FALTA DEN IRUDIA
Bizitzaren erdian haurtzaroa berriz etortzen da.
Ur gozo eta garratz bat da.
Haurtzaroa bilatzen dut…
…irudi galdu bat bezala…
…edo, areago, bera dabil nire bila.
50 urte ditudalako ote da?
Edo garai gorabeheratsuak ezagutu ote ditudalako…
…beldurrez eta itxaropenez tartekatuak?
Oroitzapena hor dago orain…
…buruan kolpeka daukat.
Hura uxatu nahi nuke.
Lurrez eta urez…
…hildakoekin…
…arroz-soroekin…
…esku bizidunekin…
…gizon bat egiten da.
Ez da gauza handirik behar.
Nahi izatea aski da.
Trajea txuria du; gorbata, beltza.
Nire besartean estutu nahi nuke.
Nire aita da.
Gogoan ditut garai zaharrak Phnom Penh-en…
…festa handiak gure etxean.
Barreak eta kantuak ditut gogoan.
Gozoki usaina zegoen…
…arrain, espezia eta mango usaina.
Dantza egiten genuen.
Etengabe hitz egiten genuen osaba-izebekin.
Lehengusuek fruta ekartzen zuten:
…guaiabak eta ogi-zuhaitzeko fruituak.
Ikasketen eta liburuen garaia zen.
Atsegin nuen aita entzutea arratsean poemak errezitatzen.
Goxotasuna oroitzen dut, batez ere.
Orduan gerra etorri zen.
Bonbardaketak 1970 inguruan hurbildu zitzaizkigun.
Gogoan ditut lehenengo hilak…
…gure beldurra…
…nire ume-tristura.
Hainbeste irudi dabil munduan.
Ikusi ditugulako geureak direla uste dugu.
Pantaila batean irudi bat aurkitzen dugunean…
…eta ez bada margolan bat…
…edo hil-jantzi bat…
…orduan ez da falta.
Khmer gorriek Phnom Penh inguratu zuten.
Bidegabekeriari eta zapalketari amaiera ematera etorriak ziren.
1975eko apirilaren 17an sartu ziren hiriburuan.
Ez zen poz algararik izan…
…itxaronaldi isil bat baizik.
Ni han nengoen.
Borrokalari gazte haien begiradaz oroitzen naiz.
Han egon ez bagina bezala.
Agindu bat eman zieten:
Etsaia eskuarekin inoiz ez ukitu.
Etsaia ni naiz.
13 urte ditut.
Banku zentrala dinamitatu egin zuten, billeteak eta guzti.
Ez dago atzera bueltarik.
Hiria ez da purua.
Hiria ustelduta dago.
Ordu gutxi batzutan hustu dute.
Bi milioi lagun errepideetara bota dituzte.
Han utzi dituzte etxeak…
…familiartekoak eta lagunak…
…oroitzapenak.
Lehengo mundua, izan ere.
"Gora apirilaren 17 aintzatsua…
…pozez gainezkako eguna".
Iraultza hain da purua, non ez duen izakirik nahi.
Orain graba daiteke Phnom Penh…
…Puth Tumneay profezian bezala.
"Biztanlerik gabeko etxeak, oinezkorik gabeko kaleak…
…inork igo gabeko eskailerak…
…odol ibaiak isuriko dira".
Berehala bereizi gintuzten.
Landara eraman gintuzten urtaro lehor betean.
Gose eta egarri ginen.
Eskuz esku ibili gintuzten, animaliak bezala…
…animalien bagoietan.
Gero, gurdietan.
Phnonm Penheko deportazioa falta den irudi bat da.
Berehala, khmer gorriak kontatzen aritu ziren.
Gero, bereizi egin zituzten gizonak eta emakumeak…
…helduak eta umeak.
Oroitzapen eta gauza pertsonal guztiak debekatuta zeuden.
Bat-batean, ez dago jadanik gizabanakorik…
…zenbakiak baizik.
Ilea mozten digute.
Konfiskatzen dizkigute ordulariak, betaurrekoak…
…jostailuak, liburuak.
Beltzez tindatzen dizkigute arropak.
Izenak aldatzen dizkigute.
Herri berria gara.
Burgesak, intelektualak, kapitalistak…
…berriz hezi beharrekoak…
…suntsitu beharrekoak.
"Proletario izatea besarkatu behar duzu!"
Hona herrialde berria.
Kanputxea Demokratikoa deitzen diogu.
Fabrika bat, ke kezkagarriak dituena.
Dikeak eta hormigoizko arroz soroak.
Gizakirik ez.
Gizarte osoa kolektiboki eta militarki antolatuta dago…
…lan-unitatetan.
"Angkar-ek denok babesten zaituzte, kamaradak…
…anaiak eta arrebak, aitak eta amak!"
Angkar erakundea da.
Denak da. Bakoitza da.
Khemer gorri gaztea da…
…edo herriko buruzagia…
…edo torturagunearen arduraduna…
…edo Pol Pot.
Zaindu egin behar da…
…hareazko, hautsezko eta oin biluziko herri hori.
Laster ez da aurpegirik egongo…
…ez adiskiderik…
…ez maitasunik…
…ez aitarik, ez amarik.
