1
00:00:28,680 --> 00:00:33,119
{\an8}Mendetan ingelesen menpe,
Irlanda zatitu egin zuten 1922an.

2
00:00:33,439 --> 00:00:38,360
{\an8}Hegoaldean, estatu beregaina;
iparraldea, aldiz, britainiarren menpe.

3
00:00:39,400 --> 00:00:43,000
{\an8}Sira Abenoza naiz.
Filosofia irakaslea naiz,

4
00:00:43,119 --> 00:00:48,080
{\an8}eta antzinako sokratikoen erara
irakasten dut: elkarrizketaren bidez.

5
00:00:49,520 --> 00:00:55,200
{\an8}60ko hamarkadan gatazka piztu zen
unionista eta errepublikanoen artean.

6
00:00:55,320 --> 00:01:00,119
{\an8}Indarkeriak hiru hamarkada iraun zituen.
Aldi honi "The troubles" esaten diote.

7
00:01:00,400 --> 00:01:04,439
{\an8}Kataluniako eta Erdialdeko Amerikako
espetxeetan saiatu ondoren,

8
00:01:04,560 --> 00:01:08,360
{\an8}orain elkarrizketa ariketa hau
Ipar Irlandara eramango dut.

9
00:01:10,640 --> 00:01:15,800
{\an8}"Istiluen" garaiko gertakari larriena
1972ko "Igande odoltsua" izan zen.

10
00:01:16,119 --> 00:01:19,600
{\an8}Soldadu britainiarrek armarik gabeko
14 herritar hil zituzten...

11
00:01:19,720 --> 00:01:22,959
{\an8}...eskubide zibilen aldeko
elkarretaratze batean.

12
00:01:23,080 --> 00:01:27,400
{\an8}"Istiluak" 1998ko Ostiral Santuko
hitzarmenarekin amaitu ziren.

13
00:01:27,720 --> 00:01:32,479
{\an8}Autogobernua izateko aukera
itzuli zion Ipar Irlandari.

14
00:01:33,439 --> 00:01:38,439
{\an8}ELKARRIZKETAN

15
00:01:44,160 --> 00:01:47,640
{\an8}Hemen, Belfasten,
oraindik badago zer konpondu,

16
00:01:47,800 --> 00:01:50,680
{\an8}baina asko aurreratu dute
adiskidetze bidean.

17
00:01:51,239 --> 00:01:54,080
{\an8}Ostiral Santuko hitzarmenaz geroztik...

18
00:01:54,200 --> 00:01:57,680
{\an8}...urratsak bake giroan egiten dira,
eta katolikoak eta protestanteak...

19
00:01:57,800 --> 00:02:01,760
{\an8}...ia elkarlanean erakusten dizkiete
turistei euren gune adierazgarrienak.

20
00:02:01,879 --> 00:02:05,360
{\an8}-Kaixo, zer moduz? Sira naiz.
-Urte askotako. Ni, Joe.

21
00:02:05,439 --> 00:02:08,360
{\an8}-Urte askotako. Zer moduz?
-Ongi.

22
00:02:09,119 --> 00:02:13,000
{\an8}Galdetu nahi duzun guztia,
ez lotsatu.

23
00:02:16,239 --> 00:02:17,560
{\an8}Ederra!

24
00:02:18,040 --> 00:02:22,560
{\an8}Murphyren legea: txarto irten ahal bada,
txarto irtengo da.

25
00:02:22,840 --> 00:02:27,119
{\an8}Hamar urte daramatzat larunbat
eta igandeetan bisitaldiak gidatzen.

26
00:02:27,239 --> 00:02:30,400
{\an8}Mundu osoko jendea izaten dut.

27
00:02:30,479 --> 00:02:34,280
{\an8}Preso politiko ohia naiz,
18 urtez egon nintzen kartzelan.

28
00:02:34,360 --> 00:02:38,720
{\an8}Eraman ninduten lehen aldian 
guztiz errugabea nintzen.

29
00:02:38,840 --> 00:02:44,360
{\an8}Anaiaren bila etorri ziren, baina etxean
ez zegoenez, neu atxilotu ninduten.

30
00:02:45,400 --> 00:02:49,920
{\an8}36 orduko galdeketa egin zidaten.

31
00:02:50,280 --> 00:02:54,400
{\an8}-Orduan erabaki zenuen militatzea?
-Bai, orduantxe.

32
00:02:54,520 --> 00:02:59,800
{\an8}-Orduan esan zenuen...
-Bai, "nahikoa da" esan nuen.

33
00:03:00,239 --> 00:03:05,200
{\an8}"Zerbait egiteko ordua da",
esan nion neure buruari.

34
00:03:06,160 --> 00:03:11,400
{\an8}Egiatan diotsut, nik ez dut indarkeria
atsegin, ez naiz pertsona bortitza.

35
00:03:11,560 --> 00:03:17,040
{\an8}Ezer egin ezik, kakati epel bat nintzela
sentitzen nuen.

36
00:03:17,200 --> 00:03:19,479
{\an8}Zerbait egin behar nuen.

37
00:03:20,760 --> 00:03:23,680
{\an8}Belfasten,
gune katoliko guztietan dago...

38
00:03:23,840 --> 00:03:27,800
{\an8}...boluntarioen sakrifizioa eskertzeko
altxatutako oroitarri bat.

39
00:03:28,200 --> 00:03:32,200
{\an8}Monumentu horietako askotan
hildako zibilak ere badaude.

40
00:03:32,320 --> 00:03:34,600
{\an8}Auzoan hil zuten jendea.

41
00:03:36,800 --> 00:03:39,479
{\an8}OROITZAPENAREN LORATEGIA

42
00:03:39,920 --> 00:03:43,840
{\an8}Hau Belfasten daudenetatik
ikusgarrienetakoa da.

43
00:03:43,959 --> 00:03:46,840
{\an8}Oroitarri ederra da.

44
00:03:47,040 --> 00:03:51,879
{\an8}Uste duzu denek merezi dutela
hakalo oroitarri bat?

45
00:03:52,479 --> 00:03:56,479
{\an8}Bakoitzak bere iritzia izan dezake.
Nire ikuspegitik...

46
00:03:56,800 --> 00:04:02,080
{\an8}...askatasunaren alde borrokatu diren
boluntarioek merezi dute oroitarri bat.

