz hitz egiten.
Denaz hitz egiten.
Oso zorrotza zen Bob.
Armada baten antzera zuzentzen gintuen. "Kapitain" deitzen genion.
Zenbait arau zorrotz betetzen genituen garai hartan.
Emakumeek soinekoak jantzi behar zituzten, ez prakak.
Batzuei ez zitzaien gustuko emakumeak margoturik ikustea:
ezpainetakoa eta begi itzalarekin.
Hauxe da esaera: "Rastafarien artean egon nahi baduzu,
"elementu babiloniar horietaz libratu behar duzu".
Bizitzari buruzko arauak, doktrinak eta printzipioak zituen
kanpamentua zen, eta benetakoa.
Bobek beti jaten zituen jaki osasuntsuak.
irabiagailuan beti zeuden zuku atsegingarriak,
Irlandako goroldioa, arrain-zopa...
Sendo egoteko beharrezkoa.
Ezagutu nuenean, ohitura berri bati ekin genion.
Nire errutina zen goizean altxatu,
entrenatu, korrika egin, soinketa egin eta hondartzara joan.
Hori oinarrizko bihurtu zen gure bizimoduan.
Rastafari sinesmena betirako bizitzan eta gorputzaren zaintzan
oinarritzen da. Hauxe baita Jainkoaren Tenplua.
Hondartzara joaten ginen korrika egitera, eta mendian zehar,
Cane ibaiko ur-jauzi, ikaragarriraino.
Bideoren bat grabatu nuen bertan.
Egunero ordaintzen dugu prezioa sakrifizio txiki batekin,
abestia amaitu arte joz.
Joz.
Cane ibaira igotzen ginen.
Ur-jauzia bizkar gainean da masajerik onena.
Estadio bat zen toki hau, futbol-zelai bat.
Bi zutabe zeuden, mele txikiak egiten genituen.
Alde bakoitzean bostekoa izan zen handiena.
Hor egiten genuen bat, beste bat hemen atzean.
Ohartzen bazara, zelai txikia zela ikusiko duzu.
Zenbat izango zuen? 30 metro koadro?
Bob oso lehiakorra zen guztian.
%110 ematen zuen beti.
Jah Zion Mendian dago eta kreazioa kontrolatzen du.
Bere zaletasuna zen.
Nik baloiarekin zerbait egiten banuen, bera ere saiatzen zen.
Ez zen dibertitzeko soilik jolasten, prozesu baten parte zen.
Abesti bat idatzi aurretik porru bat piztu
eta korrika joaten zen bizkortzeko.
Horrek inspiratu egiten zaitu eta hitzak berez ateratzen dira.
Ahal den tokian idatzi behar da.
Toki guztietan.
Zurekin jo nahi dut.
Har dezagun.
Bisitan etortzen hasi zen.
Gauean pausoak entzuten ziren korrika,
futbola amaitu eta dena lasai zegoenean.
Eta inork ere ez ditu zure mugimenduak ikusten
egunez, jendez gainezka dagoelako,
beraz, ezin duzu zure burua nabarmendu, agertuko zintuzketelako.
Ezkonduta zaudela entzun dut. Egia al da?
Ez.
Ikusten?
Ezin dut mendebaldeko bizimodua jasan.
Legea bete behar badut, Bere Maiestatearen legeak beteko ditut.
Bere Maiestatearenak bete ezik, nire neureak beteko ditut.
Erdialdera joan eta Brown anderea ikusi nuen.
Azukre beltza zuen ipurdian zehar.
Jaian geratzea pentsatu nuen, baina gau bateko kontua zen.
Ezin naiz geratu halako toki perbertitu batean
Igo.
Noiz ezagutu zenuen Bob?
Egunero ikusten nuen.
Bigarren kalean bizi zen, eta ni lehenengoan.
Ez naiz geratuko, igo.
Ez nion kasurik egin haserrearazi ninduelako
eta amari esatera nindoalako.
- Zenbat urte zenituen? -16 urte.
Zer egin zuen begia bota zeniezaion?
Esaterako: "Ez ezkondu, hazten nago".
"Gogoratu, ez zaitez atera ezein mutilekin nirekin baino lehenago".
- Atsegina al zen? - Bai.
Igo.
- Zer dela eta neskenganako horren erakarpena? - Ene Jainkoa.
Ez zenuen Bob ezagutu.
Oso ederra zen.
Jendeak gogoratzen ditu emakumeak ateak behera botatzen
Bob Marleyrengana iristeko.
Arropatik tiraka. Egia al da?
Ez.
Zergatik zuen arrakasta hori emakumeekin?
Lotsatia zelako.
Bob ez zen dioten bezain emakumezale.
Emakumeak ziren haren atzetik zebiltzanak.
- Leiala al zen? - Zeini, Jainkoari?
Bai, Jahekin zen leiala. Emakumeekin? Ez.
Zertarako inorena izan?
Zer da leialtasuna? Mendebaldeko ideologian,
eraztun bat atzamarrean, eraztun bat sudurrean?
Hori mendebaldeko gizonentzat da,
emakume bakarra izan dezaketenentzat. Bobek gehiago zituen.
Behin andereño bat etorri eta esan zidan: "Ba al dakizu Bob ezkonduta dagoena?".
Nik ez nekien.
Denboraldi batez, ez nuen jakin legalki ezkonduta zegoenik.
Bere amak esan zidanean jakin nuen.
- Ikusten al zuen Rita garai hartan? - Bai, jakina.
Elkarrekin egiten zuten lan, elkarrekin zihoazen biran.
Biran geundenean, Ritak bere logela zuen,
ez zuen Bobekin partekatzen.
Gertatzen zen guztiaren berri zuen,
baina, begirune handia zuen haren lanarengatik.
Ezkontza urte horietan guztietan, nola zeneraman
Bobek beste emakume batzuekin harremanak izatea?
Haren aingeru zaindari bihurtu nintzen.
Une hartan, haren emaztea baino zerbait gehiago nintzen,
Bobek zuen garrantziagatik.
Nik ez nuen dibertsio modura ikusten,
misioa zen, ebanjelizazio kanpaina bat bezala
jendea Jahengana hurbiltzeko.
Lotura bat zuten.
Nik ezingo nuke...
nire senarra balitz.
Sekula ez genuen beste emakume batzuengatik eztabaidatu.
Etorri eta esaten zidan: "Rita, hauxe gertatu da".
Niri deitzen zidan bere gelako emakumeak bota nitzan.
"Zoaz nire gelara. Eraman ezazu jende hori".
Eta nik jendetasunez egiten nuen:
"Emakumeak, lotarako ordua da. Bihar kontzertua daukagu".