Laster ez da egongo emoziorik…
…eta hitzak berak ere aldatu egingo dira…
Gizaki bakoitza iraultzaren borrokalaria izango da…
…edo arroz alorretako ongarria.
Eusteko…
…norberaren baitan gorde behar da indar bat, oroitzapen bat…
…inork hartu ezineko ideia bat.
Irudi bat lapurtu baitaiteke, baina ez pentsamendu bat.
"Angkarrek eskatzen dizu etor zaitezela…
…ikasteko eta zure burua berregiteko saio batera".
"Kamaradak…
…laster uraren jabeak izango gara…
…Lurraren eta elementuen jabeak".
"Hektarea bakoitzak 3 tona arroz emango ditu".
"Edo 5. Edo 7".
"Gero 10 milioi izango gara".
"Ez da jadanik egongo ez goserik…
…ez nekerik, ez bidegabekeriarik".
"Makina batek elikatuko ditu adineko gizonak".
"Angkar buruargia da eta maltzurra".
"Herria da Angkarren garuna".
"Gora Kanputxeako iraultza, aparta eta berebizikoa!"
"Gora gizarte berria, aberatsik eta behartsurik gabea!"
Ukabilak altxatzen ditugu.
Esloganak errepikatzen ditugu.
Angkarrek ereduzko gizarte bat ezarriko du…
…munduan bakarra…
…klase bereizketarik gabea.
Mundu perfektu honetan…
…urtegiak hormigoizkoak dira.
Asfaltoak eusten die dikeei.
Dena ordenean dago.
Utopiaren gailurrean…
…bandera gorri bat dago…
…eta, jakina, egia:
"Kamarada, libre-librea zara!"
Oraingoz, obeditu egin behar da…
…gelditu gabe aitzurtu…
…lurra mugitu…
…harriak higitu.
Hainbat hilabetetan…
…aintzira bat zulatu nuen zabaldi elkorren erdian.
Inoiz ez nuen han urik ikusi.
Inoiz ez.
"Gora Kanputxea Demokratikoa!"
"Aurrerako jauzi miragarri bat egin baitu!"
"Aurrerako jauzi zoragarri bat egin baitu!"
"Aurrerako jauzi aparta eta bikaina egin baitu!"
"Erabakitasunez lan egizue arroz soroetan! Zeruez fidatu gabe!"
Eslogan horiek ez naute inoiz abandonatu.
Oraindik entzun uste ditut.
Gizarte zaharrak festa besterik ez zeukan buruan.
Kolektibismoa da ongarria eta jakia.
Harrezkero, eltzea indibidualista da.
Debekatuta dago eltzerik edukitzea.
Beraz, dena partekatzen dugu.
Koilara da gure ondasun bakarra.
Gosearen bidez harrapatuta daukazu gizaki bat.
Denak dauzkazu harrapatuta.
Bizirik edo hilik.
Gaixoei, berriz…
…edo obeditzen ez dutenei…
…ez zaie janaririk ematen…
…edo errazio erdi bat besterik ez.
Gosea guretzat da.
Gosea arma bat da.
Herri berria landare bizkarroi bat da.
Herri zaharra, gure zaindariak…
…aletegietan bizi da.
Inoiz ez dute goserik.
Berriz heztea aldez aurretik suntsitzea da.
Phnom Penhenen herri bat ezabatu behar zen.
Hutsaren bidezko konkista irudi liluragarria da bere sinplean.
Khmer gorriek metalezko gizaki bat nahi dute…
…iraultzaren tresna huts bat.
Khmer gorrien buruzagiak…
…estatu unibertsala eta homogeneoa dira.
Ez diote sekula elkarri begiratzen.
Hor dago, noski, Pol Pot, 1. Anaia…
…bere abanikoagatik igartzen zitzaiona.
Eta bere kamaradak:
Nuon Txea…
…Ieng Sary…
…Khieu Samphan…
…Son Sen.
"Altxa zaitezte, Lurreko dohakabeak!"
Dohakabeak gu gara.
Lurra lantzen, kateatuta…
…nora ezean, mamuak bezala.
Lau urtez hutsik egondako hiriburu honetan…
…Batzorde Zentrala besterik ez da geratzen…
…eta Ponear Yat ikastetxea…
…S21 egoitza bihurtu dena.
Hemen zigorraz jotzen da…
…elektrokutatzen da…
…jendeari ebakiak egiten…
…gorozkiak janarazten…
…aitortu egiten da.
Dena araztasunean hasten da eta gorrotoan bukatzen.
Badakit khmer gorriek argazkiak atera zizkietela exekuzio batzuei.
Zergatik?
Frogarik behar zen?
Txostenik osatu behar zen?
Argazki hura ateratako zein gizonek ez luke nahi hura ez galtzea?
Irudi horren bila nabil.
Azkenean aurkituko banu…
…ezingo nuke erakutsi, jakina.
Gainera, zer erakusten du hildako baten argazkiak?
Nahiago dut neska ezezagun honena…
…desafio egiten dio kamerari…
…torturatzailearen begiradari…
…eta begira daukagu, hala ere.
Odol gorrimina…
…Kanputxea, gure aberriko hiri eta haranak estaltzen dituena…
…langileen eta nekazarien odol gorena…
…gizonen eta emakumeen odol gorena…
…iraultzaren borrokalariena.