47
00:04:02,879 --> 00:04:05,720
{\an8}Batzuei ez zaie ondo iruditzen,

48
00:04:06,119 --> 00:04:11,400
{\an8}«Baina RUCen eta britainiar armadaren
oroitarrien aurretik igaro behar zara!».

49
00:04:11,520 --> 00:04:14,640
{\an8}Eta nik erantzuten diet,
"Horrelakoa da bizitza".

50
00:04:14,800 --> 00:04:18,320
{\an8}Nik ere ez dut gogoko,
baina hala da.

51
00:04:20,720 --> 00:04:24,200
{\an8}-Zergatik elkartuko gara leku honetan?
-Hau eremu neutrala da.

52
00:04:24,320 --> 00:04:29,119
{\an8}Gure eta euren aldeen artean dago,
eta beti erdian elkartzen gara.

53
00:04:29,200 --> 00:04:33,080
{\an8}Ni ezin naiz han bildu eurokin,
eta eurak ere ez hor, nirekin.

54
00:04:33,160 --> 00:04:34,840
{\an8}Horregatik geratzen gara hemen.

55
00:04:36,680 --> 00:04:38,560
{\an8}Kaixo, zer moduz?

56
00:04:39,800 --> 00:04:42,400
{\an8}-Kaixo. Sira naiz.
-Urte askotako.

57
00:04:42,600 --> 00:04:46,239
{\an8}-Ni Noel Large naiz.
-Urte askotako.

58
00:04:46,520 --> 00:04:51,000
{\an8}-Egoera hobean izan zitekeen.
-Bai, ez dugu eguraldi ona.

59
00:04:52,400 --> 00:04:54,600
{\an8}-Bueno, utzi egingo zaituztet.
-Ongi.

60
00:04:54,840 --> 00:04:57,119
{\an8}-Gero egongo gara.
-Bai, mila esker.

61
00:04:58,040 --> 00:05:00,520
{\an8}Ni, unionista naizen aldetik,

62
00:05:01,400 --> 00:05:05,800
{\an8}harantzago joango bagina
ez nintzateke eroso sentituko.

63
00:05:06,160 --> 00:05:10,360
{\an8}Eta gauza bera nazionalistak,
beste alde honetan sartuko balira.

64
00:05:10,800 --> 00:05:16,160
{\an8}1981an sartu nintzen bete-betean
UVFn, Ulsterreko Boluntarion Indarrean.

65
00:05:16,320 --> 00:05:19,239
{\an8}Pistolari aktiboa izan nintzen.

66
00:05:19,439 --> 00:05:24,280
{\an8}Azkenean atxilotu nindutenean
lau biziarteko zigor jarri zizkidaten,

67
00:05:24,400 --> 00:05:28,520
{\an8}eta beste delituengatik,
375 urteko espetxe-zigorra.

68
00:05:28,600 --> 00:05:31,119
{\an8}"H" blokeetan sartu ninduten.

69
00:05:31,600 --> 00:05:35,239
{\an8}Eta espetxean nengoela,
artean hogei urte nituen...

70
00:05:35,320 --> 00:05:38,160
{\an8}-Zenbat denbora egin zenuen barruan?
-Hamasei urte.

71
00:05:38,280 --> 00:05:43,800
{\an8}Eta kartzelan bost urte eman eta gero,
indarkeria behin betiko utzi nuen.

72
00:05:44,320 --> 00:05:46,400
{\an8}Horma hau altxatu zuten, ze...

73
00:05:46,520 --> 00:05:49,520
{\an8}...alde biak aurrez aurre zeuden
eta ezerk ez zituen banatzen.

74
00:05:49,640 --> 00:05:53,400
{\an8}Elkarren ondoan bizi ziren,
kale berean eta egoera berdintsuan.

75
00:05:53,520 --> 00:05:56,280
{\an8}Behin, bi gautako
istilu larrien ondoren...

76
00:05:56,400 --> 00:06:00,560
{\an8}...britainiar armada etorri zen
eta erdian jarri zen bi aldeok banatzen,

77
00:06:00,760 --> 00:06:04,080
{\an8}baina haien barrikadak
behin-behinekoak ziren.

78
00:06:04,320 --> 00:06:06,680
{\an8}Eta noiz desagertuko da?

79
00:06:06,800 --> 00:06:09,920
{\an8}Hormaren ondoan bizi den
jendearekin hitz egiten baduzu,

80
00:06:10,040 --> 00:06:14,360
{\an8}oraindik ez dago konfiantza nahikorik
bestearengan.

81
00:06:14,840 --> 00:06:17,160
{\an8}-Zer deritzozu horma-irudi honi?

82
00:06:18,439 --> 00:06:23,959
{\an8}Gurago nuke etorkizuneko beste 
gaiak jorratuko balitu hormak,

83
00:06:24,080 --> 00:06:28,479
{\an8}gure kulturan pistolariak
baino askoz gehiago baitago.

84
00:06:29,680 --> 00:06:32,800
{\an8}Baina ohartzen naiz prozesu bat dela,

85
00:06:32,920 --> 00:06:37,400
{\an8}eta ezin garela etorri,
gainean margotu, eta esan...

86
00:06:37,520 --> 00:06:42,000
{\an8}...gizon gazte hauek
egin zuten hiltzerainoko sakrifizioa...

87
00:06:42,119 --> 00:06:45,760
{\an8}...ahaztu egin behar dugula.
Ez, eurek ere familiak dituzte.

88
00:06:48,280 --> 00:06:52,320
{\an8}Gatazka armatu batean
esku hartzeko erabakia...

89
00:06:52,439 --> 00:06:56,239
{\an8}...zergatik eta nola hartzen duzun
jakitera etorri naiz.

90
00:06:56,360 --> 00:07:01,280
{\an8}Barruan egotea zer den sentitzera,
eta ea nola bideratu gaitezkeen bakerantz.

91
00:07:02,640 --> 00:07:06,800
{\an8}Horretarako, jende ezberdina bilduko dut,

92
00:07:07,959 --> 00:07:12,080
{\an8}duela gutxira arte elkarren aurka
borrokatzen egon den jendea.

93
00:07:12,239 --> 00:07:17,040
{\an8}Uste baitut gatazka 
bateko ahots ezberdinak bilduz,

94
00:07:17,479 --> 00:07:21,479
{\an8}gauza izan gaitezkeela
hobeto ulertzeko zergatik gertatu zen.

