Posta!
Banoa.
Egun on.
-Hotz dago. -Bai horixe.
Gaur arratsaldean elurra egingo omen du.
Faktura gehiago?
Gutun bat duzu.
Gero arte.
Joan den udazkenean amaren gutun bat jaso nuen.
Tohoku-ko herri bateko auzune txiki bat da Komori.
Ez dago dendarik.
Herrigunean denda gutxi batzuk daude…
…eta azoka txiki bat, nekazarien kooperatibak antolatua.
Ordu erdiko bidea dago bizikletan, ia dena maldan behera.
Itzulera luzeagoa da, beraz.
Elurra ari duenean, oinez joan behar izaten dut.
Ordu eta erdiko bidea.
Hiriko supermerkatu handian egiten ditu jendeak erosketak.
Egun oso bat behar nuke nik joan-etorria egiteko.
Basotxoa
Gaur Eguberria da.
Ama eztabaidazalea da, berez…
…eta ez genuen Eguberria sekula ospatzen, baina…
Goazen Eguberria ospatzera, ama.
Ez gara kristauak.
Gaiztoa zara!
Gaiztoa, gaiztoa, gaiztoa!
Baina urte sasoi honetan beti izaten genituen bisitak…
…eta amak tarta bat egiten zuen.
LEHENENGO PLATERA
-Aurrera. -Kaixo.
Ongi etorri.
Kaixo.
"Kaixo" esaiozu. Adiskide on bat da.
Kaixo.
Atzerritarra zen.
Orain ikusita, bolada hartako amaren maitalea izango zen.
Baina uste hutsa besterik ez da.
Marrazkilari ona zara.
Zer da hori?
Hemen dago tarta.
Amaren Eguberri-tarta laukizuzena da, eta esnegainez estalita dago.
Barruko geruzak gorriak eta berdeak ziren: Eguberriko koloreak.
Zer polita! Nola egin duzu?
Ene! Nola egin duzu?
Jakin egin nahi duzu?
Arroz gorriz egindako arroz-ardo gozoagatik da gorria.
Berdea espinakengatik da.
Molde bakarrean bi tarta desberdin egin ditut.
Geruzak bertikalak dira, ordea.
Horrela ezin da labean erre.
Pentsa ezazu.
-Agur. -Agur.
Ondo al zaude?
Bat geratzen zen.
Agur.
Hiru bat aldiz etorri zen…
…baina hor bukatu zen.
Eguberri-tartak ere hantxe bukatu ziren.
Nik bat jan nuen.
Institutuan…
Ez dut oroitzen.
Zure ama desagertu aurreko urtean.
Probatzen utzi zidan.
Ez naiz oroitzen.
Liburuak eskatzera etortzen nintzaion. Liburu asko zeuzkan.
Norbaiten lan guztiak eta hiztegiak, adibidez.
Maiz etortzen zinen.
Oso ondo hitz egiten zuen zutaz.
Ez nintzen liburuzalea, baina batzuen batzuk irakurri nituen.
Gero, amak esan zidan:
"Bila itzazu zeure liburuak".
Eta denak saldu zituen.
Dirua beharko genuen.
Liburuak eramaten lagundu nion. Batzuen batzuk eman zizkidan.
Tartak egiten segitzen bazuen, norbaitekin ibiliko zen, agian.
Zure tarta, zer?
Aspalditxo ez dudala arroz gorririk landatu.
Arroz gorriaren soroak oso itxura polita du…
…baina hauskorra da eta biltzen nekeza.
Arroz beltza, ordea, hibrido sendo bat da.
Urtero landatzen dut arroz beltza…
…eta arroz-ardo gozoa egiten dut.
Oso ur gutxi erabiltzen dut.
Arroz beltza itsaskorra da, eta berez gozatzen du.
Beltza ateratzen da sakea.
Azukrea, olioa, irina nahasi…
…eta legamia-hautsa, orea egiteko.
Itxura ubel polita hartzen du.
Ubelari horia ondo doakionez, kalabaza-orea prestatzen dut.
Arroz beltz-orearekin moldea erdiraino bete.
Gero, kalabaza-orea erantsi %80ko markaraino.
Eta labean erre.
Hoztu berehala tarta, goialdea beherantz jarrita.
Alde guztietatik laua geldituko da horrela.
Tarta saiheska jarri…
…eta esnegain harrotuarekin apaindu.
Eguberri on!
Jakina.
Barkatu berandu etorri izana.
Has dezagun gure Eguberri-askaria.
Ez, "gure Urteberri-askaria" da.
Ubela, horia eta txuria da tarta.
Ez dira Eguberriko koloreak, eta zuek ez zarete kristauak.
Zer eztabaidazalea…
Berdin dio. Goazen jatera.
Ea datorren urtea…
…urte ona den.
On egin.
Zoragarria!
-Zer ona! -Goxoa!
Kalabaza?
BIGARREN PLATERA
Kaixo.
Komunitateko aldizkaria.
Kaixo, Ichiko.
-Zer ari zara marrazten? -Txanpiñoi bat.
Bolatxoak egin ditut. Proba itzazu.
Eskerrik asko.
"Zein da zure janari maiteena, Ichiko?"
Hori galdetu zidan.
"Natto mochi", soja hartzituko babarrunak eta arroz itsaskorra.
Azukrea eta soja-saltsa nahasi "natto"rekin eta "mochi" puskekin.
"Mochi" jotzeko ekitaldi bat izan genuen eskolan.
Duela 16 urte izan zen.
Amak oso lanpetuta zebiltzan prestakizunetan.
"Natto"a lurpetik ateratzea zen gure lana…
…elur azpian sartuta baitzegoen.
Prest dago.
Hiru egun lehenago prestatu genuen "natto"a.
Soja-babarrun egosiak lastoan biltzen dira.
Lasto izpien artean sartu, eta goxo eta itsaskor gelditzen dira.