Gorroto errukigabea eta borroka ausarta bihurtutako odola…
…esklabotasunetik libratu gaituena.
Hala ere, ezin inpunitaterik gabe filmatu.
Ume zama-eramaile hauei begiratzen diet…
…beren eskuak, aurpegiak…
…gorputz nekatuak.
Abangoardia gazte hori bere suntsipenean ari da lanean.
Gauez, beste garai bateko historiak kontatzen nituen…
…mamuenak…
…sorginenak…
…bidaiari galduenak…
…eta ume bihurrienak.
Beraz, sukaldean jarri ninduten, eta han ondo jaten da.
Apolo suziriaren historia kontatu nien…
…ilargirantz gora…
…hizkera kodetu eta zifratuko iraultzaile haiei.
Odol gorrimina, hiri-haranak estali dituzuna…
…ilargia ere estaliko duzu?
Amets egin nuen han nenbilela, Neil Armstrong bezala…
…oinak arin, ume baten gisa.
"Urrats txiki bat gizakiarentzat…
…urrats erraldoi bat gizadiarentzat".
"Baina nor dira horiek?", galdetzen dit kamarada batek.
Ilargian dabiltzanak?
Amerikarrak dira. Haien argazkiak ikusi nituen.
"Amerikarrak?"
"Gezurretan ari zara".
"Hori ezinezkoa da".
Kontalariak aitortu du.
Kontalaria hil dute.
Gizadiaren urrats handia ez dago propaganda kapitalistan.
Hemen dago, gu, gosetuontzat.
"Gora Kanputxea Demokratikoko Angkarren…
…ahots independente eta maisutasunez betea!"
"Gora haren argitasun ezin bikainagoa!"
Gure ilargian ez dago ezer.
Lur pitzatu eta hautseztatuak dena estaltzen du.
Hainbat urte behar izan nituen…
…hango arantzen gainean oinutsik ibiltzen ikasteko.
Ur lohitsua eztarrian behera dabilkit.
Desagertzen ari naiz pixkanaka-pixkanaka.
Ez naiz jadanik ezer.
Bitxia da lokatza edatea.
Bufaloak begira dauzkagu.
"Bitxiak dira, gero, gure ura edaten diguten gizakiok!"
Latorrizko Nestlé kutxa gure neurri-unitate bihurtu da.
50 gramo-arroz dauzka.
Gosetea berehala zabaltzen da.
50 gramoak egunero banatzen ditugu.
Zazpina.
Gero hamaseina.
Gero 25na.
Gosea banatzen dugu.
Ama gure alde borrokatzen da.
Txabola bat eraikitzen du adarrekin, hostoekin eta lianekin.
Egunero bi orduko bidea egiten du…
…guk ur garbia edan ahal izan dezagun.
Aitari errazio erdia eramateko eskubidea lortzen du.
Baina, gau batean, aitak hau esaten digu:
"Ez dut animalien jana gehiago jango".
"Ezetz diot. Gizon bat naiz".
Eta elikatzeari uzten dio.
Ez dut ulertzen. Aitarekin haserretzen naiz.
Metalezko xafla bat aurkitu dute…
…aitaren gorpua hilobiraino eramateko.
Amak ez du negar egiten.
Malkorik ez khmer gorrientzat.
Gau horretan…
…amak kontatzen dit nola lurperatu beharko zuten beretarrek aita…
…bere lagun irakasleek…
…tradizioan eta bake goxoan.
Hitzezko lurperatze hori…
…ez dut ahaztu nahi.
Erresistentzia-ekintza bat izan zen.
Aita familia behartsu batekoa zen.
Eskolan sinesten zuen.
Bere ametsa zen eskolara bidaltzea bere anai-arrebak…
…bere seme-alabak eta arbasoak…
…herri libre bat izan ahal gintezen.
Ez gintuen abandonatzen.
Askatasuna erakusten zigun.
Oraindik iruditzen zait bere arima berriz etorri dela etxera…
…eta azkenean bakean errezitatu ahal izango duela etxean…
…berari hainbeste gustatzen zitzaion Préverten poema:
"Ile beltza.
Ile beltza, olatuek laztandua.
Ile beltza.
Ile beltza, haizeak desegindako orrazkera".
Hemen, ikastetxeak ezerezte-zentroak bihurtu dira.
Hemen…
…txerriak irakurleak dira…
…irakurleak txerriak zirelako.
Hemen, soldadu bakoitzak boligrafo bat du sakelan.
Batzuetan, ordulari bat eskumuturrean.
Guretzat debekatuta dago.
Baina seinale bat da.
Ezaugarri bat, jakintzari gorroto dion herrialdean.
"Laia da zuen boligrafoa…
…arroz soroa, berriz, zuen papera".
Hona aplikazio errealeko elektrizitate eskola.
Teknikarien prestakuntzarako.
Eskola honetako ikasleek nekazari pobreen semeak izan behar dute…
…edo erdiko edo beheko klaseetakoak…
…edo armada iraultzaileko borrokalariak.
Thaon kamaradak 16 urte ditu.
9 urterekin iraultzan sartu zen…
…eta armada iraultzailean ere bai.