95
00:07:21,560 --> 00:07:25,439
{\an8}Eta ea saioa lagungarri den
munduko beste herrialde batzuentzat ere,

96
00:07:25,520 --> 00:07:30,800
{\an8}gatazka berdinak jasan dituztenentzat,
Euskal Herria esate baterako.

97
00:07:31,760 --> 00:07:34,640
{\an8}Winston Irvine alderdi unionistako
bozeramailea da.

98
00:07:34,760 --> 00:07:37,800
{\an8}Harreman politikoak ditu
erakunde paramilitar batekin.

99
00:07:38,040 --> 00:07:40,959
{\an8}Jackie McDonald alderdi unionista baten
buruzagia izan zen.

100
00:07:41,239 --> 00:07:43,560
{\an8}Bost urte egin zituen kartzelan.

101
00:07:43,800 --> 00:07:46,680
{\an8}Lee Lavis britainiar armadako
soldadu ohia da.

102
00:07:47,160 --> 00:07:52,760
{\an8}Roger McCallum ofiziala izan zen
Ipar Irlandako polizian.

103
00:07:53,000 --> 00:07:55,760
{\an8}Eibhlin Glenholmes errepublikanoa da.

104
00:07:55,959 --> 00:07:59,000
{\an8}Estatu britainiarrak salatu zuen
IRAko kidea izateaz,

105
00:07:59,119 --> 00:08:01,080
{\an8}baina ez dute inoiz kondenatu.

106
00:08:03,439 --> 00:08:08,680
{\an8}Michael Culbert IRAko kidea izan zen.
15 urte egin zituen espetxean.

107
00:08:11,920 --> 00:08:16,680
{\an8}Eskerrik asko, benetan, etortzeagatik
eta konpromisoa onartzeagatik.

108
00:08:16,800 --> 00:08:19,640
{\an8}Biziki estimatzen dizuegu.

109
00:08:19,800 --> 00:08:25,080
{\an8}Mahai inguru honetan elkarrekin
igaroko ditugun ordu hauen helburua da...

110
00:08:25,239 --> 00:08:32,239
{\an8}...zuotako bakoitzaren bizipenetatik
eta esperientzia pertsonaletatik ikastea.

111
00:08:32,720 --> 00:08:35,640
{\an8}Uste dugu badugula zer ikasi,

112
00:08:35,760 --> 00:08:40,920
{\an8}eta aintzat hartu behar dugula
elkarrizketa zintzoaren garrantzia.

113
00:08:41,560 --> 00:08:44,360
{\an8}"Elkarrizketa" terminoak,
gure ikuspegitik,

114
00:08:44,479 --> 00:08:49,760
{\an8}ez du adierazten
'bestea konbentzitzeko ahalegina',

115
00:08:49,959 --> 00:08:52,640
{\an8}baizik eta 'besteak ulertzen
saiatu behar dugula'.

116
00:08:54,920 --> 00:08:59,200
{\an8}Eta lehen eguna denez,
eta sarrera gisa edo,

117
00:08:59,959 --> 00:09:03,160
{\an8}eskatuko dizuet
bakoitzak bere burua aurkeztea.

118
00:09:03,959 --> 00:09:07,239
{\an8}Ni Lee Lavis naiz.
1971n jaio nintzen Ingalaterran,

119
00:09:07,360 --> 00:09:10,600
{\an8}Midlands eskualdeko
Berton-on-Trent herrian.

120
00:09:10,840 --> 00:09:13,840
{\an8}Langile-klaseko inguru batean
hazi nintzen.

121
00:09:14,000 --> 00:09:15,840
{\an8}Gure aita soldadua izan zen.

122
00:09:16,400 --> 00:09:18,840
{\an8}Baina beste hainbat lanbide ere izan zituen.

123
00:09:19,000 --> 00:09:21,239
{\an8}Orduan kamioi gidaria zen,
eta ama, garbitzailea.

124
00:09:22,439 --> 00:09:24,959
{\an8}Graduatu baino lehen
utzi nuen eskola,

125
00:09:25,200 --> 00:09:27,439
{\an8}eta armadan sartu nintzen 1989an.

126
00:09:28,280 --> 00:09:32,520
{\an8}Roger McCallum, 62 urte.

127
00:09:32,760 --> 00:09:37,680
{\an8}1953an jaio nintzen Portrush-en,
iparraldeko itsasertzean.

128
00:09:38,200 --> 00:09:40,560
{\an8}Betidanik izan nahi nuen polizia.

129
00:09:43,200 --> 00:09:49,320
{\an8}RUC errege polizian lehenengo
eta Ipar Irlandako Polizian gero,

130
00:09:49,680 --> 00:09:58,119
{\an8}28 urtez izan naiz polizia,
1976tik 2004ra arte.

131
00:10:01,840 --> 00:10:09,600
{\an8}2003an sortu zuten RUCen
"George Cross oroimenezko lorategia".

132
00:10:10,360 --> 00:10:15,479
{\an8}"Istiluen" garaian hildako
polizien oroimenez eraiki zen,

133
00:10:15,959 --> 00:10:19,520
{\an8}eta orduan hildako
302 polizien izenak jasoak ditu.

134
00:10:19,640 --> 00:10:22,439
{\an8}Lasaitasunezko leku bat da,

135
00:10:22,520 --> 00:10:26,600
{\an8}jendea bertara joan dadin
pentsatzera, gogoeta egitera...

136
00:10:26,760 --> 00:10:28,520
{\an8}...eta gogoratzera.

137
00:10:29,600 --> 00:10:35,479
{\an8}Honek, polizia-akademian,
nire ondoko ohean lo egiten zuen.

138
00:10:35,760 --> 00:10:38,520
{\an8}Kenny Lynch agentea.

139
00:10:39,360 --> 00:10:43,600
{\an8}Akademiatik irten
eta urtebetera hil zuten,

140
00:10:44,200 --> 00:10:47,760
{\an8}1977ko ekainaren 2an.

141
00:10:48,400 --> 00:10:50,920
{\an8}Oso gizon jatorra zen.

142
00:10:51,520 --> 00:10:54,520
{\an8}Zazpi astez gelakideak izan ginen,

143
00:10:54,640 --> 00:10:58,080
{\an8}gela berean lo egiten,
oheak elkarren ondoan.

144
00:10:58,200 --> 00:11:00,520
{\an8}Horrek zer pentsatua ematen dizu:

145
00:11:00,640 --> 00:11:03,760
{\an8}"Zergatik bera?
Zergatik ez ni?"