Zulo bat egin elurretan…
…zerri bat ipini.
Lasto-tapakiak…
…eta elur-lumatxa bat.
Denetik lurperatzen da elurretan.
Txinatar aza, tipulina, espinakak.
Errefauak eta azenarioak lur azpian sartzen dira…
…zedro-hostoekin, saguak uxatzeko.
Tenperatura baxuetan, barazkiek hotza xurgatzeko joera dute.
Horregatik lurperatzen ditugu elur-tapaki baten azpian.
Horrek tenperatura egonkortzen die.
"Natto" ere horrela prestatzen dugu.
Mesedez, ondo atera dadila.
Ondo biratu behar duzu…
…"mochi" goxoa egon dadin.
Zer astuna!
Ahal duzue.
Azkar, azkar!
Nahasi ezazu.
"Mochi" ez dadila itsatsi.
Ederki. Proba ezazu.
Jan dezakegu?
Beroa hobea da.
Tori.
"Mochi" birrindu berria bero dago oraindik.
Biguna eta hezea dago.
Soja-saltsa gozoan bustitako "natto".
Oso erraz jaten da.
Gelditu gabe jan nezake.
Nire lehen "natto mochi" soja-saltsa gozoan.
Birrindu aurretik oratzea da gakoa.
Komorira iritsi aurretik amak ez zuen sekula hau jan.
Horregatik ez geneukan geure errezetarik.
-Nik egin nahi dut! -Moldatuko al zara?
Baina lehen aldi hartatik…
Ez nazazu jo.
…azukre eta soja-saltsa askorekin jaten genuen beti mochi eta natto.
"Natto"ren bakterioa arroz-lastoan hazten da.
Beraz, "mochi"-arroza hazteak zerikusia du "natto mochi"rekin.
Soro bat alokatu nuen, 10 minutuko bizikleta-bidean.
Urte hartan euria eta hotza egin zuen, baita loraldian ere.
Egunero joaten nintzen begiratzera.
Gure oinotsak entzunez hazten da arroza.
Euri hotzen garaian bildu genuen arroza. Lanpetuta ibili ginen.
Hona hemen aurtengo uztaren emaitza.
Orain…
Orain!
On egin.
Gure eskola itxi egin zen.
Orain komunitateko zentro gisa besterik ez da erabiltzen.
Elurra ari du Komorin.
Bidea zabaldu behar dut errepide nagusiraino.
HIRUGARREN PLATERA
Posta!
Egun on.
Errefauak lehortu dituzu.
-Zuk erakutsi zenidan bezala. -Bejondeizula.
Erditik moztu.
Zuritu.
Luzetara moztu.
Zuloak egin.
Eta zuloetatik soka bat pasatu.
Gordinik zintzilikatu hotzean lehortu daitezen.
Lehortu orduko, errefauek urtebete irauten dute.
Ez dira prestatu behar.
Lehortu aurretik egosten ditugu hemen.
Baina nire emaztearen familiak modu sinplean egiten ditu.
Presaka dabilenarentzat oso modu egokia da.
Gero arte.
Errefau lehorra ezinbestekoa da "nishime" japoniar erregosirako.
Errefauak uretan bigundu ondoren…
…arroz-uretan beratzen utzitako sardinzar lehorrekin prestatu.
Errefauek oso ondo xurgatzen dute zaporea.
Sasoiko barazkiekin prestatzen ditut gero.
Bereziki ondo gelditzen da "udo" landareekin eta banbu-kimuekin.
Pazientziaz egoten naiz udaberriaren zain, errefauak lehortu artean.
On egin.
Udazkenean kakiak tinko dauden artean…
…adar osoak mozten ditugu fruitu lehorrak egiteko.
Harrapatu dut.
Zer gogorra!
Uzta ona aurtengoa.
Oso uzta ona.
Asko dago!
Gehiegi.
Lanera.
Prest?
Eutsita daukazu? Askatu egingo dut.
Zer margo polita!
Kakiak zuritu, txortena utziz…
…eta lotu, teilatupetan zintzilikatzeko.
Noizbehinka masajea emanez bigundu egiten dira.
Tearekin oso goxoak dira.
Baina, fin-fin moztuta…
…eta errefau ozpinduari erantsita, gazia eta gozoa ondo egokitzen dira.
Eta itxura polita dute, gainera.
Tori. Hartu batzuk.
-Eskerrik asko. -Aurrera.
Goxoa!
Ez zait hotza gustatzen…
…baina gauza batzuk hotzean bakarrik egin daitezke.
"Hotza" funtsezko osagaia da, beraz.
LAUGARREN PLATERA
Tximinia garbitu duzu?
Gas-berogailu bat erosi dugu.
Zorionekoa zu.
Zergatik ez duzu bat erosten?
Kerosenoa oso garestia da.
Hala uste dut.
Etxez aldatu nintzenean…
…arroza eta misoa ekarri nituen.
Barazkiak erosi egin behar nituen, ordea.
Sua handitzen ari da. Ekarri patatak.
Ura eta estolderia ere ordaindu behar nituen.
Hemen debalde da.
Ohore-sistema bat.
Izutu egin nintzen lehenengo faktura ikusi nuenean.
Murrizketak egin behar nituen.
Arroza eta berehalako fideoak besterik ez nituen jaten otorduro.
Haragia eta barazki-estraktua zeukaten, gutxienez.
Hau izugarria da.
Barazki batzuk landatu nahi nituen.
Lurrez bete nituen plastikozko edalontzi batzuk…
…eta errefau-haziak landatu nituen.
Errefauak hilabeten hazten baitira.
Ongi etorri.
Mutil bat ezagutu nuen lanean.
Zeren bila zabiltza?
Tomate potoak.
Pastaren izkinan daude.
Hemen.
Sekulakoa zara!
Eskerrik asko laguntzeagatik.
Ez horregatik.
-Gabon. -Gabon.