Emaztea ez zen haserretzen...
baina sarritan, minduta zegoela nabaritzen zen.
Denok geunden minduta.
Eta hori ez zitzaion gustatzen.
Ez zitzaion gustatzen guk jakitea emaztea minduta zegoela.
"Goazen izozki bat eta hanburgesen bila", esaten zigun.
Berekoia zela uste al duzu?
Bai, ez da bidezkoa ezein emakumerentzat.
Ez da bidezkoa, baina ezin genuen horregatik gorrotatu.
Kingston hiriburuan kontrakoen txabola ghettoak daude,
non bizilagunak talde sektarioetan banatzen diren.
Alde batetik, gune hauek Herriko Alderdi Nazionaleko
Lehen Ministroak kontrolatzen ditu,
komunistatzat salatuak direnak,
eta bestetik, oposizioa den Jamaikako Alderdi Laboristakoek,
faxistatzat hartuak direnak kontrolaturik daude.
Garai horretako Jamaikako politikariek
ekialde-mendebaldearen arteko borroka gogorra bizi zuten.
Bazen alde ultrakontserbadoreago bat, eskuina, hau da, Seaga,
Karibeko Reagan baten antzekoa.
Eta Manley Sozialismo Demokratikoa deituriko
sistema bat sortzen saiatzen zen,
beste partidu batzuen arabera, komunismoaren mozorro hutsa zena.
Batzuetan, alde batetik bestera jaurtikitako
irainak, harriak edo botilak besterik ez dira.
Baina sarritan, lehergailuak eta balak dira. Eta ia egunero,
aurreko egunean Kingstonen izandako hilketen
gertakari berriak datoz egunkarietan.
Liskar mafiosoa bihurtu zen,
mafia politiko baten antzera.
Diputatuak arrastoan sartuta zituztenak zeuden.
Eta jakina, gune batzuetan,
sikarioek zuten benetako boterea.
Neska hau gustatzen zaizu, eta niri ere bai.
Bioi gustatzen zaigu, eta harengatik borrokatzen gara.
Hura PNPren alde dago eta zu PLJren alde,
beraz, PNPren alde egingo duzu.
PLJren pistolariak hilko ditugu
Jende gaiztoaren laguna zen Bob, Partidu Laboristakoena,
eta baita PNPkoena ere.
Auzo berean hazitakoak ziren.
Oso jende gaiztoa da.
Egun batean ikusi, eta hurrengoan Jamaikako egunkaria hartu eta
"hamar bilatuenetakoen" arteko zerrendatik
lau hilda daude.
Batzuei musika gustatzen zitzaien, baina batez ere
guda eta krudelkeria.
Indarkeria politikoa dagoenean,
eta gazteek gazteen aurka politikariengatik
borrokatzen direnean,
sutan jartzen naiz.
Nire ustez, batek ere ez du ezer onik egiten herriarengatik,
banatu eta agindu besterik ez dute egiten.
Bobek kontzertu bat eman zuen Stevie Wonder-ekin Jamaikan
eta bi abesti jo zituzten elkarrekin.
Boben Very Superstitiousi
I Shot the Sheriff gehitzen zaiola uste dut.
Sheriffari tiro egin nion, baina ez haren laguntzaileari.
Stevie bihotz-zabala izan zen, irabazien erdia
Jamaikako Salbazio Armadako itsuen ikastetxeari emanez.
Bobek hunkituta esan zuen: "Doan emango dugu kontzertu bat".
Michael Manleyri, Lehen Ministroari, azaldu zioten ideia,
eta hari biziki gustatu zitzaion.
Bob Marley, reggae musikaren munduko ordezkariak,
doako kontzertu bat antolatzea erabaki du
jamaikar herriaren alde,
abenduaren 5ean, igandea, Kingstonen.
Prentsaurreko batean iragarri zuten Jamaikako Etxean,
Marley, haren manager Don Taylor
eta Informazio Kulturaleko Parlamentuko Idazkari
Arnold Bertramek.
Engainatu egin zutela uste dut, deitu egin baitzidan
kontzertu hori eman behar zuen galdetzeko.
"Lehen Ministroarengatik bada, herriarengatik egiten duzu",
"Baina hauteskundeak badatoz, herriarengatik baino",
"harengatik egingo duzu", esan nion.
Azaroaren 22ko kontzertua iragarri eta bi astera,
Michael Manleyk, Jamaikako lehen ministroak,
hauteskunde orokorrak deitu zituen abenduaren 15erako.
Une horretan jakin izan bagenu hauteskundeak izango zirela,
ez genukeen joko.
Ez naiz inoiz Michael Manleyren gobernuaren alde egon.
Sekula ez.
Beraz, berdin al zaizu nork irabaziko dituen hurrengo hauteskundeak?
Hauteskundeak?
Irabazten duenak irabazi, arazoa lehengoa izango da.
Bob ospetsu egiten ari zen, eta alde batean zegoela bazirudien,
jendeak alde horretara egingo zuen.
Bobek botere handia zuen Jamaikan
eta hori ez zen politikarien gustukoa.
Bob gehiegi nabarmendu zen politikan,
eta horrek amorrarazi egiten zituen besteak, alde bietan baitzituen lagunak.
Alde batean egon behar izango bazenu bezala.
Alde batean egon behar duzu. Erdian geratzen bazara,
kalteturik aterako zara.
Segurtasun osoa hauteskundeetarako
Indarkeriarik ez, mesedez!
Nolabaiteko tentsioa nabaritzen zen, politikariak urduri zeuden.
Kontzertuan tiroak egongo zirela zioten batzuek.
Taldean, musikariak eta The I-Threesek,
kontzertu eguna iritsi ahala,
zalantza handiak zituzten jo ala ez erabakitzeko.
Beldur ziren.
Gauero entseatzen zuten kontzerturako, Hope Road-eko 56an.
Zerbitzu Sekretukoak izan zitezkeen bi morroi etortzen ziren.
"Babes Zerbitzukoak" esaten zieten.
Lehen Ministroa babesten zuten eta gauero zeuden han.
Baina gau horretan ez ziren etorri.
Atsedena hartu genuen, eta sakabanaturik geunden.
Don Taylor, Bob eta ni sukaldean geunden.
Ni autoan nengoen, ateratzeko prestatzen.
Gizon batzuk ikusi nituen eskaileretan gora.
Armatuta zetorrena alde honetatik hurbildu,
eta hemendik sartu zuen pistola.
Pistola batez apuntatzen zuen eskularru beltz bat ikusi genuen,
eta ez genuen nora joan.