146
00:11:11,400 --> 00:11:15,640
{\an8}Bat-batean begiak irekitzen dituzu
eta konturatzen zara, «Arraioa!»,

147
00:11:15,800 --> 00:11:18,959
{\an8}«Ipar Irlandan,
edo Irlandako iparraldean,"

148
00:11:19,119 --> 00:11:24,840
{\an8}"neuri txikitan kontatu zizkidatenak
baino askoz istorio gehiago dago-ta!»

149
00:11:25,080 --> 00:11:28,200
{\an8}Irlandako historiaz
nik ez dakit ezertxo ere.

150
00:11:28,280 --> 00:11:32,800
{\an8}Aldiz, Henrike VIII.aren sei emazteez eta
Ingalaterrako Gerra Zibilaz dena dakit.

151
00:11:32,879 --> 00:11:37,119
{\an8}Horregatik, deseroso sentitu arren,
elkarrizketa hauek izan behar ditugu.

152
00:11:37,200 --> 00:11:39,479
{\an8}Elkarrekin hitz egin behar dugu,

153
00:11:39,560 --> 00:11:44,040
{\an8}eta adi entzun besteek kontatzeko dutena,
norberarena ez baita egia osoa.

154
00:11:44,160 --> 00:11:47,119
{\an8}-Utziko ohar bat egiten, Roger?

155
00:11:47,879 --> 00:11:50,840
{\an8}Iraingarria iruditzen zait esatea...

156
00:11:50,920 --> 00:11:56,360
{\an8}...jendeari ez zaiola kontatu
bere historiari buruzko egia osoa.

157
00:11:56,640 --> 00:11:59,479
{\an8}Zergatik?
Errepublikanoen ikuspegitik,

158
00:11:59,520 --> 00:12:03,720
{\an8}eta ez dut uste hau iraina denik
ez Jackierentzat ez zeuretzat ere,

159
00:12:03,800 --> 00:12:07,720
{\an8}argi dagoelako
egoera kolonialean bizi garela.

160
00:12:07,800 --> 00:12:11,320
{\an8}Hara, beltzak
edo azal-ilunak izango bagina,

161
00:12:11,400 --> 00:12:15,959
{\an8}orduan begien bistakoa litzateke
Gobernu atzerritar baten menpe gaudela,

162
00:12:16,160 --> 00:12:20,959
{\an8}britainiarrak zuriak direlako
eta agintari zuriak jartzen dituztelako.

163
00:12:21,080 --> 00:12:24,920
{\an8}Hala egin zuten Afrikan,
Indian, Ekialde Hurbilean...

164
00:12:25,119 --> 00:12:28,959
{\an8}-Diozuna interesgarria da, baina...

165
00:12:30,000 --> 00:12:35,280
{\an8}jendeak ezin omen du onartu
egoera berdin-berdina dela.

166
00:12:35,479 --> 00:12:39,800
{\an8}-Diozuna interesgarria da, baina...

167
00:12:40,119 --> 00:12:42,680
{\an8}...guri dagokigunez
ez da oso egokia.

168
00:12:42,800 --> 00:12:47,840
{\an8}Gure familia Eskoziatik hona bidali zuten
ardiak lapurtzeagatik 1608. urtea inguru,

169
00:12:47,920 --> 00:12:52,239
{\an8}eta harrezkero hauxe izan da
gure herrialdea, gure lurraldea.

170
00:12:52,320 --> 00:12:57,280
{\an8}Niretzat ez da inoiz kolonia bat izan,
baizik eta Erresuma Batuaren zati bat,

171
00:12:57,360 --> 00:13:02,680
{\an8}nahiz eta orain, egia esango dizut,
gusturago nagoen "ipar irlandar" legez.

172
00:13:02,760 --> 00:13:05,239
{\an8}Niretzat argi eta garbi dago.

173
00:13:05,720 --> 00:13:08,400
{\an8}Ni uharte honetan jaio nintzen,

174
00:13:08,760 --> 00:13:14,080
{\an8}eta ez dut ikusten inola ere
neure burua kolonizatzaile bat bezala,

175
00:13:14,400 --> 00:13:19,000
{\an8}zu bezalako pertsonak
zapaltzen dabilena,

176
00:13:19,239 --> 00:13:21,959
{\an8}ni legetxe -bestalde-
langileak zaretenak.

177
00:13:22,119 --> 00:13:25,680
{\an8}Nik ez dut botererik,
ez aberastasunik.

178
00:13:27,280 --> 00:13:29,760
{\an8}Jaiotzez britainiarra naiz.

179
00:13:29,920 --> 00:13:34,160
{\an8}Ipar Irlandako estatuan jaio nintzen,
Britainia Handiaren zati dena.

180
00:13:40,360 --> 00:13:42,360
{\an8}Winston Irvine naiz.

181
00:13:42,479 --> 00:13:47,600
{\an8}Shankill-en hazi nintzen,
Belfasteko eremu langile,

182
00:13:47,840 --> 00:13:51,320
{\an8}unionista, protestante
eta loialistan,

183
00:13:52,479 --> 00:13:55,760
{\an8}langile-familia apal batean.

184
00:13:57,760 --> 00:14:01,800
{\an8}Eraikin zoragarria da hau:
Shankilleko liburutegia.

185
00:14:02,119 --> 00:14:04,479
{\an8}Uste dut liburutegi honek...

186
00:14:04,560 --> 00:14:09,320
{\an8}...ederki adierazten dituela
komunitate honen ezaugarriak,

187
00:14:09,640 --> 00:14:13,080
{\an8}iraganekoak
zein etorkizunera begirakoak.

188
00:14:16,600 --> 00:14:18,879
{\an8}Heziketa da bizkarrezurra,

189
00:14:18,959 --> 00:14:23,040
{\an8}eta bertatik eta berari lotuta
sortzen da beste guztia.

190
00:14:23,239 --> 00:14:27,040
{\an8}Ulertuak izatekoa da
gizakion premia handienetako bat.

191
00:14:27,160 --> 00:14:31,360
{\an8}Ulertzen gaituztela sentitzen dugunean
harremanetan hasten gara,

192
00:14:31,520 --> 00:14:36,119
{\an8}eta bide horretatik lor ditzakegu
bakea eta adiskidetzea.

193
00:14:38,000 --> 00:14:41,239
{\an8}Nire kasua ezberdina da,
ni Ingalaterran hazi nintzen.