Zer argala den!
Hau oso astuna da.
Ez da batere astuna.
Superemakumea!
Hori da zure otordua? Opil bakarra?
Bitaminak ere hartzen ditut.
Hori ez da nahikoa…
Horra nork dioen hori.
Arroz-bola batzuk egin nituen parrillan…
…neure arrozarekin eta misoarekin…
…eta ozpinetan jarri nuen errefau bat, inprobisatuta.
Eta…
…amaren arrautzopil berezia.
Goxo-goxoa dago!
Eztia da sekretua.
Etxean egina da dena.
Harrigarria.
Arrautzak ez, noski.
Bai zera…!
Berandu dator.
Eskuz egindako lepoko bat oparitu dit.
Madarikatua egongo da.
Atsoa engainatzen baduzu, hil egingo zara…
Zer beldurra! Libra zaitez neska horretaz.
Opari bat erosidazu!
Josteko astia baduzu, lan bat bila ezazu!
Bai horixe.
Beraz, ez zenion inoiz eman etxean egindako zure janaria?
Mutil batzuk horrelakoak dira, baina janaria desberdina da.
Hori uste nuen nik, baina…
Oroitzen duzu gaizki tratatzen ninduen institutuko mutil hura?
Tximu basatia deitzen zidan.
Herrikoa zen hura ere. Txotxoloa.
Gogora etorri zait, horra.
Kikildu egin nintzen. Ez nintzen sekula suspertu.
Usain ona du, ezta?
Politak eta bigunak daude.
-Beroa! -Eskularruak jantzi.
Adreilu erregogorrak ipini labean…
…beroa atzemateko.
Ona da currya eta horrelakoak berriz berotzeko. Ez da erreko.
Egokia da.
Eta patata erreak egiteko ere bai.
Patata gozoek oso ondo iraun dute aurten.
Ez du hainbeste hotz egin.
Zer goxoa!
Beroa!
Behar bezalako egurtegia egingo dut aurten.
Gorroto dut egur izoztua moztea.
Goxokiek estresa baretzen dute.
BOSGARREN PLATERA
Neguan, "Azuki" babarrun gorri gozoek, bereziki.
Ona dago "mochi"rekin edo "hatto"-bolatxoekin.
Irina eta gatza. Legamia-hautsa eta ura.
Ordubete utzi behar da.
Bildu "azuki"a orean.
Eta zartagian frijitu.
Edo lurrunetan egin, bolatxo beroetarako.
"Azuki" babarrunetarako ez dut lurra ongarritzen.
Bestela, hostoak gehiegi haziko lirateke, eta babarrunak ez.
Udan, zuzenean landatu, eta bakarrik hazten dira.
Euri gehiegi egingo ez duelakoan.
Uda.
Loreak beheregi hazi, eta erori egiten dira.
Udazken hasieran…
…lekak gizentzen hasten dira.
Itxaron ezinik, heldu baino lehen jaten ditut.
Leka berdeak irekitzean…
…izpiliku-"azukiak" ateratzen dira.
Bigun daude oraindik…
…eta prestatu, eta berehala jan daitezke.
"Azuki" usain arin bat dute.
Zopan sar daitezke…
…edo azukre pixka batekin prestatu, eta labean madalenak egin.
Arinak eta usain gozokoak dira.
Edo hoztu egin daitezke, eta bere horretan jan…
…heldu ere baino lehenago.
Plazer txiki aitorrezin bat.
Batzuk gorde egiten dira urtean zehar jateko.
Lekak bildu, itxura marroia hartzen dutenean.
Lekak lehertu egiten dira, luzaroegi utzi ezkero.
Euri asko egiten badu, batzuk lekan bertan jaioko dira.
Lerro berde horiek lausotu arte itxaroten dut lekak biltzeko.
Familia batzuek goiz biltzen dituzte, usoek haiek jan aurretik.
Nire soroan ez dut sekula arazorik izan usoekin.
Alferra naizenez, belar txarrez gainezka dagoelako izango da.
Bildu ondoren, erabat lehortzen uzten ditut lekak.
Babarrunak egurrezko mailu batekin jo behar dira, bereizteko.
Eguzkitan lehortzen utzi behar dira…
…hilabete inguru, uzta garaian.
Ez dut xehetasunekin aspertu nahi.
Erabat lehortzean, usain gozoa dute, eta intsekturik ez.
Negu hasiera.
Kontuz aukeratu babarrun onak…
…eta ontzi batean gorde.
A zer nekea! Gehiegi egin ditut.
Lodienak bereiz gordetzen ditut.
Eta landatu egiten ditut udaberriko uzta berrirako.
"Azukia" landatzeko egun finko bat dago Komorin.
Goizago edo beranduago landatuz gero, ez dira haziko.
Batzuetan, hotzegi dago jaiotzen direnean, edo euri gehiegi bota du.
Hori gertatzen bada, zomorroak erakarri edo gaixotu egin daitezke.
Beste gauza batzuk landatzeko egunak…
…loreei eta txoriei galdetuz finkatzen dira.
Urte askotako eskarmentuak dakar hori.
Hori da. Landatzeko une egokian dago koxka.
Seguru asko.
Uste dut goizegi joan nintzela Komoritik.
Ziur nago horretaz.
Presak kaltea dakar.
Babarrun-ore gozoa egiterakoan ere…
…azukrea goizegi erantsi ezkero, gogortu egiten dira babarrunak.
Babarrunak hatzekin zapaltzeko bezain bigunak egotean bota azukrea.
Elur-egunetan, "hatto" jateko gutizia izaten dut.
"Hatto" irinarekin eta urarekin egiten da.
Bigundu arte oratu, eta bi orduz atsedenean uzten da.
Ez bada nahikoa denbora uzten, orea ez da malgu geratuko.
Palarekin elurra kentzera irten aurretik egiten dut, beraz.
Prest dagoenean, zimiko egin, eta fin-fin zabaldu.