Sukaldeko armairuan hormaren kontra geunden.
Orduan, tiroak entzun nituen.
Ondoren autorantz apuntatu zuten.
Odolaren berotasuna nabaritu nuen
eta tirokatu nindutela ohartu nintzen.
Balarik gabe geratu zen arte jarraitu zuen tiro egiten.
Batak pistola jarri zidan buruan eta esan zion besteari:
-"Denak daude hilda?". -"Bai, denak".
Eta Don Taylor odoletan bor-bor ateratzen ari zela ikusi nuen,
hor lurrean erori zen arte.
Bobi oihuka hasi eta ahots ezagun bat entzun nuen.
Carley Barrett zen, eta nireganantz zetorren.
"Bob ondo dago", esan zuen.
Marley tirokatu dute
Erredura bat zeukan.
Bala besoan sartu zitzaion.
Miraria da han inor hil ez izana.
Ez zen oso eraso profesionala izan?
Jamaikan izan daitekeen bezain profesionala. Film asko ikusten dituzte.
Hona hurrengo berria:
Reggae izarra, Bob Marley, Rita Marley
eta The Wailersen manager, Don Taylor,
Unibertsitateko Ospitalean daude ingresaturik
bart, tiroketa batean jasandako tiroengatik.
Poliziak Marley babesten du
Lehen Ministroak Marleyren aurkako erasoa kondenatu du.
Tiroak baino ez nituen entzun.
Ez nuen tiro egiten inor ikusi.
Norbaitek ez zuen Smile Jamaika kontzertua egiterik nahi,
eta geldiarazten saiatu ziren.
Argi zegoen kontzertua geldiarazi nahi zutela.
Zalantza zegoen kontzertua egin ala ez,
presio handia zegoen alde guztietatik.
Bob hilko zuten beldur nintzen.
Iluntzean, estadioan, hesi baten atzean dago jendea,
eta polizia asko dago parkean.
Kontzertua hasi eta bost ordura
Bob Marley, izarra, ez da oraindik iritsi.
Batzuek zioten: "Bob, ez joan".
"Ez zaituzte hil, eta berriro saiatuko dira".
"Benetan joango zara, nagusi?", galdetzen zioten denek.
Eta berak baietz zioen.
"Zurekin nago, joan nahi baduzu, joan egingo gara", esan nion.
Polizia etorri zitzaion bila hara eramateko.
Gu poliziaren atzetik gindoazen.
Iritsi nintzenean, ezin nuen sinetsi han ikusten nuena.
Gaua zen Kingstonen. 80 mila lagun zeuden.
Unerik egokiena zen norbait hiltzeko.
Baina gau berezia zen, une berezia.
Goazen, talde hau ikusi behar dugu.
Bobek bularra agerian utzi eta zauriak erakutsi zituen.
Eta ikusleak erotu egin ziren.
Zer hobe jamaikar batentzat tiroketa batetik bizirik atera den bat baino?
Bob ez zen beldur.
Bazekien bere lanean zebilela zerbait gertatuz gero,
Ahalguztidunak babestuko zuela.
Jamaikan.
Ordura arte sinesmenik izan ez arren,
horren ondoren, ezingo zenuen ukatu.
Lagun gaitzazu, Jainkoa. Urrundu madarikazio hori.
Bota ura putzuan eta egin barre.
Jamaikan.
Txiroei lagundu behar badiezu,
egin ezazu ondo.
Ene Jah, lagun gaitzazu gau honetan.
Urrundu madarikazio hau.
Bota ura putzuan.
Jamaikan.
Hitz egin dezagun tiroketari buruz.
PLJ izan zela diote, PNPren alde egiten zenuelakoan.
edo PNP, PLJren alde zeundelakoan.
Ba al duzu zerbait esateko?
Deabrua izan zela uste dut,
baina Jainkoak babestu gintuen.
Berriro saia zitezkeen.
Jakina.
Izan behar dena izango da.
Tiroketaren ostean, ez zegoen izuturik, mindurik baizik.
Jamaikari aurre egiteko baino gehiago.
Nik berarekin egin nuen alde Jamaikatik, tiroketaren ostean.
Bai, berak eta nik.
Ez zuen txintik ere egin bide osoan.
Lehenengo Nassaun egon ginen eta gero Londresera joan zen.
Ez kezkatu ezergatik.
Ikusiko duzu nola aterako den dena ondo.
Heriotza beltzei.
Ez kezkatu ezergatik.
Ikusiko duzu nola aterako den dena ondo.
Atseden hartu behar zuela uste dut.
Ez zuen beti erne egon nahi.
Ez zion horri aurre egin nahi, ez eta polemikarik ere.
Gune aske bat behar zuen lan egin, konposatu eta bidaiatzeko.
Chelsea inguruan, Oakley Streeten,
kokatu ginen.
Esperientzia handia izan zen elkarrekin bizi ginelako.
Solairu bakoitzean musikari desberdin bat zegoen.
Lehenengoan, Tyrone Downey.
Beste batean, Carlton Barrett.
Family Man Barrett, beste batean zegoen.
Eta bestean, Alvin Seeco Patterson.
Uste dut Neville Garrickek sotoa partekatzen zuela beste norbaitekin.
Battersea Park Bridgetik oso hurbil geunden.
Zubira eta futbol zelaira joaten ginen.
Fronte Nazionaleko gaztetxoekin ere jolasten ginen.
Bitan irabazi genien.
- Erbestaraturik sentitzen zen? - Bai.
Baina musika konposatzen aritzen zen buru-belarri.
Era horretan, bere arima asetzen zuela uste dut.
Bizirik atera izanak zoriontsu egiten zuen Bob.
Beste aukera bat eman zion Jahek.
Aurre egiten zion bere hilkortasunari ere.
Zerbait egiteko azken aukera duzula uste duzunean,
balio handiagoa dauka une bakoitzak,
egun bakoitzeko une bakoitzeko segundo bakoitzak.
Ez dago denbora galtzerik.
Lau bat ordu egiten zuen lo egunean, beti zegoen konposatzen.
Gau osoa ematen zuen esna, idazten.
"Lo egin behar dut, Bob", esaten nion.
"Beste ordu erdi baino ez", erantzuten zidan.
Ordu erdia lau ordu bihurtzen zen.
Bobek goizean goiz idaztea zuen atsegin.
Goizean ahots baxua ateratzen zitzaion, Rod Stewarten antzekoa.
Doinua asmatzen ahalegintzen zen, eta gero zetorren letra.
Hor geratuko zinateke?
Zerbait jo behar dut.
Horrela da egunero.