194
00:14:41,400 --> 00:14:45,840
{\an8}Zerbait larria gertatzen zenean
bakarrik izaten genuen hemengo berri,

195
00:14:45,920 --> 00:14:48,879
{\an8}soldadu bat
edo beste norbait hiltzen zutenean.

196
00:14:49,000 --> 00:14:51,640
{\an8}Eta nire ingurukoen iritzia zera zen:

197
00:14:51,879 --> 00:14:54,959
{\an8}«Jende hori ez da gu bezalakoa,»

198
00:14:55,160 --> 00:14:58,119
{\an8}«edo bota egiten ditugu
edo bagoaz.»

199
00:14:58,320 --> 00:15:02,520
{\an8}Ez zuten koloniatzat hartzen,

200
00:15:02,640 --> 00:15:07,600
{\an8}Britainiar erantzukizunari 
uko egingo baliote bezala.

201
00:15:07,959 --> 00:15:09,879
{\an8}Ni irlandarra naiz.

202
00:15:09,920 --> 00:15:12,640
{\an8}Irlandan jaio nintzen,
beraz, irlandarra naiz.

203
00:15:13,520 --> 00:15:16,080
{\an8}Nire herrialdea zatitu zuten,

204
00:15:16,479 --> 00:15:20,760
{\an8}Britainiak menpean zuen azken puskari
eutsi nahi izan ziolako.

205
00:15:20,959 --> 00:15:26,400
{\an8}Iparraldea zen, bertan
herritarren gehiengoa loialistak ziren,

206
00:15:26,640 --> 00:15:31,239
{\an8}eta ondorioz gure komunitatea
bahitua gelditu zen.

207
00:15:32,200 --> 00:15:36,040
{\an8}Eta inoiz ez gaituzte ondo hartu.

208
00:15:36,560 --> 00:15:41,680
{\an8}-Nik ez dut halakorik esan, Eibhlin.
-Ez, badakit, eta ulertzen dut.

209
00:15:41,760 --> 00:15:44,320
{\an8}Baina batzuetan amorrua ematen dit...

210
00:15:44,479 --> 00:15:48,680
{\an8}Zuretarrengandik hurbil nagoenean
gogoa pizten zait esateko:

211
00:15:48,800 --> 00:15:51,640
{\an8}«Ez al zenuten ikusten
zer gertatzen zitzaigun?»

212
00:15:51,720 --> 00:15:54,560
{\an8}Gure aliatuak izan behar zenuketen
eta esan:

213
00:15:54,560 --> 00:15:57,840
{\an8}«Ontzioletan greba egingo dugu
ez baituzue katolikorik onartzen.»

214
00:15:57,840 --> 00:16:00,560
{\an8}Guri unionistek agintzen ziguten.

215
00:16:00,560 --> 00:16:03,560
{\an8}Hemen klase arazoak
beti izan dira,

216
00:16:03,560 --> 00:16:07,119
{\an8}baliteke katolikoekiko ere
klase arazoak nahastu izana,

217
00:16:07,360 --> 00:16:10,760
{\an8}baina arazo asko izan dira
langile klase loialistarekin ere.

218
00:16:10,840 --> 00:16:14,520
{\an8}Artean loialistak (unionisten aldekoak)
izan ere ez ziren.

219
00:16:14,600 --> 00:16:18,040
{\an8}Denak unionistak ginen,
protestante unionistak.

220
00:16:19,720 --> 00:16:23,600
{\an8}Inoiz baino hobeto geundela
esan eta sinetsi egin genien.

221
00:16:24,280 --> 00:16:28,680
{\an8}Errazena iragana baztertu eta
hemendik berriro hutsetik hastea.

222
00:16:28,800 --> 00:16:33,560
{\an8}Baina Shakespearek zioenez, 
"Iragana da Hitzaurrea”.

223
00:16:33,720 --> 00:16:37,920
{\an8}Iraganera begiratu behar dugu
jakiteko zer egin genuen oker,

224
00:16:38,000 --> 00:16:42,920
{\an8}ez, ordea, gertatutakoaren gurpilean
harrapatuta geratzeko.

225
00:16:43,160 --> 00:16:48,520
{\an8}3.700 pertsona hil ziren,
eta horietatik 302 poliziak ziren.

226
00:16:48,680 --> 00:16:53,040
{\an8}Zaurituak askoz gehiago izan ziren, eta
fisiko eta psikikoki elbarrituak, gehiago.

227
00:16:53,239 --> 00:16:56,439
{\an8}Erronka zaila dugu,
baina ni entzuteko prest nago.

228
00:16:56,720 --> 00:17:01,640
{\an8}Ohar txiki bat egin nahi nuke
hiru mila hildako kopuru horretaz.

229
00:17:02,680 --> 00:17:06,439
{\an8}Datuok AEBetara estrapolatuz gero,

230
00:17:07,239 --> 00:17:11,239
{\an8}jende gehiago hil zen hemen
Vietnamgo gerran baino.

231
00:17:11,400 --> 00:17:16,479
{\an8}Datuak estrapolatzeak
laguntzen du benetako eragina ikusten.

232
00:17:16,560 --> 00:17:19,280
{\an8}Ze, bazter txikia da gurea,

233
00:17:19,360 --> 00:17:25,959
{\an8}eta hainbeste bizitza galtzeak, 
eragin handia izan du gizarte osoan.

234
00:17:26,000 --> 00:17:28,760
{\an8}Gure gizartea hautsi du,
kalte handia eragin dio.

235
00:17:28,840 --> 00:17:33,040
{\an8}Ez dago pertsona bakar bat ere
eragina jasan ez duenik, ezta?

236
00:17:33,400 --> 00:17:35,600
{\an8}Ez. Hemen bizi zenik, ez.

237
00:17:36,040 --> 00:17:40,119
{\an8}Beharbada baten bat egongo da.
Jainkoak bakarrik daki non!

238
00:17:40,200 --> 00:17:45,040
{\an8}Bazter urrun batean biziko da,
eta horma handi batek inguratuta.

239
00:17:45,119 --> 00:17:49,439
{\an8}Baina nik ez dut ezagutzen hemen inor
eragin ez dionik...

240
00:17:49,560 --> 00:17:51,840
{\an8}...gatazka honen traumak.

241
00:17:56,360 --> 00:18:00,439
{\an8}Elkarrizketarekin aurrera jarraitu
baino lehen, gauza bat egin behar dut.