Puskatan txikitu eta zopan sartu.
On egin.
Hobe elurra kendu ondoren jatea, goseak amorratuta, alegia.
Zahia eransteko gogoa nuen gaur.
SEIGARREN PLATERA
Zahia…
…irinari fintzean kentzen zaion irin-azala da.
Itxura osasuntsua du.
Baina…
Honek gogorarazten dit…
Sardinzarrei burua kendu.
Txanpiñoi lehorrak erantsi…
…eta azenarioak…
…errefaua…
…lapa-belar sustraia…
…eta taroa.
Tofu frijitua moztu…
…eltze batean jarri, ur beroarekin, sakearekin eta sake gozoarekin.
Soja-saltsarekin eta jengibrearekin ondu, gero.
Berogailu beroaren goialdean jarri.
Zer polita!
Ibiltzera joango naiz, agian.
Kikkorekin haserretu egin nintzen atzo.
Laneko haren adiskide batez hizketan ari ginen.
Zergatik? Berak eskatu zidan laguntza.
Beti laguntzen badiozu, ez diozu onik egingo.
Benetan axola badizu…
Ichiko…
Nor uste duzu zarela?
Nola dakizu zer den ona berarentzat?
Edo zer ez den ona?
Dena jakiteko bezainbat eskarmentu duzu?
Ezagutu ere ez duzu egiten eta.
Dena jakingo bazenu bezala hitz egiten duzu beti.
Baina berriketa hutsa da.
Hori esateko bezainbat jenderekin egon zara harremanetan?
Untxi bat…
Hodeiak bereizten direnean…
…eta eguzkia ateratzen denean…
…elurra adarretatik erortzen da.
Eguzkia desagertzen denean, erortzeari uzten dio.
Eguzkia berriz ateratzen da.
Jendearekiko harremanetan moldatzen ez nintzelako itzuli nintzen hona.
Zer tuntuna naizen.
Elurra kentzeko ordua da.
Itzuli zara.
Currya egin dut. Goazen jatera.
Atzo oso zakarra izan nintzen. Barkatu…
Eltzekada bat arroz prestatuko dut.
Nik berriz berotuko dut currya.
Hau ogia al da? "Hatto"?
Ez, zera…
Orain gogoratu naiz!
Irineztatu ezazu.
Eta atsedenean utzi.
Hirutan?
Hirutan moztu.
Eta arrabolarekin zabaldu.
Orain…
…parrilla bero batean prestatu bi aldeak.
Nik hau oratuko dut.
Kikko, begira.
Ene! Burbuilak ateratzen zaizkio!
Puzten ari da.
Hazten ari da.
Globo bat bezala!
-Ondo dago? -Bai.
Bira emaiozu.
Zer itxura ona!
-Naan da? -Chapati.
Chapati?
Gau osoan utzi behar da orea atsedenean.
-"Hatto" bezala. -Bai.
Janari ona berdin egiten da mundu osoan.
-Aurrera. -Zer itxura goxoa duen!
Ezpeziatua, benetako indiar oilasko-currya.
On egin!
Goxoa.
Chapatia ona dago.
Bihar "hatto"-zopa egingo dut.
Ene!
-Goazen! -Ederki!
Hau aparta da!
Neka-neka eginda nago!
Bihar elur gehiago kenduko dut.
Zer ondo!
ZAZPIGARREN PLATERA
Barazki-kontserbak bukatzen ari zaizkit.
Ozpinetan ondutako barazkiak ireki beharko ditut, halabeharrez.
Garoa, udaberrian bildua.
Arroza landatzeko garaia eta gero, emakumeak mendira joaten dira…
Kaixo.
Begira! Garoak hartu ditut.
…eta eraman dezaketena baino garo gehiago biltzen dute.
Sustraia estutzen bazaio, erraz puskatzen da.
Hobeak izaten dira hostoak atera aurretik.
Errautsek garraztasuna kentzen diete.
Ur berotan beratzen utzi behar dira gau osoan…
…garraztasuna kentzeko.
Baina ozpinetan ontzeko, nik gordinik uzten ditut.
Ezin zaie gatz gutxiegi bota.
Ez badaude gatzez erabat estalita…
…desegin egiten dira, auskalo zergatik.
Jo!
Beratzen utzi gau osoan…
…uretan pasatu, eta erdi egosi.
On egin.
Jengibredun soja-saltsarekin oso freskagarriak dira.
Edo erregosietan edo miso-zopan.
Jendeak urte osoan jaten ditu…
…baina ni "kabaneyami" naiz, eta ez naiz inoiz asetzen.
"Kabaneyami"k alferra esan nahi du.
Ez bakarrik gariekin.
Alferkeriaz pauso bat egin nahi ez, eta uzta osoak galarazi izan ditut.
Baina Komoriko jendea arduratsua eta langilea da.
Hona deitu dizuet gaur…
…gure herriaren ekialdeko maldako soro erabili gabeak…
…ondo zainduta ez daudelako.
Nekazarien kooperatibak egindako txosten baten arabera…
…zimitz kirastunen izurri-arriskua dago.
Dokumentu batzuk banatu ditugu.
Begiratu, mesedez, 3. orrialdean.
Baliteke letra txiki samarra izatea.
Gure soroak eraginkortasunez erabiliak izatea nahi genuke…
…denen onerako…
…eta gure lurraren eta gure paisaien onerako.
Hori da herriko agintarien iritzia.
Etorri eta eseri.
Hau dena basoa zen lehen.
Banan-banan moztu genituen zuhaitzak.
Makinekin errazagoa zatekeen, gaur egiten den bezala.
Baina eskuz atera genuen zuhaitz bakoitzaren sustraia…
…soro horiei lekua uzteko.
Mendi harritsuko lekua zen Komori.
Batzuetan arroka izugarriak zeuden.