“Entzun nazazue, haurrak“
dio Bibliak.
Mundu Missa 1976
Miss Jamaika da 1976ko Miss Mundu.
Royal Albert Hall gainezka dago.
Sinestezina, Cindy Breakspeare, 21 urteko osasun-langileak
lortu du saria.
Besteak bezain txundituta dagoela uste dut.
Miss Mundu egin nindutenean, Bob ez zen ezaguna Ingalaterran.
Baina nirekin zegoenez, eta Miss Mundua izen ezaguna zenez,
oso ondo moldatzen ginen.
Cindy txundituta dago unearen zirrararengatik.
Wilnelia Mercedek koroatuko du 1976ko Miss Mundu berria.
Mundu Missaren mutil basatia
- Zera zen... -Eskandalagarria?
Bai, hori da hitza, eskandalagarria.
Baina Bobi garaile izatea gustatzen zitzaion.
Ez dago munduan "neska" lortu nahi ez duen gizonik.
Zu rastafari egitea gustatuko zitzaion?
Nik baietz uste dut.
Halakoak jakin egiten dira: nola aurkeztu emakume izanik,
zer jantzi behar duzun, burua estali behar duzun, e.a.
Londresera zetorren trenean nentorren.
Treneko komunean konketa triangeluar ñimiño bat zegoen.
eta han kentzen nuen makillajea.
Gau batean ezin izan nuen egin eta nire soinekorik onenekin etxeratu nintzen,
azazkal gorriak, larruzko berokia, gehiegi makillaturik.
Atetik sartu nintzenerako, atzean neukan,
jiratu nintzen, begiratu eta esan zidan: "Harrapatu zaitut".
Maite nahi zaitut
eta ondo tratatu.
Maite nahi zaitut
egunero eta gauero.
Elkarrekin egongo gara
etxe bera partekatuz.
Nire banakako ohean
babestuko gara.
Gela bera partekatuko dugu
eta Jahek emango digu jana.
Maitasuna al da sentitzen dudana?
Izugarria izan zen Exodus
Gure diskorik onena izan zen.
Arrakasta handia izan zuen Europan, eta baita Amerikan ere.
Gure zain zeuden.
Iparramerikako bira bertan behera geratu zen
Bobek arazoak zituelako oineko behatz batean.
Norbaitek takodun oinetakoekin zapaldu eta zoldu egin zitzaion,
hurrengo egunetan futbolean jarraitu zuelako.
Eta denbora batez izan zuen, zer zen jakin zuten arte.
Azkenean, melanoma bat diagnostikatu zioten.
Aztertu eta arraza zurikoen artean ematen zen
gaixotasun mota bat zela jakin zuten.
Ez zetorkion bere alde beltzetik.
Bere alde zuria izan zen gaixotu zuena.
Zer aholku eman zion medikuak?
Aldakaren desartikulazioa egitea.
Beste hitz batzuetan esanda, hanka moztea.
Ingalaterrako medikuak hanka moztu beharko ziola esan zion.
- Gogoratzen duzu? - Ez.
Behatza moztu behar zioten,
baina ez hanka.
Askok esaten zion behatz bat moztu ondoren,
batez ere lodia, ezin duzula berriro dantzatu.
Izugarri gustatzen zitzaion futbolean egitea.
Beraz, behatz gabe geratzea
ezinezkoa iruditzen zitzaion.
Gero, hori ez zela beharrezkoa zioen mediku batekin egon ginen Miamin.
"Zati bat moztu dezakegu, ez behatz osoa".
"Hori saihesteko, nahikoa litzateke azazkal-ohantzea kentzea".
Ez zuen ingurukoen aholku egokirik jaso.
Harik eta arraza bat nagusiagotzat
eta beste bat gutxiagotzat
sailkatu zituen filosofia
betirako
isildu,
eta alde batera utzi arte,
guda izango da nonahi.
Guda.
Azalaren koloreak
begienak bezainbesteko balioa izan arte,
izango da guda.
Bob berriro ekartzearen ideia sortu zen,
orduko zatiketa handia konpontzeko
nahikoa indar zuela uste baitzen.
Gobernuak arrenka eskatzen zion.
Bob Marley gabe Jamaika galdurik zegoela zioten.
Ezin dugu esan: "Bob erbesteraturik dago".
Hortaz buruzagietako bat, Claudie Massop,
Bobekin hitz egitera joan zen.
Beste alderdikoa zen Claudie Massop,
eta Tek-Life deitzen genuen,
ez dakit zein zen bere izena, guk hala deitzen genuen,
Ingalaterrara joan ziren Bob Jamaikara itzul zedin konbentzitzera.
Bobek, nolabait, etorri eragin zien
Jamaikako eragin politikotik urrundu
eta haiekin arrazoitu ahal izateko.
Bera ikustera joan ziren biak oposiziokoak ziren.
Nik beste aldea ordezkatzen nuen, eta ni ez banindoan
ez zela Jamaikara itzuliko esan zuen.
Hortaz, Ingalaterrara joan behar izan nuen.
Horietatik guztietatik, nor dago bizirik?
Bat...
hitz egiten ari zarena.
Guk Jah herriak, funtzionarazi dezakegu.
Elkartu eta funtzionarazi.
Bai, funtziona dezala egin dezakegu.
Bob abesti bat konposatzen hasi zen:
"Guk, Jah herriak, elkartu behar dugu funtziona dezan".
Bakearen aldeko kontzertu bat ematea erabaki zuten.
Joan den hilabetean, kontrako talde politikoek
tregoa adostu zuten Kingstonen.
Bake-konferentzia bat antolatu da
izugarrizko parke handi batean izango den kontzertu baten ondoren.
100 bat mila lagun biltzea espero da.
Kontzertuko buru izateko gonbidatu dute Bob Marley.
Marleyk onartu egin du eta Kingstonera, Jamaikara, itzuliko da.
Bob, zergatik itzultzen zara Jamaikara?
Nire biziak ez dit asko axola. Besteenak axola dit.
Nire bizia garrantzitsua da besteei laguntzeko gauza banaiz.
Nire bizia niretzat eta nire segurtasunerako baino ez bada, ez dut nahi.
Nire bizia jendearentzat da.
Bakearen alde joko du Marleyk
ONE LOVE Bakearen kontzertua, apirilak 22
Jamaikak zure adoreari egiten dio omenaldi
Jendez gainezkako autobusak zihoazen aireportura
eta pistara egiten zuten salto.
Hegazkinak lurra hartzean, hesien gainetik salto egin eta harengana joan ziren.
Haile Selassie Jamaikara etorri zenean bezala.