Gudaleku askotan borrokatu da.
Zauritua ere izan da.
Thaon kamarada bezalako umeak ugariak dira…
…frontean eta erretagoardian.
Ezin dira kontatu.
Ohi ez bezalako biografiak dituzte denek.
Gaur, bere indar eta bihotz guztiaz ahalegintzen dira lanean…
…zein bere unitatean…
…herria defendatzeko eta berreraikitzeko.
Nire haurtzaroa zinema-estudioan pasatu nuen…
…bizilagun zuzendari batekin.
Izugarri atsegin nuen jantzien eta kapelen mundu miragarria…
…koloreena eta urrearena.
Erraldoien mundua, ipuiena.
Izugarri atsegin nituen estudio-bazterrak…
…emakumezko aktore ederrak niretzat dantzan ari zirela baitzirudien.
Film muturrak biltzen nituen…
…eta kutxa batean ikusten nituen argi txiki batekin.
Gero mundu hori suntsitu egin zuten.
Zinemak itxi.
Artistak exekutatu.
Kantariak, teknikariak, zuzendariak…
…soroetara bidali.
Khmer gorrien film bat eslogan bat da beti.
"Praktika teoria guztien adinakoa da…
…beraz, ideia pertsonalez ez elikatu!"
"Gizarte zaharraren gaixotasuna duenak…
…har dezala Lenin sendagaitzat!"
Aurrerantzean, aktore bakarra egongo da.
Ez da herria, Pol Pot baizik.
Bera da iraultza. Bere mitoa eratu beharra dago.
Oihanean eraikitako txabola bat. Zurezko dekoratu bat.
Pol Pot iraultzaile bat da. Tea besterik ez du edaten.
Petroliozko lanpara bat erabiltzen du.
Aire zabalean garbitzen du bere burua.
Bere herriarekin bizi da, bere liburuekin…
…bere armarekin, bere kamaradekin.
Ideologian bizi da.
Gizadi gazteak inspiratu zuen 1. Anaia.
Jatorrizko herriek.
Jaraitarrek.
Kuoytarrek.
Bunongtarrek.
Familia mordo bat, dena elkarrekin jartzen zuena.
Haiei begira, Pol Potek ulertu egin zuen.
Rousseauren basati ona etorri zitzaion burura.
Parisen zegoenean ere…
…"Jatorrizko Khemerra" sinatzen zituen Pol Potek bere artikuluak.
Khmer gorriak Marx eta Rousseau dira.
Komunismo integrala eta jatorrietako mundu garbia.
Gizarte perfektu bat.
Iraultza distiratsua, bete-betean dirdiraka!
Nekazari zanpatu eta abandonatu horiek…
…bat egiten dute justiziaren aldeko borrokarekin.
Ondo emango dute herrialde berriko billeteetan.
Baina ez dira sekula erabiliko.
"Bukatu da salerosketa, bukatu da trukea".
"Bukatu dira kexuak, lapurrak, harrapakeria".
"Bukatu da banakako jabetza!"
Akabo arazoak.
Arroz soroetan izango da herri berria berriz hezia.
Jatorrizko munduan murgildua…
…han aurkituko du garbitasuna.
Tankera eman behar zaio.
Antzinatera itzularazi behar da edo suntsitu.
Pol Potek honela dio:
"Berriz hezi ezin ditugun horiek…
…etsaiak bezala gudukatuko ditugu".
"Angkarrek ez du inoiz erabiltzen…
…gizarte feudal edo inperialistako objekturik".
Auto kapitalistek beren krimenak aitortu dituzte.
Eta berriz hezi dituzte haiek ere.
Auto horiek herrialde berri bat eraikitzeko lanean ari dira.
Arratsean, lanetik etorritakoan, doktrinatzearen txanda da.
Hitzak aldatu dituzte.
Esloganetan hitz egiten dugu.
"Akats asko dituen kamarada etsaia da!"
"Protesta egiten duena etsaia da!"
"Kontra egiten duena hilotz bat da!"
9 urteko ume batek ama salatu du mangoak biltzeagatik.
Umeak oihu egiten du:
"Kamaradak bere krimena aitortu du!"
Amak isilik negar egiten du.
Aitortzea…
…heriotza onartzea da…
…iraultza bidezkoa izan dadin.
Gizakiak hartaraino libreak eta berdinak izatean…
…gizakiak ote dira oraindik?
Amak begiak ixten ditu.
Semearen irudi bat gordetzeko itxi ote ditu?
Isildu egin da.
Gero basora joan da zaindarien artean.
Ez da inoiz itzuli.
Lokatzetik eta gosetik ihes egin nahi nuke…
…eta arropa beltzetatik ere bai.
Uretan ibiltzea tortura hutsa da.
Erori egiten naiz nekearen nekez.
Batzuetan hegazkin batek zerua zeharkatzen du.
Guri begira ote dago?
Argazki kamera bat jausgailuz jaurtiko ote dit?
Munduak azkenean jakin dezan?
Falta den irudia gu gara.
Hegazkin irreal horrek salbatu egiten nau.
Ez dut jadanik izenik, ez familiarik…
…ez itxaropenik, baina giza bihotza dut oraindik.