Zuhaitzen enborrak palanka gisa erabiltzen genituen…
…arrokak eramateko.
Zaldiak eta behiak erabiltzen genituen.
Lurra lantzeko makinak iritsi ziren gero…
…eta nekazarien traktoreak ere bai.
Dena egin dugu.
Nire senarra ikaragarria zen horretan hasi ginenean.
Baina motozerra heldu zenean, tofua bezala mozten zituen zuhaitzak.
Hari ikusita, erraza zirudien.
Aldapa malkartsu asko dago hemen.
Beraz, traktorea trebeska jarri, eta gurpilak kentzen genizkion.
Oso astuna zen.
Hankak hautsi nitzakeen.
Hori ez da garai hartan egin zuten gauza bakarra.
Era askotako barazkiak landatzen zituzten.
Eta laboreak ere bai.
Prozesatu egiten zituzten…
…etxeko lanak egiten zituzten…
…umeak hazten…
…mendian eta hirian lan egiten zuten.
Negurako prestatzen ziren…
Egunez egun.
Egunez…
…egun…
Yutak asko hitz egiten du Komoriren etorkizunaz.
Zahartzen ari dira. Zerbait egin behar dugu soro landugabeekin.
Badakizu zer…
Zirrara egin dit beti dena zuk bakarrik egin izanak.
Baina uste dut, baita ere, alde batera uzten ari zarela…
…gauzarik garrantzitsuenak.
Eta "ahalegin guztiak eginez" saiatzen zara hori estaltzen.
Ihesi zabiltza, beharbada.
Ezin nion ezeztatu.
Bera ere saiatzen ari da bizimodua Komorin ateratzen.
Onartu egin du, eta atseginez, gainera.
Komoriko zaharrek horregatik…
…atsegin dute hemen bizitzea.
Ni, berriz…
Ekaitz handi bat izaten da beti negu amaieran.
Amaren gutunak "zirkuluak" eta "espiralak" aipatzen zituen…
…baina ez zuen esaten non eta norekin bizi zen.
Egun hartan, ekaitz izugarri bat izan zen, eta elurra eta tximista.
Eguzkia berriz atera da…
Zerua bitan banatuta zegoen: zeru urdina eta hodei ilunak.
Ni bezala…
Tohoku-ko herri bateko auzune txiki bat da Komori.
Ez dago dendarik.
Herrigunean denda gutxi batzuk daude…
…eta azoka txiki bat, nekazarien kooperatibak antolatua.
Ordu erdiko bidea dago bizikletan, ia dena maldan behera.
Itzulera luzeagoa da.
Elurra ari duenean, oinez joan behar izaten dut.
Ordu eta erdiko bidea.
Hiriko supermerkatu handian egiten ditu jendeak erosketak.
Egun oso bat behar nuke nik joan-etorria egiteko.
Komorin, aranen, aranpasen eta gerezi loreen sasoia…
…eta basa barazkiena eta arroza landatzekoa, denak batera dira.
LEHENENGO PLATERA
Mendietan…
"Shidoke" - basabelarra!
Haren hosto aromatikoak onak dira erdi egosita edo frijituta.
Harrapatu zaitut.
Trillium.
Txakur-hortz morea.
Anemona.
Glaucidium.
Fatsia-kimu batzuk ere hartu ditut.
Ea ginsenga…
Garoa…
Bildu al dituzte dagoeneko?
On egin.
BIGARREN PLATERA
Udaberriko elurtea botatzen du urte gutxi batzuk behin Komorin.
Elurra egin du?
Goizago esnatu behar zenuke.
Elurra kendu behar dugu.
Autobusa badator. Agur.
Arabarba-misoa egingo niola hitzeman diot Kikkori.
Elurretan ezingo duzu lan egin. Bilduko al didazu arabarba?
Banoa.
Elurra kendu behar dut errepidetik.
Arabarba elurrez estalita ote dago?
Ez al da konturatu zenbat denbora behar den?
Tira.
Kikko!
Egun on. A zer elurtea!
Gau osoan elurra egin du.
Udaberria da, ordea.
Sasoiko azken elurtea.
Urte batean ez al zuen maiatzean elurra egin?
Bai horixe!
Oraindik ez da bukatu.
Iritsi naiz!
Ama?
Arabarba-misoa egin du.
Azukre gehiago behar du.
Bilera batean ote dago?
Ama ez zen sekula itzuli.
Aizu, Ichiko!
Ez alferra izan. Gaztea zara! Mugi!
Emazteak egingo dizkizu zuri etxeko lan guztiak!
Etxera iristean, etxea epel eta afaria prest edukitzen dituzu.
Lasai asko esertzen zara, "neka-neka eginda nago" esanez.
Arropa zikina pilatuta dago, eta zu kexaka.
Nik den-dena egin behar dut, nekatuta egon arren.
Bakarrik gobernatu behar ditut bai lana eta bai etxea!
Hemen lanean ari naizen artean, etxean ez dago ezer egina.
Aldi bakoitzean gauza bat besterik ezin dut egin.
Inork ez dit egurra mozten elurra kentzen ari naizen artean.
Etxekoek egiten dizute zuk egin nahi ez duzuna.
Beraz, ez egin gizon lanpetuaren itxurak.
Bakarrik egin behar dut nik dena.
Zuk familia duzu. Ez dakizu zer latza den niretzat.
Ez duzu inoiz ulertuko familiarik gabe zer zaila den…
Ama…
…zer nintzen ni zuretzat?
Familia ote nintzen?
Ichiko.
Ichiko!
Arroz gehiago, mesedez.
Hau zure…
…hirugarren katilua da.
Arabarba-misoa da.
Arriskutsua da.
Arabarba-misoak urtebete irauten du hozkailuan.
Bai zera! Lehenago jango dut.
Ama presaka zebilenean, miso pixka bat jarri katiluan…
…ur beroa erantsi, eta "miso-zopa" deitzen zion.
Eskerrik asko.