PNP bakea eta maitasunaren alde
Maitasun bakar bat
Ikaragarria zen estadioa 30 mila lagunekin ikustea.
Aurkari politikoak bata bestearen ondoan esertzen ziren.
Zurekin jo nahi dut.
Benetan, jo nahi dut.
Zurekin jo nahi dut.
Zuri ere jotzea gustatuko zaizula espero dut.
Utz iezadazue beste zerbait esaten.
Elkarrekin egon behar dugu, dena ondo atera dadin.
Esklaboek elkarri eskua ematera daramatzan
Bere Maiestate Inperial Haile Selassie I.a.
Gorenaren espirituarekin.
Erakutsi herriari maite duzula.
Erakutsi herriari elkartuta egongo dela.
Erakutsi herriari ondo egongo garela.
Erakutsi herriari dena ondo aterako dela.
Izan ere, nik nota batean egin nuen huts.
Hura abesten hasi zen: "Kontuz zer egiten duzun".
Kontuz zer egiten duzun.
Denek uste zuten jendearekin ari zela
"Kontuz" zioenean. Baina nirekin ari zen.
Oso espirituala zen.
Nola esan...
Entzun ezazue.
Igo daitezke
Michael Manley eta Edward Seaga?
Bostekoa eman eta dena aterako dela ondo esan nahi diet.
Elkarturik egongo gara.
Ondo egin behar dugu.
Elkartu behar dugu.
Ez zuen pentsaturik, bat-batekoa izan zen.
Zain nago.
Lagun gaitzazu, Jauna, arren eskatzen dizut.
Edozer gerta zitekeen.
Erotu eta inork ere berriz tiro egin ez zezan egiten nuen otoitz.
Ez zuen inolako sermoirik egin.
Eskutik heldu eta hitz batzuk esan zituen,
eskuak bere buru gainean jarriz,
eta, bat-batean, denok ginen bat.
Maitasuna, aberastasuna, gera zaitezte gure artean.
Jah, rastafari, Selassie I.
Gai zen jendea era horretan elkartzeko.
Denak berdinak: erdialdekoak, inguruetakoak, beltzak, zuriak.
Nahaste bat.
Hark pertsona bakar batean biltzen zuen.
Bere ibilbideak aurrera egin ahala, egiten zuen bere hezkuntzak ere.
Gero, auto hobea eta etxe handiago bat etorri ziren.
Baina aitak beti eramaten gintuen Trench Townera.
Bob ghettora joaten zen sarritan, eta handik igarotzen zenean,
ez zuen sekula autoa ixten,
jendearenganako konfiantza eza adieraziko lukeelako.
Diru asko irabazi duzu musikarekin?
Dirua?
Zenbat da diru asko zuretzat?
Galdera ona. Milioika dolar irabazi al dituzu?
Ez.
Aberatsa zara?
Zer esan nahi duzu aberatsarekin?
Gauza asko eta diru asko duzu bankuan?
Edukitzeak aberats egiten zaitu?
Ez dut aberastasun kontzeptu hori.
Bizitza da nire aberastasuna.
Hope Road beti zegoen zerbaitek elkartzen zituen jendez beteta:
aukera baten bila zebiltzan.
Diru bila, limosnaren baten bila zebiltzan.
Lana behar zuten haurren ikastetxea, etab. ordaintzeko.
Egunero zeuden jende ilarak Hope Roaden. Toki guztietatik zetozen.
Euren haurrekin zetozen. Ilaran jarri eta hark dirua ematen zien.
Eta ez miseria bat, nahikoa diru ematen zien
zerbaitetan hasteko moduan.
Duela bi urte inork ere ez zuen pentsatuko
jamaikar musikari zarpail talde honek
Torontoko Maple Leaf Gardens estadioa beteko zuenik.
Honek argi erakusten du reggaearen gorakada
nazioarteko pop musikan,
zeinek Bob Marley izar bihurtu duen.
Bobek hauxe esan zuen galdera hau egin ziotenean:
"Noraino uste duzu zabalduko dela musika hau?".
"Musika hau gero eta handiagoa egingo da",
"jende egokiarengana iritsi arte, hau da, mundu guztiarengana", zioen.
Oso urrutitik gatoz.
Esnatu, ez zaitez geldi egon.
Esnatu, reggaea da gurea.
200etik 1.000 ikusle izatera iritsi ziren,
gero 80 mila eta geroago 100 mila.
Entzun, zer egin esango dizut.
Mugi zaitez, mugi zaitez.
Izugarrizko arrakasta izan genuen Europan.
Bi milioi lagunen aurrean jo genuen sei astetan.
Errekor guztiak hautsi genituen, baita Rolling Stonesena ere.
Dantzatu, dantzatu.
Zatoz, zatoz. Itzuli bizitzara.
Eta esnatu.
Kontzertu bat eman zuen Tokion lau mila lagunen aurrean.
Denak ziren japoniarrak eta letrak osorik zekizkiten.
Gehienek ez zituzten ulertu ere egiten, beste hizkuntza batekoak ziren.
Baina musika sentitu eta bazekiten zer transmititu nahi zuen.
Esna zaitez goizean, Jauna.
Hedabideak gezurretan ari ziren, Bobek egunean kilo erdi erretzen zuela ziotenean.
Eta jakina, polizia geneukan beti gure atzetik.
Milimetrora arakatzen zituzten gure gauza guztiak.
Txakurrekin igotzen ziren autobusera,
baina bilatzen zutena ez zuten inoiz aurkitu.
Eta bakean utzi gintuzten.
Azkenengo urteetan zera galdetzen ziguten:
"Ba al duzue posterrik?".
Eta pasaporteekin batera, disko eta poster batzuk
eramaten genituen.
Begiratu ere ez zituzten egiten, zigilatu baino ez.
Beltzengana ez iristea zen haren kezketako bat.
Bere kontzertuetara zuriak baino ez zihoazela ohartzean
harriturik geratu zen.
Ni Nigerian nengoen, eta itzultzean esan nion
nigeriarrek ez ziotela berari erreparatzen, bere musikari baizik.
Ezin zuen sinetsi. "Egia da", esan nion.
"Zain duzu Afrika".
"Izan ere, Afrikara bazoaz, seguru asko ez zara itzuliko".
Iparramerikan ezagutu nuen 1979an.
Antzokian ikustean, honela esan zidan:
"Zein itsusia zaren".
Harritu egin ninduen. "Ez dut gizon hau ezagutzen",
"berak ez nau ni ezagutzen, eta itsusi esaten dit", pentsatu nuen.
Gero jakin nuen ilea lisatu nuelako esan zidala,
eta bera rastafari zenez, denak izan behar zuen naturala.