242
00:18:00,520 --> 00:18:05,280
{\an8}Alde guztien indarkeriak kaltetutako
biktimetako batzuk aurkitu behar ditut.

243
00:18:05,320 --> 00:18:07,560
{\an8}Euren ahotsa entzun nahi dut,

244
00:18:07,600 --> 00:18:11,160
{\an8}eta Ipar Irlandaren egungo egoeraz
eta etorkizunaz esateko dutena.

245
00:18:12,080 --> 00:18:14,040
{\an8}Peter Eastwood naiz.

246
00:18:14,200 --> 00:18:18,760
{\an8}1979ko irailaren 27an,
goiz itzuli nintzen lanetik.

247
00:18:18,920 --> 00:18:21,800
{\an8}Txirrina jo zuten,
eta emazteak ireki zuen.

248
00:18:21,879 --> 00:18:24,200
{\an8}«Pistolariak!», oihu egin zuen.

249
00:18:24,239 --> 00:18:27,040
{\an8}Borrokan, pistolarietako batek...

250
00:18:27,119 --> 00:18:30,520
{\an8}...tiro egin zidan bizkarrezurrean,
horregatik nago gurpil-aulkian.

251
00:18:30,600 --> 00:18:34,080
{\an8}Plastikozko poltsa beltzean ikustean,
aita, bihotzekoak jota, hil egin zen.

252
00:18:34,160 --> 00:18:36,920
{\an8}Loialistak (unionista aldekoak) izan ziren.

253
00:18:37,600 --> 00:18:39,239
{\an8}Alex Bunting naiz.

254
00:18:39,320 --> 00:18:43,000
{\an8}Bizirik iraun duten biktimen
foroko kidea naiz Ipar Irlandan.

255
00:18:43,119 --> 00:18:47,720
{\an8}IRAk bonba tranpa bat jarri zidan
autoaren azpian.

256
00:18:48,160 --> 00:18:50,160
{\an8}Egun on guztioi!

257
00:18:50,320 --> 00:18:54,400
{\an8}Ann Travers dut izena.
Sei neba-arrebetarik gazteena naiz.

258
00:18:54,879 --> 00:18:59,360
{\an8}Aita epailea zen Belfasten,
eta bertan hazi nintzen.

259
00:19:00,400 --> 00:19:06,479
{\an8}1984ko apirilaren 8an, aita, ama
eta nire ahizpa Mary mezatik zetozen.

260
00:19:06,840 --> 00:19:08,600
{\an8}23 urte zituen.

261
00:19:08,920 --> 00:19:14,040
{\an8}Pistolari batek tiro bat jo zion
eta amaren besoetan hil zen.

262
00:19:15,239 --> 00:19:19,320
{\an8}Beste pistolari batek, arma
egunkari barruan ezkutatzen zuenak...

263
00:19:19,879 --> 00:19:25,320
{\an8}...sei tiro jo zizkion aitari. Lurrera
erori zen, baina bizirik iraun zuen.

264
00:19:25,640 --> 00:19:30,160
{\an8}Bestea Maryrengana hurbildu zen,
eta bekokian ipini zion pistola.

265
00:19:30,320 --> 00:19:34,200
{\an8}Katua sakatu zuen,
baina trabatu egin zitzaion.

266
00:19:34,320 --> 00:19:37,840
{\an8}Berriro ahalegindu zen,
baina trabatu egin zitzaion.

267
00:19:37,959 --> 00:19:40,800
{\an8}Eta orduan ihesi joan ziren.

268
00:19:41,280 --> 00:19:45,080
{\an8}Zuk zer eskatuko zenuke,
egia jakitea?

269
00:19:45,560 --> 00:19:50,560
{\an8}Nolabaiteko aitortza bat ematea?
Justizia egitea?

270
00:19:50,959 --> 00:19:56,000
{\an8}Nik ezin dut barkatu arrebaren izenean,
hori ezinezkoa da, hilda dago eta.

271
00:19:56,119 --> 00:19:58,640
{\an8}Baina badugu justizia egiteko eskubidea.

272
00:19:58,760 --> 00:20:02,879
{\an8}Bizitzekoa giza eskubide oinarrizkoa da,
eta inork ezin digu kendu.

273
00:20:03,040 --> 00:20:07,200
{\an8}Ez dut uste justizia lortuko dudanik,
baina behintzat egia nahi nuke,

274
00:20:07,280 --> 00:20:10,119
{\an8}esatea: «Erratu egin ginen».

275
00:20:10,239 --> 00:20:14,320
{\an8}«Gu tartean ginen,
eta ez zinen zu izan behar».

276
00:20:14,439 --> 00:20:17,959
{\an8}Ama bizi da, 85 urte ditu.
Egia merezi du.

277
00:20:18,040 --> 00:20:22,360
{\an8}Nire lagunekin bat nator,
egia eta justizia, biak behar dira.

278
00:20:23,560 --> 00:20:27,680
{\an8}Baina konponbidearen
eta konpromisoaren alde ote nago?

279
00:20:27,879 --> 00:20:31,840
{\an8}Gogorra da
halako izugarrikeria handiak...

280
00:20:31,959 --> 00:20:36,000
{\an8}...egin dituztenekin
esertzea eta elkarrizketatzea.

281
00:20:36,119 --> 00:20:42,600
{\an8}Gertatutakoa zintzotasunez, argi
eta garbi azaltzea eskatzen diet nik...

282
00:20:42,760 --> 00:20:49,360
{\an8}...jokalari guztiei, alde bietako tiranoei
-loialista zein errepublikano-...

283
00:20:49,560 --> 00:20:51,520
{\an8}...eta gobernuei.

284
00:20:52,080 --> 00:20:59,239
{\an8}Zer paper jokatuko duzue zuok
zeuen seme-alabak eta bilobak...

285
00:20:59,600 --> 00:21:03,840
{\an8}...Ipar Irlanda baketsu batean
bizi daitezen?

286
00:21:04,000 --> 00:21:06,520
{\an8}Zer paper joka dezakezue
horretarako?

287
00:21:06,840 --> 00:21:10,160
{\an8}Lagunen baimenarekin,
beste istoriotxo bat kontatuko dizut.

288
00:21:10,239 --> 00:21:15,040
{\an8}1922an, Estatua sortu zenean,
istilu larriak izan ziren Belfasten.