Horrek itxura on samarra du.
On samarra…
Baduzu ur berorik?
Ez dago gaizki.
Ezta?
Erabat.
Goxo-goxoa da.
HIRUGARREN PLATERA
Hau azeri-buztanaren sustraia da.
Gogorra da eta eroa bezala hazten da.
Lurra landu.
Sustraiak lurretik atera.
Zizare-belarra, garoa, azeri-buztana.
Iaz pila atera nituen lurretik, eta hala ere…
Lurra landu.
Sustraiak atera.
Azeri-buztan pila zegoenez…
…ez nekien azkenean baten bat jan ote nezakeen.
Baina zuritzea nekagarria da.
Oso azal txikia dute eta.
Astia behar da, eta min ematen dit sorbaldan.
Baina zuritzen ez badira, gogortu egiten dira jateko.
Hatzak beltzak geratzen zaizkit.
Irakin egin behar dira.
Su txikian egosi behar dira soja- saltsarekin eta sake gozoarekin.
Azeri-buztan hori guztia…
…gutxi hau bihurtu da.
Hainbeste denborak eta ahaleginak hau eman dute.
Ematen duen lana ikusita, ez da ezer berezia.
Hainbeste denbora eta ahalegina eta hau da emaitza.
A zer janari eskasa eta xelebrea!
Proba ezazu, ordea.
Azeri-buztana belar ziztrin bat besterik ez da.
Gehiegi hazten denean, kosta egiten da hartaz libratzea.
Txikiegiak ditu sustraiak, eta kentzen zailak dira.
Zuk hori esaten duzu, baina…
…hazteko ingurunea guk egokitu diogu azeri-belarrari…
…basoak soilduz.
Historiaurreko Japonian ez zegoen leku askorik…
…azeri-belarrarentzat.
Belar preziatua izango zen, agian, ez belar txarra.
Udaberriaren etorreraren sinboloa izango zen, beharbada.
Gure arbasoek balio handia emango zioten, agian, azeri-belarrari.
Horretan pentsatu ezkero…
…espiritu txikiak bezalakoak dira…
…zerurantz igotzen.
Gainera, honek oso zapore ona du.
Atsegina da, eta usain gozoa du.
Chef bikaina zara.
Piztu al da?
Bai.
Eskerrik asko.
Yuta ni baino bi maila beherago dago.
Itsua naiz, nonbait, mutil altu eta poetikoekin.
Egurra moztu behar dut datorren urterako, lanpetuta egon aurretik.
LAUGARREN PLATERA
-Kaixo. -Kaixo.
Egurra mozten laguntzera etorri natzaizu.
Aitona basoan lanean ari al da?
Jateko zorian nengoen.
Baina tipulinak bildu behar ditut. Hartu saskia.
Inguru honetan?
Hemen.
Tipulinak etxe ondoan jaiotzen dira.
Hau handia da.
Eta txinatar aza, iaz berandu samar landatu nuena.
Soroan utziz gero, bizirik irauten dute elur azpian…
…eta udaberrian ateratzen dira.
Ikusi dituzu hauek?
Hostoak zoparako erabiltzen ditut.
Kimuak ere goxoak dira soja-saltsan bustita.
Ez omen dira onak ernamuindu eta gero.
Sustraiek hazteari uzten diote landarea loratzen denean.
Eta hostoak ere gogortu egiten dira.
Baina nik kimuengatik landatu ditut.
Udaberriko kimuak basa barazkiak baino lehen jan ditzakegu.
Garbitzea nekagarria da.
Gehiegi hartu ditugu.
Amuarrain gazitua parrillan prestatu.
Espagetiak irakin.
Tipulinen zati zuriak eta berdeak su bizian erregosi.
Pastaren salda saltsarako erabili.
Kimuak bukaeran erantsi.
Eta saltsarekin nahasi.
"Pasta amuarrain gaziarekin, tipulinarekin eta aza-kimuekin".
A zer nahasketa. Zer moduz dago?
Tipulinak mokadu ederra du.
Pastaren ordez patata erabilita, ondo geratuko da arrozarekin.
Nire patatei ernamuinak ateratzen ari zaizkie.
Kendu egiten dizkiet, baina zahartzen ari dira.
Patataren ernamuinak pozoitsuak omen dira.
Bai.
Nagusiaren teari botako dizkiot.
Okerren bat esan dut?
Ederki hartu diozu neurria.
Gorroto dut nire nagusia!
Begi laburra du, eta politikazalea da.
Lehendakariari koipea eman, ez du besterik egiten bileretan.
Zeharo desegokia da.
Edozein lan onartzen du…
…bete ezin baldin badu ere.
Beste edonori eginarazten dio, ezer ez balitz bezala.
Hutsegiteetan ez du errurik; ondo egindakoa berari zor zaio.
Barrua lasaitzeko etortzen zara egurra moztera.
Axalekoa, arduragabea eta begi-laburra da.
Eta horrez gainera…
Zer gertatzen zaizu?
Kexaka ari zara beti!
Haren hutsegiteak antzematen dituzu…
…zeure buruagan ikusten dituzulako!
Ez zara batere heldu. Errukarria!
Aspaldi ez dudala aitona hain haserre ikusi.
Suspertuta-edo sentitzen naiz.
Udaberria etortzean zertxobait desorekatuta sentitzen zara.
Baliteke.
Dena egina.
BOSGARREN PLATERA
Azetako tximeletak izurria dira.
Haiek hiltzea erreflexu baldintzatua bihurtu zen.
Behin, hirirako autobusean geunden.
Ez ditut inoiz ahaztuko autobuseko jendearen aurpegiak.
Legeltxorra landatzeko garaian etortzen dira.
Egunero joan behar izaten dut hostoak miatzera…
…eta hostoetan jartzen dituzten arrautzak zanpatzera.
Eta hala ere…
Hostoak zuloz beteta daude.