Ea Gabonera, nire aitaren urtebetetzera etorri ahal zen galdetu nion.
Eta horrela egin genuen, urtarrilean etorri zen.
Jar ezazu arreta benetako egoeran.
Herrialdea gudan herrialdearen aurka.
Noiz hasi zen dena?
Haren aita Gaboneko presidente zen.
Joan ginenean, ez genekien diktadorea zenik,
baina ohartzean, zera esan genuen: "Hemen gaude,
"ez dago atzera egiterik, jarrai dezagun kontua".
Eta haren alaba Bobekin zegoen maitemindurik.
Zuzena, zabala, xumea eta apala zen.
Norbaitekin maitemintzen zarenean ez duzu zergatia galdetzen.
Gertatu egiten da, besterik gabe.
Bobentzat, Afrika zen bere herrialdea.
Izugarri maite zuen Jamaika, baina bide batez zegoen han.
Afrika zen bere helmuga.
Gauzek ez dute batere irauten
Irtenbide bakarra erabateko suntsiketak dirudi.
Ez gara hil eta zerura joango. Zeruan bizi behar dugu.
Afrika da gure zerua bertatik gatozelako.
Norbaitek esan zion nire aitari:
Ez zenioke Bob Marleyri ostatu eman behar, iraultzailea da".
"Ez dago ondo".
Nire anaia izan zen Jauregian harrera egin ziona.
Lehenengo kontzertua oso ondo atera zen,
baina gabondarrek ez zioten txalorik egin.
"Zerbait gertatzen da, agian ez zaie gustatzen", pentsatu genuen.
Jendetzak autoa inguratu zuen.
"Hil egingo gaituzte eta autoa hondatu", pentsatu nuen.
Baina nire harridurarako, jendea oihuka hasi zen:
"Rastafari, rastafari!".
Toki guztietan, haurrek autobusaren atzetik korrika egin,
agurtu eta oihukatzen zuten: "Bob Marley, ganja!".
Txunditurik geunden.
Bera hondartzara joaten zen mutikoekin.
Ez zuten rastafariena ulertzen eta hark azaltzea nahi zuten:
zein zen bere filosofia, bere ustez Afrikak zer egin behar zuen.
Iraultza?
Gazteek egiten dituzten erako galderak.
Eragin handikoa izan zen Librevilleko gazteentzat.
Bobek esan zidan Pascalineri galdetzeko
zenbat ordaintzen ziguten.
Honek esan zidanez, Donek Bobi esandakoa baino askoz gehiago zen.
Bob Marley haserretu egin zen.
Bere managerrak iruzur egin zigun.
Afrika beretzat oso esanguratsua zenez,
harrituta zegoen honako bere lehen bidaian halakorik gertatzearekin.
Hura jotzera joan zen.
Gela alde batetik bestera igaro eta haren bila joan zen.
Bai, ondo harrapatu zuen.
Izan ere, hainbat galdera egin genizkion gau hartan
gutxienez hiru orduz, dena grabatuz.
23. solairuan geunden eta Don leihotik zintzilik
utzi zuten minutu batez.
Bobek galdera bera egin zion ordu erdi geroago,
eta beste gauza bat erantzun zuen. "Birbobinatu" esan zion Bobek.
"Jar ezazu".
"Ez duzu hori esan?".
Eta aurpegian jo zuen pare bat aldiz.
Afrikarrak bere tokian mantentzeko politikaren ondorioz,
1965ean, mundu guztiak Rhodesia ilegaltzat hartzera eraman zuen.
Ez dut uste beltzen gehiengoak inoiz Rhodesia kontrolatuko duenik.
Ez behintzat milaka urtetan.
Zimbabwe izeneko abesti bat idatzi zuen Bobek.
Rastak Zimbabwera iritsi dira.
Zimbabwe askatuko dugu.
Eta abestia Zimbabwera iritsi zenean,
iraultzaileek ereserkitzat hartu zuten.
Azkenean, independentzia lortu
eta ordezkariak bidali zituzten Jamaikara Bobi, hara abestera joan zedin eskatzeko.
Ekarri nahi izan zuten, baina gastuak ikustean,
ezinezkoa zitzaiela esan zuten.
Eta Bob bere kontura joan zen.
Ekipoa Londresetik Zimbabwera bidali zuela uste dut.
Ongi etorria Zimbabwera
Salisbury, Eguzkiaren Hiria
Bizi luzea Mugabe lagunari
Mundu osoko dignatarioak zeuden.
Arrazoi duzu, arrazoi duzu.
Nik, Robert Gabriel Mugabek,
zin dagit, Jainkoaren laguntzarekin,
Gobernuko Ministro kargutik,
Zimbabwe leial eta zintzoki zerbitzatuko dudala.
Independentzia gauerdian puntuan izango da.
Karlos Printzearekin batera, Soames gobernadoreak
gobernuko ehunka bisitari eta mundu osoko jende garrantzitsuak
bandera berria jasotzen, eta Mugaberen gobernu berriarekin
Zimbabwe jaiotzen ikusi zuten.
Exodoa.
Ene Jainkoa, Jah herriaren mugimendua.
Lehen aldia zen, Zimbabwen halakorik entzuten zena.
Lehenengo abestia entzun zenean, sartzea lortu ez zuten
eta kanpoan zeuden 90 mila lagunak, sartzen saiatu ziren.
Jendea 11ren kontra borrokatuko da Jahren argia ikustean.
Iraultzaileak Bob estadioan abesten entzun zuten,
haiek sartu ezinik, kanpoan harrapaturik zeuden bitartean,
eta hesia bota zuten.
Agertokian geundela, lehena izan nintzen zerbait arraroa gertatzen zela nabaritzen.
Gas negar-eragilea zen.
Eztarria erretzen zigula zirudien.
Hiltzen bageunde bezala sentitzen ginen.
Ez genekien zer zen, eta Jamaikara itzultzea baino ez genuen pentsatzen,
gure seme-alabak Zimbabwera ekarri eta bertan hiltzeko.
Rita, Marcie eta ni arrapaladan atera ginen agertokitik.
Musikariak banan-banan ari ziren ateratzen,
baina Bobek bere saltsan jarraitzen zuen.
Gertatzen ari zenaz ez zela jabetu ere egin uste dut.
Gizon hura bere jendearekin azkeneraino iritsiko zela
pentsarazten dit horrek.
Ez dakit zergatik, baina Bob ez zen korrika atera.
Bobekin agertokira itzuli ginenean,
hauxe esan zigun:
"Orain badakit zein diren benetako iraultzaileak".