Lehengo garaiak ditut gogoan.
Nire anaia Phnom Penhen desagertua…
…1975eko apirilaren 17an.
Bere gitarrarekin…
…khemer gorriei ez zitzaien gustatuko ez bera…
…ez bere begirada…
…ez bere 16 urteen sasoia…
…ez bere kantuak.
Margoa joan egin da…
…eta barreak, dantzak eta kantuak.
Gure eguneroko bizitza borroka hutsa bihurtu da.
Naturaren aurkako gerra.
Hitzen kontrakoa.
Etsaiaren kontrakoa.
"Frontera bidalitako umeak txikiak dira oraindik…
…baina kemenez beteta daude beren zeregina betetzeko!"
Eta nik hau errepikatzen nuen:
"Angkarrek ez du inoiz huts egiten".
"Angkar dena da"
Ez diot inori opa ume bat hiltzen ikustea.
Oinak handituta.
Aurpegia handituta.
Ura baizik geratuko ez balitz bezala.
Neska txikia gosez dardarka dago.
Eta artoa lapurtu du.
Taldeburuak neska harrapatu…
…eta gure etxera ekarri du.
Krimen bat da.
Amonak artoa jatea debekatu dio neskari.
"Guk ez dugu lapurtzen. Harroak gara".
Neska txikia negarrez dago.
Eta nik ez dut jadanik ezer ulertzen.
Gauean, neskak gatza jaten du.
Hortzak karraskan ditu.
Gosea gauez dator.
Neskak nire ondoan lo egin du…
…tripa handituta, begiak tinko.
Hasperenka.
Amari deika.
Aitari deika.
Gero isildu egin da…
…eta lurperatu egin dugu.
Beste bi umeak ere oso azkar hil dira.
Ez dut berriz ikusi nahi gosezko eta sufrimenduzko irudi hori.
Beraz, erakutsi egingo dizuet.
Ama ospitalera eraman dute.
Han jakiten du 16 urteko alaba hil zaiola.
Hemen nornahi desagertzen da.
Hitzik esan gabe, kopeta laztantzen dio.
Zorriak kendu dizkio aurpegi eder argaldutik.
Gero egurrezko oholetan etzan da bera ere.
Arrantza egitea debekatuta dago.
Ehunka arrain dagoen arren.
Ezkutuan, arrain bat harrapatu nuen.
Handik bi egunera, amari eraman nion.
Baina ama hilik zegoen.
Orduan ulertu nuen bakarrik egongo nintzela.
Gure etxea berrikusi nuen.
Gure sukaldea.
Lorategia.
Koadernoak.
Gurasoen aurpegiak.
Irudi horiek ez dira falta.
Nire baitan daude.
"Erabakita gaude 1977ko gure zeregin politikoa betetzera…
…aurrerako jauzi izugarri baten bidez".
Lanean ari diren ume horietako bat bihurtu naiz.
Mugimendu horri ondo begiratuz gero…
…nekea ikusten da…
…erorikoak…
…aurpegi argalak.
Krudelkeria ikusten da.
Ikusten da batzuk ez direla lanerako gai.
Kamera bat dago, hala ere.
Horra maistra.
Horrela deitzen genion.
Arrantzan eta aitzurrean irakasten digu…
…eta ideologia ere bai.
"Bizi gaitezen denok erabateko berdintasunean".
Umeen iraultza da.
Jakina.
"Bakoitzak bereari eutsi behar dio!"
Baina khmer gorrien buruzagiek guk baino hobeto jaten dute.
Inoiz ez dute goserik.
Non dago berdintasuna?
Beraz, gure arduradunek autokritika egin dute.
Eremu izugarri gogor batera bidali gaituzte lagunak eta ni…
…biharamunetik.
Lan eremu honetan…
…3 metro kubo lur aitzurtu behar ditugu goizean…
…eta 25-30 kilo ongarri egin arratsaldean…
…hostoekin eta behi gorotzekin.
Baina oso behi gutxi zegoenez…
…oso zuhaitz eta hosto gutxi…
…kopuru horiek ezinezkoak ziren.
3 metro kubo horiek ateratzea lortzen ez bagenuen…
…5 metro kubo bihurtzen ziren.
"Gogotik lan egin ezazu!"
"Ez izan ezkorra etsaiaren aurrean!"
"Kolektibitatea maitatu eta errespetatu behar duzu!"
Lan eremu hura hilobi bat zen, feltrozko kapeladun batek zaindua.
Bere txakurrak enigmaz begiratzen gintuen.
Gizon hark jo egiten zituen bere arauak errespetatzen ez zituztenak.
Debekatuta geneukan sustrai bila lurra aitzurtzea…
…eta hitz egitea.
Bakarrik jaten zuen, eta bere jana zeukan.
Bere txakurrak bezala.
Gure ume-errazioak banatu genituen.
Parisen edo nonahi…
…gure esloganak gustatzen zitzaizkien haiek…
…liburuak irakurtzen zituztenek…
…ikusi al zituzten irudi hauek?
Edo faltan zeuzkaten?
Iraganera itzuli naiz.
Joan diren guztiengana.
Arrebak.
Anaiak.
Lehengusuak.
Gurasoak.