Zenbat!
Ze handiak!
Jasanbera naiz tximeletekin autobuseko gertaeragatik.
Gupidagabea, ordea, beldarrekin.
Txinatar aza ez bezala, azaburua…
…landare sendoa eta itxurosoa da.
Udaberriko azaburu bildu berria goxo-goxoa da berez.
Edo sesamoarekin edo oliba olioarekin ondua…
…eta gatz pixka batekin.
Berez da gozoa eta tentagarri askoa.
Kanpoko hosto gogorrak ez dira oso onak, ezta prestatuta ere…
…baina ebaki eta frijitu ezkero…
…gozoak eta karraskatsuak dira.
Azei ez zaie euria gustatzen.
Aza lodi eta sendoak euritan daudenean…
…lehertu egiten dira.
Azen sasoian, herriko jendea buru-belarri dabil…
…eta hara-hona ibiltzen da besteen baratzeetan.
Zer moduz zabiltza?
Nahiko ondo.
Bai.
Kaixo, Ichiko.
Kaixo.
Zer landatu duzu?
-Kaixo. -Kaixo.
Azarik baduzu oraindik? Galdetzera etortzeko esan didate.
Azak hain ugariak dira, non bizilagunekin "banatzen" baitira.
Behar baino gehiago landatzen dituzte denek.
Nik ere gehiegi landatzen ditut urtero.
Aza jateko modu berriak pentsatu behar ditut.
Hurrengoa hartzeko ordua da.
Beraz, aza…
…gozoa da.
Janaurreko gozoak…
Pastela…
Badago azenario-pastela, beraz… zergatik ez?
Ezin dut aza birrindu; beraz, birringailu bat erabiliko dut.
Irina, azukrea, arrautzak.
Ez erabili mahaspasarik. Sinpleago prestatu.
Entsaladako olioa, beharbada, gurinaren ordez.
Espezia bat zaporea finkatzeko…
Jengibre-estraktua ondo egokituko zaio, beharbada, azari.
Konbinazio bikaina.
Nola ez du inork horretan pentsatu?
Azenario-pastelaren antzera…
…aza-pastela modan jar liteke.
Ez al naiz jenio bat?
Gogortzen hasi da.
Zerbait berria.
Nostalgia-usaina du.
Baina munduko lehen…
Usain hau ezaguna zait, inondik ere.
Aza…
Irina…
Arrautzak…
Jengibrea.
Nola dago?
"Okonomi-yaki" opil gazia.
Worcester-saltsa dauka?
Patata da udaberri hasieran landatzen dudan lehen gauzatako bat.
Goiz landatu nahi ditut.
SEIGARREN PLATERA
Elurra urtzen hasi bada ere…
…elur urtua ugari isurtzen da bazterretan…
…eta lurra lehortu arte itxaron behar izaten dut landatzeko.
Horregatik, elurra bota baino lehen landu nuen iaz lurra…
…patatak berehala landatu ahal izateko.
Plastiko-zerrendekin estali nuen lurra.
Elurra egin zuenean…
…eta elurra urtu zenean…
…zuloak egin nituen plastikoetan, patatak landatu nituen, bereiz…
…eta lurrez estali nituen.
Hotz egiten du oraindik…
…baina patatak ateratzen direnean…
…bero nahikoa egingo du, eta ez naiz izotzaz kezkatuko.
Bata bestearen atzetik ateratzen dira.
Bildu egiten ditut, hiruzpalau zurtoin utziz.
Bestela, patata txikiak edukiko nituzke, zuritzen zailak.
Besteak utzi egiten ditut.
Lore politak aterako zaizkie.
Zurtoina eta hostoak lautzen zaizkienean bilduko ditut.
Hobe patata berriak egosita jatea.
Bero jatea, gatz pixka batekin.
Gozo samarrak dira.
Edo…
…ibaian berroak bildu…
…eta tipula xehetua, olioa, gatza eta piperbeltza nahasi.
Patatak egosi eta zatitu, eta patata-entsalada egin.
Gosari estandarra.
On egin.
Eta "pain à la pomme de terre": patata-ogia.
Patata-purea eransten zaio oreari.
Biguna eta hezea da.
Eta ukitu gozo bat du. Amaren espezialitateetako bat.
Sekretu bat da.
Saiatu egiten, baina ez zaizu berdin geratuko.
Hamaika aldiz saiatu arren, ez zitzaidan berdin atera.
Trinkoegia da.
Ez du zapore txarrik, baina…
Osagaiak eta neurriak sekretua dira.
20 urte betetzen dituzunean esango dizut, beharbada.
Zekena!
Joan den udazkenean, amaren gutun bat jaso nuen.
Gutun luze bat zen, eta zergatik joan zen azaltzen zidan…
…eta fruitu-etxalde bat sortzea bururatu zitzaiola…
…eta abar, eta abar.
Baina ez zidan esan patata-ogiaren errezeta sekretua.
Oraindik ez dakit amak nola egiten zuen.
Baina, ordurako, nik baneukan neure errezeta.
Patatak bildu ondoren, itzalean lehortzen utzi nituen.
Eta kartoizko kutxa batean gorde.
Negu osoan iraungo dute.
Premia-premiazko elikagai baliotsua da patata.
Kutxa ireki, eta batzuek ernamuinak dituztela ikustean…
…berehala kentzen dizkiet, udaberria arte iraun dezaten.
Esan liteke ezen negua bukatu orduko…
…hurrengo negurako janaria prestatu beharra dagoela.
Hori da Komorin bizi denaren zikloa.
Amaren gutunak honela zioen:
"Estropezu egin eta erortzen naizen bakoitzean, nire hutsegiteak ikusi…
…eta harri berean estropezu egiten dudala konturatzen naiz".
"Zuzen noala uste dudan arren, biribilean nabil…
…eta hasi naizen lekuan bukatzen dut. Eta deprimitu egiten naiz".