Jahek amaituko du Ka zapalkuntzarekin. Berdintasuna izango da nagusi.
Bekatuak amaituko dira. Presoak askatuko ditu.
Bere ametsen alderik garrantzitsuena hori zela uste dut.
Etxean zegoen.
Eskerrik asko. Askatasuna Zimbabwe!
AEBko beltzengana iritsi nahi al zuen Bobek?
Bai, beti, hil zen arte.
New Yorkeko azken kontzertuan
AEBko afroamerikar R&Bren
difusio bera izan nahi zuen irratian.
Bob idolo bat zen Iparramerikan,
eta beti agortzen ziren bere kontzertuetako sarrerak,
baina bere jarraitzaileak zuriak ziren.
Ez zegoen iparramerikar beltzen erantzunik.
Dilema bat zen, beti hitz egiten genuen horretaz, eta zergatia galdetu.
Hortaz, Frankie Crocker, herrialdeko disc-jockeyrik onenak
The Commodoresekin kontzertu bat egingo genuela esan zidan.
"Irratian hiru hilabetez egongo zaretela agintzen dizuegu",
"Bobek The Commodoresen talde gonbidatua izatea onartzen badu".
"Erotuta zaude?", esan genuen.
"Bada ere, The Commodoresek izan beharko luke Marleyren talde gonbidatua".
Bobi esan nion, eta berak ez zuen arazorik.
Maite izan ahalko zaituzte?
Ez utzi engaina zaitzaten
ez eta ikasbiderik eman diezazuten.
Madison Square Gardenen jo genuen gauean
historia egin genuen.
Maitasunak ez gintuzke inoiz utziko.
Ikusle guztiak jarri ziren zutik
gizon horrekiko esker onez.
Maite izan ahalko zaituzte?
Une horretan AEBko ateak ireki zitzaizkiola uste dut.
Marley! Marley!
Hurrengo egunean Central Parketik joan ginen korrika egitera.
Aldapan gora gindoazela, behaztopa egin zuen bat-batean
Bide ertzean etzan genuen, eta dardarka
eta ahotik bitsa zeriola hasi zen.
Begiratu eta oso arraro ikusi nuen.
Mutilek inguratu eta zerbait esan zioten dialektoan.
Orduan, "Rastafari" esan eta salto batez jaiki zen.
Egundoko sustoa eman zidan.
Dardarka eta bitsa zeriola zegoen eta bat-batean, salto bat egin zuen.
Nire etxe ondoko ospitale batera eraman genuen.
Bobek minbizia zuela esan zigun medikuak Alan eta bioi
eta zabaldurik zuela.
Gorputz osoan zabalduta zeukan.
Biriketan, burmuinean, alde guztietan.
Harrigarria zen lanean nola jarrai zezakeen.
Ezin genuela ezer egin eta birarekin jarraitzen
uzteko esan zigun medikuak.
Oso sendoa zela eta egunen batean agertokira atera
eta bertan hilko zela esan zigun.
Baina ez zegoela sendabiderik, ez eta laguntzeko modurik ere.
- Nola jaso zuen berria? - Gaizki.
Oso gaizki.
Banekien horren aurretik behatzean zerbait izan zuela,
baina ahaztuta neukan.
Bazirudien denoi ahaztu zitzaigula.
Azterketa medikuetara aldizka joan izan balitz,
oraindik bizirik legoke agian, baina...
- Ez zihoan azterketa medikuetara? - Ez.
Pittsburgh zen hurrengo geralekua
eta zain geunden Bob autobusera igo zedin
Pittsburghera joateko.
Baina ez zen azaltzen.
Azkenean ere agertu zen, baina oso estresatua zirudien.
Soinu proba bat egitera joan ginela gogoratzen dut,
eta abesti bakar batekin egin genuen.
Bizpahiru ordu eman genituen jotzen.
I'm Hurting Inside.
Ordura arteko soinu proba luzeena izan zen.
Ez genuen horren zergatia ulertzen.
Kontzertua baino ordu erdi lehenago bildu ginen,
eta hori izango zela gure azken kontzertua esan zigun Alan Colek.
Eta jakina, horrek denok hunkitu gintuen.
Agertokira igo aurretik, hauxe esan zidan:
"Zerbait gertatuko balitz, adi egon zaitezen nahi dut".
"Ez zaizu ezer gertatuko", esan nion.
"Dena aterako da ondo".
Hala ere, berriro ere esan zidan, beste atake baten beldurrez.
Maite nahi zaitut
eta ondo tratatu.
Kontzertua hasi zen, baina ez zen gauza bera.
Kontzertuak ez zuen jendearen indar bera.
Ikusleen artean jende asko zegoen: "Bob, Bob" oihuka.
Beste bat eskatzen zuten, eta guk ez genekien egin ahalko zuen.
Berriro atera eta jotzen jarraitu zuen. Lau bat abesti jo zituen.
Jahek emango digu jana.
Eta gehiago ere eskatu zioten.
"Ene Jainkoa, hurrengoan eror daiteke", pentsatzen nuen nik.
Baina jarraitu egin zuen.
Lortu egin zuen.
Hori izan zen elkarrekin kontzertu bat eman genuen azken aldia.
Eskerrik asko, Pittsburgh.
Jauzi horiekin jarraitzen baduzue, urtero etorri beharko dugu!
Astero, hilabetero. Eskerrik asko.
Denbora guztia egon nintzen berarekin New Yorken,
Sloan Ketteringen tratatzen zuten bitartean.
Kimioterapia eman eta rastak erortzen zitzaizkion bitartean,
egunero egon nintzen berarekin.
Pisu handia zeukaten rastek.
Geratzen zitzaion ile apurrak eragotzi egiten zuen
eta moztea erabaki zuen.
Hura bai gaua.
Rita, ni eta zenbait emakume egon ginen.
Kandelak piztu eta Biblia irakurri genuen.
Liburua irakurri eta ilea moztu genion.
"Orain rude boy looka gustatzen al zaizu?", esan nion.
Barre egin zuen. Dibertigarria, baina oso tristea izan zen.
Bizi izan dudan gauzarik tristeenetakoa.
Hori izan zen ilerik gabe ikusi nuen lehenengo aldia.
Hain txikia zirudien...
"Borrokatu egingo gara", zioen.
"Berdin da medikuek diotena edo egiten dutena".
"Borrokatu egingo gara, rastafari batek ez duelako sekula amore ematen".
Utzi izan balidate, esango niokeen:
"Zatoz nirekin Santa Anara"
"arrai errea eta tripakiak egunero jatera,"
"nahi dituzun porru guztiak erre, arrain-zopa jan,"
"eta nahi duzuna egitera".