Haurtzaroa urruti eta hurbil dago…
…eta orduko goxotasuna…
…orduko poz algarak…
…orduko irribarreak…
…orduko ahotsak.
Haurtzaroa lelo bat da.
Ez nintzen etxera itzuli 1975eko apirilaren 17tik.
Baina gogoan dut xehetasun bakoitza…
…koadroak…
…ateak…
…pitxarrak…
…hormarteak.
Gure etxea joko-aretoa izan zen…
…eta karaokea…
…eta gero putetxea.
Hustu egin zuten hura ere…
…bere historia erauzi zioten.
Ez dago egiarik.
Zinema besterik ez.
Iraultza zinema da.
Gogoan dut 1978ko lehorte handia.
Lan eremu batean nengoen ordurako…
…eta goseak amorratzen geunden.
Arroz-lasto multzo handi bat…
…ekarri zuen ibaiak.
Arrautzak ere aurkitu genituen.
Beraz, jan egin genituen.
Zineman ere uztak apartak dira.
Ugari dago alea.
Aurpegiak lasaiak eta deliberatuak dira.
Koadro bat dirudi.
Poema bat.
Hor ikusten dut azkenean hainbeste aldiz agindu diguten iraultza.
Irudietan baizik ez da existitzen.
Zaku arroz hori ez zen guretzat.
Buruzagientzat gorde ote zuten?
Edo atzerrirako ote ziren? Arabiar zenbakiz markatu zituztenez.
Edo zinemako osagarriak ote ziren?
Hondarrez betetako zakuak?
Gure keinu bakoitza aztertzen digute…
…gure arnasaldi bakoitza…
…eta baita gure isiltasuna ere.
Baina gosete handiak ihes egin zien khmer gorrien buruzagiei.
Ez al zekiten ezer?
Ez zuten ezer ikusi?
Ezin izan zuten ezer egin?
Eslogan aintzatsuetan ote dago egia?
Edo falta ez diren irudi hauetan?
Hona zer dioen horretaz Pol Potek:
"Kooperatibismo-unitate sendoak dira orain gure kooperatibak…
…bai politikoki…
…bai espiritualki…
…eta Angkarren jarraibide guztiak betetzeko gai dira".
"Landalde guztietan…
…behar bezala bete dituzte zeregin iraultzaile guztiak".
"Eraldatu egin dute aurreko garaiko eskualde triste eta lehorra…
…edateko urik gabea eta miserablea".
"Orain aintzira handiak eta txikiak daude…
…elkarren artean lotutako ubideak…
…arroz soroak eta baratze berdatuak".
"Kooperatiba horiek gizarte berri bat sortzen dute…
…ustelkeriaz eta era guztitako gaizkileez gabetua".
"Kooperatiba horiek gizarte berri bat sortzen dute…
…kolektibista, usteldu gabea…
…berdintasunezkoa, oparoa".
"Kooperatiba horiek bizitza perfektu bat dute…
…elikaduraren aldetik…
…osasun eta higienearenetik…
…kultura eta ikasketen aldetik…
…hezkuntzarenetik".
Errealitatea hau da:
Lastozko etxeak…
…lehortea…
…akidura…
…gosea…
…neonezko hodiak gauez lan egiteko…
…bozgorailuak esloganak oihukatzen.
Ideologia arroz soroetan eta lursailetan barrena zebilen.
Irudi motel eta benetako hauek filmatu zituenak…
…Ang Sarun du izena.
Khemer gorrien kamerari bat zen.
Harenak dira, baita ere, Pol Poten hitzaldi baten irudi hauek.
Zergatik lauso hori?
Akats tekniko bat ote da?
Edo umeak piltzarretan erakutsi nahi zituen?
Bere herriaren egoera agertu nahi ote zion 1. Anaiari?
Kameraria torturatu egin zuten…
…eta, gero, exekutatu.
Bere gorpua desagertu egin zen.
Bere historia desagertu egin zen.
Baina pelikula hau, ez.
"Konprometi gaitezen beti gorago jasotzera…
…iraultzaren estandarte gorria!"
Maoren esaldi bat dirudi.
Angkarren eslogan bat da.
Pol Pot bera aireportura joan da…
…eta harrera egin die bi txinatar buruzagi handiri:
Zhang Txunqiao…
…eta Geng Biao.
Txinatar kamaradek inspiratu dute…
…Kamputxea Demokratikoaren politika eta ideologia.
Anaitasun-irudi hau ez da falta.
Aurrerako jauzi handia ez al da zoragarria?
Egunero ez al da jaieguna?
Kamputxea ez al da lortzen ari garbitasunaren eta hutsaren bidez…
…txinatar iraultzak lortu ez zuena?
Kamputxea ez al da neurriz gaineko ideologia laborategi bat?
Bisita hau ez al da ikasgai bat?
Arratoiak harrapatu genituen.
Jan egin genituen.
Intsektuak jan ditugu…
…sustraiak…
…barraskilo gordinak.
Gizatasuna galtzen hastea da hori.
Gosez…
Gaixotasunez…
…gorputzaren hondamenez.
Nork filmatu du herri gaixotua?
Nork filmatu ditu pagodak, behartsu-etxe bihurtuak?