289
00:21:15,160 --> 00:21:18,800
{\an8}500 pertsona hil ziren.
Nire aitak sei urte zituen,

290
00:21:18,920 --> 00:21:23,600
{\an8}eta tiroz hildako 17 urteko lehengusuaren
hiletara joan behar izan zuen.

291
00:21:23,760 --> 00:21:27,080
{\an8}Beraz, 1922an
aita hileta hartara joan zen,

292
00:21:27,200 --> 00:21:31,000
{\an8}eta 50 urte geroago
bera izan zen indarkeriaren biktima.

293
00:21:31,080 --> 00:21:33,879
{\an8}Nik ez dut nahi
neure bilobek...

294
00:21:34,080 --> 00:21:38,280
{\an8}...guk bizi behar izan ditugun
bizipen latzak jasatea.

295
00:21:38,400 --> 00:21:42,360
{\an8}Munduaren alde honetan
historiak errepikatzeko joera du,

296
00:21:42,479 --> 00:21:45,680
{\an8}eta elkarrizketa hauen bidez...

297
00:21:45,800 --> 00:21:49,680
{\an8}...gauza bagara elkar ulertzeko
eta elkarri eskua luzatzeko,

298
00:21:49,840 --> 00:21:53,879
{\an8}etorkizunean halakorik ez errepikatzea
lortuko dugu.

299
00:21:56,439 --> 00:22:00,800
{\an8}Diotenez, indarkeria ez da hasten
batek tiro egiten duenean,

300
00:22:01,000 --> 00:22:05,560
{\an8}lehenago hasten da
jendearen gogo-bihotzetan.

301
00:22:06,200 --> 00:22:11,320
{\an8}Hemengo indarkeriaren zergatia
azaldu behar izanez gero,

302
00:22:11,640 --> 00:22:15,160
{\an8}zeri egotziko zeniokete?

303
00:22:15,680 --> 00:22:17,720
{\an8}Baziren azalpen ezberdinak
horretarako,

304
00:22:17,959 --> 00:22:21,239
{\an8}baina behin indarkeria hasita,
garrantzia galdu zuten.

305
00:22:21,320 --> 00:22:24,720
{\an8}Orduan elkarren aurka borrokatzea
zen kontua, eta kito.

306
00:22:24,800 --> 00:22:28,320
{\an8}Behin borrokatzen hasita,
logika desagertu egin zen.

307
00:22:28,360 --> 00:22:31,840
{\an8}Borrokatu beharra zegoelako
borrokatzen ginen.

308
00:22:31,879 --> 00:22:37,320
{\an8}Ondo edo gaizki zegoen ez zion axola,
derrigor egin behar zen.

309
00:22:37,720 --> 00:22:41,840
{\an8}Goizero jaiki
eta janzten nintzenean...

310
00:22:41,920 --> 00:22:45,040
{\an8}...arropa haiekin hil nintekeen!

311
00:22:45,200 --> 00:22:50,200
{\an8}Edo atxilotua izan nintekeen.
10 min ematen nituen aukeratzen.

312
00:22:50,320 --> 00:22:52,640
{\an8}Bizitza betiko aldatu zen.

313
00:22:52,760 --> 00:22:57,800
{\an8}Kontua ez ziren zure eskubideak
edo nireak. Ez, kontua zen...

314
00:22:58,360 --> 00:23:02,000
{\an8}...zuk gu hiltzen gaituzu, eta guk zu.

315
00:23:02,239 --> 00:23:06,119
{\an8}Orain elkarrekin hitz egin dezakegu,
eta hori zoragarria da.

316
00:23:06,200 --> 00:23:10,640
{\an8}Ez dugu arazorik elkarrekin
esertzeko eta hitz egiteko.

317
00:23:10,959 --> 00:23:13,920
{\an8}Tamalez, beranduegi da
2.700 lagunentzat,

318
00:23:14,000 --> 00:23:17,800
{\an8}baina, tira, hemen gaude,
ea zer egiteko gauza garen.

319
00:23:17,840 --> 00:23:20,080
{\an8}800 urte igaro dira guretzat.

320
00:23:20,200 --> 00:23:23,640
{\an8}Zu eta biok ez geunden hemen
duela 800 urte!

321
00:23:23,720 --> 00:23:27,840
{\an8}Bai, gu hemen geunden,
gero etorri ziren besteak!

322
00:23:28,520 --> 00:23:34,520
{\an8}Uste dugu ezinbestekoa dela
Gobernu guztiek 2. artikulua onartzea.

323
00:23:35,760 --> 00:23:39,320
{\an8}Eta berdintasuna ere
oso kontuan izan behar dugu.

324
00:23:39,520 --> 00:23:44,800
{\an8}Benetako berdintasuna ez badago,
benetako demokrazia ez badago,

325
00:23:45,760 --> 00:23:50,280
{\an8}gizartea ez bada eraikitzen
giza-eskubideen inguruan,

326
00:23:50,800 --> 00:23:54,360
{\an8}orduan, zapalduen sentitzen direnak...

327
00:23:54,479 --> 00:23:57,600
{\an8}...baztertu ere egingo ditugu,
eta borrokari helduko diote.

328
00:23:58,800 --> 00:24:04,000
{\an8}Eta hemen gertatu den sufrimendua
gizakion historia da.

329
00:24:05,320 --> 00:24:09,920
{\an8}Ez dut ezagutzen Gobernurik
herritarrengana zuzendu denik...

330
00:24:10,080 --> 00:24:15,560
{\an8}...galdetzera: «Zer egin dugu gaizki?
Esaguzue, lehenbailehen zuzendu dezagun».

331
00:24:15,760 --> 00:24:20,959
{\an8}Ez. Herritarrak matxinatu arte
itxaroten dute,

332
00:24:21,920 --> 00:24:24,160
{\an8}gero zapaldu egiten dituzte,

333
00:24:24,280 --> 00:24:27,439
{\an8}eta azkenean, mahaira esertzen dira
negoziatzera.

334
00:24:28,280 --> 00:24:33,600
{\an8}Ezin dut burutik kendu pertsona hauek
etsai amorratuak zirela duela gutxi.

335
00:24:33,720 --> 00:24:36,479
{\an8}Gatazka garaian
elkar hilko zuten,

336
00:24:36,640 --> 00:24:38,920
{\an8}baina orain
hitz egiten ari dira.

337
00:24:39,320 --> 00:24:45,160
{\an8}Askoren lanari esker izan da posible.
Horietako bat ezagutzera noa.