"Eta azken unea iristen bada,"
"mundu honetako azken hilabeteez gozatu",
"eta benetan nahi izan duzun tokian egongo zinen".
Baina, garai hartan, neskek ez genuen eragin handirik.
Gizonak ziren erabakitzen zutenak.
Itsaslapurrek bahitu, eta merkantzia-ontzi bati saldu ninduten,
hondorik gabeko putzutik atera baino minutu batzuk lehenago,
baina nire eskua sendo egin zen Ahalguztidunari esker.
Garaipenez bidali ziguten belaunaldi hau.
Lagunduko didazu askatasun kanta hauek abesten?
Daukadan guztia da...
Erredentzio abestiak.
Klinika zegoen kalean bizi nintzen, oinez joan zitekeen bertara.
Baina belaunetarainoko botak eraman behar ziren elurtzan ibiltzeko.
Eguzkitarako betaurrekoak jarri behar izan nituen, dena baitzegoen zuri.
Metro bateko sakoneran izoztuta zegoen aintzira,
autoz zeharka zitekeen.
"Jendea bizirik mantentzen duten izozkailua da hau", esan nuen.
Rottach-Egern, ez dut hura sekula ahaztuko.
Josef Issels doktorea zen terapia holistikoan onena garai hartan.
Baina mundu osoan melanoma bat sendatu zuen bakarra izateak
egiten zuen interesgarriago.
Beno,
hasieran pozik zegoen negu eder harekin.
Ametsetako negua zen.
Erabat burusoil zegoen,
borladun txano batekin.
Konektatu egin genuen.
Bobby,
Bobby deitzen nion.
Zer gogoratzen dudan?
Haren eroapena,
egiten genuen guztian zuen eroapena.
Atsegina zen beti.
Alemaniara joan nintzen
haren urtebetetzerako, 36 betetzen zituen.
Rita, Cindy eta bere ama zeuden bertan.
Frustragarria izan zen, zeren nik ezagutzen nuen Bob
eta hark ez zuen nahi guk hala ikus genezan.
Bobek apoplexia atake bat izan zuen, ezkerraldean oker ez banago,
eta frustraturik zegoen ezin zuelako gitarra jo.
Utzi zenuenean, hobera egingo zuela pentsatu zuen?
Bai, itxaropen hori zeukan, eta hobetuko zela esaten saiatzen zen.
Ulertzen dut idazle eta kazetariak
nire osasunagatik kezkaturik egotea.
Agertzen duten interesa eskertu,
ondo egongo naizela esan,
eta 1981ean, biran egongo naizela berriro esan nahi diet.
Grabatzen,
abesten,
maite ditugun zaleekin.
Oso ederra.
Badakizue, Bob ari zaizue hizketan.
Ez izan zalantzarik, ados?
Ondo.
Hasieran, ondo zegoela zirudien,
baina gaixotasunak aurrera egiten zuen.
Eta jendea haren ondasunen atzetik hasi zen.
Oso egoera larria izan zen,
zeren jendeak bazekien hilko zela
eta inguratu egin zuten.
Nire ustez, Bobek horregatik ez zuen testamenturik egin
Bobek ez zuen sekula etsiko.
Testamentua egitean badirudi zera esaten ari garela:
“Amaitu da“.
Arrazoietako bat hori izan zela uste dut.
Bestalde, ez dut uste: "ikus dezagun, hau Ziggyrentzat",
"Cedellarentzat..." esango zuten horietakoa zenik.
Seeco, Neville eta Carlyri utzi behar ziena banatzen hasiko ziren horietakoa.
Bob ez zen halakoa.
Nik ezagutu nuen Bobek
bakoitza zen bezala agerrarazi zuen.
Ulertzen al didazu?
Nork maite zuen benetan, eta nork nahi zuen bere dirua.
Bai, horrela egin zuen, Halakoa zen. Bobek zabalik utzi zuen.
Bobengatik ezin zuela gehiagorik egin esan zigun medikuak,
eta alde nahi bagenuen,
hurrengo 48 orduen buruan egin beharko genuela.
"Aste honetan itzuliko naiz Alemaniara", esan nuen.
"Ez etorri, Miamira joango naiz", erantzun zidan.
Hegazkin bat alokatzea erabaki genuen.
Bobek hegazkina Concordea zen galdetu zuen.
Ezetz esan nion, ez zela Concorde bat.
Jamaikan zeuden haur guztiak eraman nituen.
Hauetako batzuk ez ziren nireak, beste ama batzuenak baizik.
Denak bildu eta esan nien: "Aitak ikusi nahi zaituzte".
Ziggy eta biok kanpoan eserita geunden eta
jamaikar apaiz bat etorri zela gogoratzen dut,
eta baita etiopiar elizako beste bat ere...
Eta hau esan nion Ziggyri: "Ondo egongo da, begira zenbat jende dagoen otoitz egiten".
Gogoratzen dut zaintza intentsiboetara zerbait ikusteko asmoz joan nintzela,
honela egin, eta leihotik begiratuz.
Bera etzanda zegoen, ikusi ninduen eta esan zidan: "Zatoz".
Sartu, bere ondoan jarri nintzen eta esan zidan:
"Zer moduz, Bob gaztea?".
Eta esan zidan: "Abesti bat daukat zuretzat".
Estrofa pare bat abestu zizkidan:
"Igotzen zarenean, igo nazazu zurekin. Jaisten zarenean, ez niri hutsik egin".
Zeuretzat bakarrik edukitzea espero duzunean bezala da...
areago, azken aldia izango zela jakinda.
Haile Selassie
da kapera.
Robert Nesta Marleyren hileta
Hirutasunaren boterea.
BERA da Hirutasuna.
Eraiki zure fedea sinesmen hauen gainean.
Zerbitzatu biziei, Jainkoa eta bizi.
Jainko bizia, Jainko bizia eta bizi.
Kontatu zure arazoak Selassieri.
Bera da erregeen errege bakarra.
Bera da erregeen errege.
Judeako lehoi konkistatzailea.
Denok abestu behar dugu garaipenez.
Denek abestu behar dute.
Bilatu dut eta bilatzen jarraitzen dut
Gizakiaren liburu bikaina.
Hara zer aurkitzen dudan Errebelazioetan:
Haile Selassie
da kapera.
Egia esan, ez daukat inolako anbiziorik.
Ikusi nahi nukeen gauza bakar bat dago:
Gizateria elkarrekin bizitzen ikusi nahi nuke,
beltzak, zuriak, txinatarrak, denak.
Hori da guztia.