Edo nire ohe ondokoa, belauna harrek jana?
Edo neska gazte hori…
…ezin erditurik…
…gau osoa garrasika…
…bakarrik…
…bere sabelean joka, hil arte?
Badago, noski, khmer gorrien ospitale bat.
Aste asko bizi izan nintzen heriozko areto handi haietan.
Sendagaiak Coca-Cola botiletan daude.
Koko-zukua injektatzen zitzaien gaixoei…
…garbi-garbia.
Nahiago nuke inoiz berriz ez entzun ez intziriak…
…ez zotinak, ez oihuak…
…ez gehiago usaindu haragi epel ustela.
Hilak gauez joaten dira.
Goizetan garraiatzen nituen zurezko oholetan.
Eta bizirik atera nintzen.
Lurrean eserita dagoen gizon hau ahulegi dago.
Ez du jaten.
Ez da mugitzen.
Haren irudia neure baitan daukat duela urte asko.
Eskua luzatzen diot.
Khmer gorriek sendagai kapitalistak suntsitu dituzte.
Sustraiak txikitu dituzte…
…eta irakiten jarri.
Botika tradizionalekin esperimentatu dute…
…iraultzaileak baitira.
Nonahi badaude gizakiekin esperimentatzeko unitateak.
S21n, adibidez.
"Ez dago agiririk!"
"Agiri praktikoak bakarrik!"
Aretoa garbitzen nuen.
Gaixoak garbitzen nituen.
Eta goizero…
…hobira garraiatzen nituen hildakoak.
Batzuetan, zuloaren ertzean egoten nintzen.
Zarata sakonak daude…
…hezurrak elkar joka…
…eskuak bila eta ume baten eskuak aurkitzen.
Ustez bizirik dagoen eta historia kontatzen ari den umea…
…ni naiz.
Bizitzaren erdian…
…haurtzaroa berriz agertzen da…
…ezti eta garratz…
…bere irudiekin.
Haurtzaroa itotze bat bezala.
Haurtzaroa galdera bat bezala.
Nola nago hemen?
Zergatik ezin izan nien niretarrei gehiago lagundu?
Haurtzaroarekin batera…
…heriotza ere hor dago.
Beren irudiei begira ulertzen ditugu khmer gorriak.
Pol Potek bere nahiaren arabera tankeratzen du errealitatea.
Naturak ere men egin behar dio.
Batzuetan…
…buruzagiek hainbat herri biltzen zituzten…
…eta film bat proiektatzen ziguten.
Herriaren borroka goraipatzen zuen…
…potentzia kolonizatzaileen kontra.
Jakina…
…bagenekien aktoreak txarrak zirela…
…filma txarra zela.
Eta, atzean, asko lo zeuden, leher eginda…
…ni bezala.
Lau urtez…
…batetik bestera mugitu gintuzten lanera.
Nola matxinatu arropa beltza eta koilara bat baizik ez edukita?
Galduta zaudenean?
Goseak zaudenean?
Budismoa eta patua onartzea omen da arrazoia, gaur batzuek diotenez.
Non zeuden arima on haiek orduan?
Liburuetan?
Ideien zeruan?
Hemen ez du ez karmak ez erlijioak hiltzen.
Ideologiak baizik.
Totalitarismo guztien hasieran faltsukeria dago.
"Etsaien beldur zara?"
"Enborren beldur zara".
Baso handietan lan egiten nuen.
Zuhaitzak bota behar genituen artoa ereiteko.
Bero zegoen eta heze.
Sugeak eta migalak zeuden.
Tximuak.
Eta muskerrak, eta nire kideetako batzuek jan egiten zituzten.
"Naturak ez gaitzala garaitu!"
"Zin egin dezagun eraso egingo dugula!"
"Tarte bat ireki! "
Eslogan horiek ez ninduten inoiz esnatu…
…baina basoko zaratek, bai.
Zaildu egin ginen…
…hotza borrokatzen ohitu ginen…
…gure gorputzak kontrolatzen.
Ekaitzaren ondoren, arropa bustiarekin lo egiten genuen.
Azoka zentrala datorkit gogora:
Usain garratz eta alaiak…
…jasminaren usainak.
Maiteminduez gogoratzen naiz…
…beren keinu lotsatiez.
Beren begiradez.
Ugaritasunaz oroitzen naiz.
Zetaz oroitzen naiz…
…arrainaz, haragiaz…
…eta oilasko egosiaren usainaz…
…4 urtez obsesionatu baininduen.
Otordu alaiez oroitzen naiz.
Nire haurtzaroko azokan…
…jendeak ahoa zuen.
Barre egin, hitz egin eta elkarri musu ematen zioten.
Kale bera da…
…bizirik eta hutsik.
Bai, berdina…
…Phnom Penheko aldirietan…
…begiak ireki besterik ez dago.
Gogoan dut mundu inperfektu eta gizatiar hura.
"2.000 urteko esklabotasuna" esan zuen Pol Potek.
Gizaki bat da, zu eta ni bezalakoa.
Aukera bat egin behar izan zuen.
Aukera ideologiko bat, aukera kriminal bat.
Baina oso zaila da…
…horregatik egin nahi nuen film hau.
Inor ez da hiltzaile edo borrero jaiotzen.