"Baina orain eskarmentu handiagoa dut…
…eta, beraz, huts egin edo arrakasta izan…
…ez nago lehengo leku berean".
"Beraz, ez da zirkulu bat, espiral bat baizik.
"Ikuspegi batetik, biribilean nabilela irudituko du…
…baina espiral horretan gora edo behera mugitzen naiz, nonbait".
"Adore pixka bat ematen du".
"Edo baliteke gizakiak espiralak izatea, berez".
"Biribilean bueltaka…
…baina barrura edo kanpora beti, edo kanpora, besterik gabe".
"Pixkanaka-pixkanaka zabaltzen ari da nire zirkulua".
"Pixkanaka-pixkanaka nire espirala handituz doa".
"Horrela pentsatzeak aurrera egiteko indarra ematen dit".
Irakurri nuen lehen aldian ez nuen ulertu, baina orain…
Astia hartu dut soroa prestatzeko.
Baina aurten patatarik ez landatzea erabaki dut.
Zeren eta datorren neguan…
…ez bainaiz hemen egongo.
Kaixo.
Kaixo, Yuta.
Kikko etxean al dago?
Ichikoren baserrian dago.
Hara joango naiz.
Kaixo.
Ichikoren tipulak zaintzen ari naiz, landatuta dauzka eta.
Ez al da gehiegi pertsona bakarrarentzat?
Oso modu xelebrean erabiltzen ditu tipulak.
Labean soilik erreak, olioa, gatza eta japoniar piperbeltzarekin.
Tipula osoen zopa.
Alde egitea erabaki zuen orduko, azkar ibili da.
Arrazoi duzu.
Baina harrituxea nago.
Ichiko zalantzatia izaten da.
Hala da.
Zer esan dizu?
Hemen geldituta ez omen zela zintzoa bere buruarekin.
Gogoratzen zara?
Ichiko Komorira itzuli zen nora joanik ez zeukalako.
Baina orain arrazoi egokiengatik aukeratu nahi du bizilekua.
Hirian ondo moldatuko dela jakiten duen arte…
…ez da eroso sentituko Komorin bizitzeko aukera eginez.
Niri gauza bera esan zidan.
Oso harroa da, eta ez zaio batere gustatzen galtzea.
Egoskorra da, eta gehiegi pentsatzen du.
Hau gustatzen bazaio, hemen bizi behar luke.
Itzulinguruak ez dira hain txarrak.
Dramako erregina antzezten ari da.
Hori gogorra da.
Tipulak landatzeko, aldaxketatik hasi beharra dago.
Landatu ondoren, udazkenean, zapaldu egin behar da lurra.
Lastozko zerri batekin estaltzen dira euritik babesteko.
Ernatzen direnean, zerria kendu behar da.
7 edo 8 milimetroko lodiera duten arte itxaron behar da.
Lur ongarrituan berriz landatu behar dira.
Negu osoan utzi behar dira.
Elurra urtzean eta eguraldia hobetzean…
…erraboildun kimu txikiak aterako dira…
…eta horiek berehala bildu behar dira.
Erraboildun zurtoinak.
Produkzio latza, zaporerik gabeko tipulak.
Benetan?
Tipula gazteak txikiak dira, baina jateko onak.
Hostoak ere onak dira jateko.
Euri-sasoiaren ondoren bildu, hostoak berde daudenean.
Hostoak zimeldu arte lehortzen utzi, eta zintzilikatu gero.
Hamar hilabete behar dira.
Eta asko zaindu behar dira.
Ichiko bezala, nolabait.
Ai, nire bizkarra!
Amona zorua lauzatzen ari al da?
Ni ari naiz.
Zaila da soro hondatu bat berpiztea.
Horregatik esan dit amonak nik egiteko.
Lehen ere lagundu nuen, denak lanpetuta zeudenean…
…baina inoiz ez dut barazkirik hutsetik hasita landatu.
Saiatu behar nuela pentsatu nuen.
Soroa zainduko diozu, beraz.
Garaiz itzuliko da.
POSTREA
HANDIK 5 URTERA
BASOTXOA UDABERRI JAIALDIA
-Patata berriak. -Patata berriak!
O, Ichiko.
Aspaldiko!
Itzuli zarela entzun nuen.
Senar bila joan zen hirira.
Gauzak horrela atera dira, ez neukan prestatua.
Kaixo.
Kikko, non dago umea?
Aitarekin.
-Zer moñoñoa! -Mila esker.
Probatu nahi duzu?
"Azukre beltzezko ogia lurrunetan egina" Zer nostalgikoa!
Emakume taldeak egin berria.
Arroz-ardo gozoa ere badago.
Amak egiten zuen ni txikia nintzenean.
Nire anaiak eta ni borrokan aritzen ginen honengatik.
Honek intxaurrak ditu, eta honek, sesamo-haziak.
Sesamoa ere landatzen genuen.
Denok lagundu behar genuen.
Ume asko edukitzeko asmoa dugu eskola berpizteko.
Lagun onak, e?
Non duzu senarra?
"Shinto" dantzarako prestatzen ari da.
Dantza klasikoa egiten duzu?
Zaila izan zen jendea elkartzea, horregatik ez gaude erabat prest.
Dantza egingo duzu zuk ere?
Prestatu egin behar dut. Gero arte.
-Mila esker. -Ondo pasa.
Segi, neska.
Txikitan, asko gustatzen zitzaion dantza klasikoa.
Eskola itxi zenean utzi egin behar izan zuen.
Gertuko ikasle ohiak gonbidatu ditu. Zenbat eta gehiago, hobeto.
Denoi gustatzen zitzaigun.
Beharbada, haietako gehiago Komorira itzuliko dira.
Barkatu.
Zer duzu?
Ama hemen dago.
Goseak zaude?
-Zer gertatu da? -Ez dakit.
ITZULPENA - AZPITITULUAK: Jon Muñoz