Gure semeak ondo daki orain berriketan.
Hizketan eta hizketan.
Etorri handia du.
Irakaslea izatea nahi nuen, zu bezala.
Baina gure historia grabatzen ari da.
Gu gara.
Baina badaude behartsu gosetuak.
Aberatsek beren lurretatik botatzen dituzte.
Eta berak khmer gorriak baizik ez ditu buruan.
Aitak arrazoi du.
Khmer gorrien aurretik…
…behartsuak beren lurretatik botatzen zituzten.
Bidegabekeria horri esker bereganatu zuten herria.
Eta estatubatuarrengatik ere bai.
500.000 tona bonba jaurti zituzten Kanbodian.
Orduan behartsuek iraultzarekin bat egin zuten.
Ukabilak altxatu zituzten.
Khmer gorriek gezurra esaten zieten justiziaz…
…berdintasunaz…
…zorionaz…
…aurrerabideaz…
…gauza guztiez.
Eta behartsu horiek berak lurra aitzurtzen ari dira orain ere.
Batzuetan, ume bat ikusten dut.
Demagun ni naizela.
Dena gaizki atera zitzaion.
Ez zekien arrantza egiten…
…oinutsik ibiltzen eta borrokatzen.
Handik urte batzuetara…
…errudun sentitzen da behar gorrian zeudenei ezin izan zielako lagundu.
Hitz egiteak lasaitasuna omen dakar.
Ulertu egiten da.
Zeharkatu egiten da.
Niri…
…jakinduria ez zait inoiz etorriko.
Ez dut niretarren irudirik bilatzen…
…ukitu egin nahi nituzke.
Haien ahotsa falta da…
…beraz ez dut kontatuko.
Dena utzi nahi nuke…
…nire hizkuntza utzi, nire herria…
…alferrik.
Eta haurtzaroa itzuli egin da.
Orain…
…umea dabil nire bila.
Umea ikusten dut.
Nirekin hitz egin nahi luke.
Baina ez da erraza hitzak aurkitzea.
Txakur beltz hau…
…pasabidearen erregea da.
Bere ontzira narama.
Ikusten dudanean, feltrozko kapeladun gizona datorkit burura…
…eta ibaia hilotzez betea.
Bizi nintzen herrian…
…familia batzuk bizitzen segitu zuten khemer gorriak joan ondoren.
Gazteak Tailandiara joan ziren lanera.
Herriko buruzagia zena…
…krudela baitzen eta izutu egiten gintuen bere zaldian…
…ez zuten atxilotu.
Zoriontsu bizi izan da, nik uste…
…eta ume asko eduki ditu.
Khmer gorrien jangela desagertu egin da.
Ia ez da ezer gelditzen.
Pitxar puskak…
…eltze herdoilduak…
…buztinezko labe bat.
Dena bukatu da…
…film krudel batean bezala.
Ospitaletik gertuko hobiak, berriz…
…hainbeste jende lurperatu nuen lekua…
…ama eta arrebak…
…aintzira artifiziala bihurtu dira…
…nazioarteko erakunde batek moldatua.
Hezurrak eraman egin zituzten.
Kalabaza eta artoa landatu zuten.
Baina aintzirako ura hain da gazia…
…hain modu bitxian berdea…
…non inor ez baita ausartzen ur hori hartzen edo edaten.
Hildakoak hor al daude?
Bai.
Batzuetan haien gainean ibili garela iruditzen zait.
Beraz, urrundu egiten naiz.
Badaude beti arima herratuak…
…leku baten bila…
…han goxo eta prestu pentsatzeko.
Askok erresistitu egin zuten.
Askok.
Isilik.
Hitzik esan gabe.
Irribarrerik egin gabe.
Batzuetan, aski da keinu bat ezetz esateko.
Aita dut gogoan, bere aukera guri jakinarazten.
Batzuetan, isilunea garrasi bat da.
Dolua zaila da.
Ehorzketa amaiezina da.
Ez dago jadanik animalia-bagoirik.
Ez dago esloganik…
…ez zaindari gazte beltzez jantzirik.
Lurra hor dago, odolez blai.
Haien haragia nirea da.
Horrela elkarrekin gaude.
Gauza asko daude gizakiak ikusi edo jakin behar ez lituzkeenak.
Eta ikusiko balitu…
…hobe luke hiltzea.
Baina gutako batek gauza horiek ikusi edo jakiten baditu…
…orduan bizi egin behar du haiek kontatzeko.
Goizero…
…hobi gainean lan egiten nuen.
Nire palak hezurrak eta buruak jotzen zituen.
Inoiz ez zegoen lur nahikorik.
Ni hil behar naute.
Edo, beharbada, hil naute jadanik.
Ez dut falta den irudia aurkitu, jakina.
Haren bila ibili naiz…
…alferrik.
Film politiko batek asmatu duena aurkitu beharra dauka.
Beraz, irudi hau sortu dut.
Begira nagokio.
Hura maite dut.
Eskuan eusten dut aurpegi maitatu bat bezala.
Falta den irudi hori…
…eman egiten dizuet orain…
…gu bilatzeari sekula utz ez diezaion.
ITZULPENA - AZPITITULUAK: Jon Muñoz