338
00:24:45,280 --> 00:24:48,879
{\an8}Urtetan zubiak eraiki ditu
bi komunitateen artean.

339
00:24:49,160 --> 00:24:51,600
{\an8}Harold Good naiz.

340
00:24:52,119 --> 00:24:55,760
{\an8}Eliza metodistaren ministroa naiz,

341
00:24:56,000 --> 00:24:59,600
{\an8}tradizio protestantearen barruan.

342
00:25:00,239 --> 00:25:07,080
{\an8}70eko hamarkadan, kaperau izan nintzen
Crumlin Roadeko espetxean.

343
00:25:09,680 --> 00:25:15,000
{\an8}Zintzo jokatu behar dugu
gure historia eta gure politikekiko.

344
00:25:15,320 --> 00:25:18,479
{\an8}Egia ezinbestekoa al da
aurrera egin ahal izateko?

345
00:25:18,560 --> 00:25:19,640
{\an8}Oinarrizkoa.

346
00:25:19,720 --> 00:25:22,879
{\an8}Ez bakarrik Istiluen garaian
gertatutakoaren egia,

347
00:25:23,000 --> 00:25:28,920
{\an8}egiatsu azaldu behar dugu
gatazkaraino eraman gintuen historia.

348
00:25:29,119 --> 00:25:33,200
{\an8}Egiaz onartu behar dugu
zer egin genuen eta zer ez.

349
00:25:33,520 --> 00:25:37,800
{\an8}Injustizia franko egon baita
Irlandako alde honetan.

350
00:25:38,040 --> 00:25:42,840
{\an8}Hori izango litzateke, zure ustez,
gatazka piztu zuen arrazoia?

351
00:25:43,040 --> 00:25:45,280
{\an8}-Bai.
-Diskriminazioa?

352
00:25:45,400 --> 00:25:48,600
{\an8}Bai. Eta salatu beharrean,
isilik egon ginen.

353
00:25:48,720 --> 00:25:51,119
{\an8}Hori ere onartu beharra dago.

354
00:25:51,239 --> 00:25:55,160
{\an8}-Diskriminazioa salatu?
-Bai, eta konpontzen ahalegindu.

355
00:25:55,280 --> 00:26:00,479
{\an8}Baina politikariek ez zuten nahi
gu gai horietan sartzerik.

356
00:26:00,920 --> 00:26:05,479
{\an8}-Nola sortu zen diskriminazio hori?
-Oso istorio ezaguna da.

357
00:26:06,160 --> 00:26:09,840
{\an8}Kolonoen
eta indigenen istorioa da,

358
00:26:09,959 --> 00:26:13,760
{\an8}biak lur zati berean
bizitzen saiatzen.

359
00:26:13,840 --> 00:26:16,959
{\an8}Non entzun duzu istorio hori
lehenago, e?

360
00:26:17,119 --> 00:26:19,720
{\an8}-Hainbat lekutan.
-Hainbatetan!

361
00:26:19,840 --> 00:26:24,160
{\an8}Ipar Amerikan, Hego Afrikan,
zeure herrialdean...

362
00:26:27,160 --> 00:26:33,040
{\an8}Presoak lehenbailehen askatzeko
moduaz gogoeta egiten ari ginenean,

363
00:26:33,160 --> 00:26:37,360
{\an8}hala erabaki baitzen
Ostiral Santuko hitzarmenean...

364
00:26:37,560 --> 00:26:42,520
{\an8}Gai korapilatsua zen,
eta nik Brian Currin gonbidatu nuen.

365
00:26:42,680 --> 00:26:44,760
{\an8}Ezaguna zaizu, ezta?

366
00:26:44,840 --> 00:26:48,439
{\an8}Hego Afrikan paper garrantzitsua
jokatu zuen abokatua.

367
00:26:48,520 --> 00:26:52,200
{\an8}Hego Afrikako esperientzia
kontatzera etortzeko eskatu nion.

368
00:26:52,400 --> 00:26:57,800
{\an8}Amaitutakoan batek galdetu zion:
«Brian, baina eta justizia, zer?»

369
00:26:58,200 --> 00:27:01,239
{\an8}Eta berak,
«Hau ez da justizia kontu bat».

370
00:27:01,360 --> 00:27:04,640
{\an8}«Ezin zara joan
alarguna eta umezurtzarengana...»

371
00:27:04,680 --> 00:27:09,560
{\an8}«...eta esan: 'zuen maitearen hiltzailea
askatuko dugu, justiziaren mesederako'.»

372
00:27:09,640 --> 00:27:11,840
{\an8}«Hemen gakoa ez da justizia,»

373
00:27:11,920 --> 00:27:15,400
{\an8}«gakoa da gatazkako alde guztiei
aukera ematea...»

374
00:27:15,680 --> 00:27:22,160
{\an8}«...hasiera berri batean parte hartzeko,
merezi duela iritzi zein ez.»

375
00:27:22,600 --> 00:27:24,280
{\an8}Orduan nik esan nion,

376
00:27:24,600 --> 00:27:29,680
{\an8}«Oso interesgarria da, Brian.
Guk horri "grazia" esaten diogu.»

377
00:27:29,800 --> 00:27:36,479
{\an8}«Hori bada zure hitza», erantzun zidan,
«zabal ezazu, dena beharko duzue eta.»

378
00:27:37,400 --> 00:27:39,479
{\an8}Eta zuzen zegoen!

379
00:27:39,840 --> 00:27:44,479
{\an8}Eskuzabaltasun, grazia hori gabe
-deitu nahi duzun moduan-,

380
00:27:44,600 --> 00:27:48,239
{\an8}ezin izango ginen
gatazka egoeratik irten.

381
00:27:48,400 --> 00:27:52,560
{\an8}Hasiera berri bati ekiteko aukera
eman genion elkarri,

382
00:27:52,680 --> 00:27:57,560
{\an8}geuk edo besteek merezi ote zuten
pentsatzen jarri gabe.

383
00:27:58,160 --> 00:28:00,280
{\an8}Hori da grazia.

384
00:28:05,760 --> 00:28:08,879
{\an8}Graziaren kontzeptua
gogoan erabili nuen luzaroan.

385
00:28:09,000 --> 00:28:13,439
{\an8}Orain badakit zein enpatia, eskuzabaltasun
eta ahalegin eskerga behar den...

386
00:28:13,560 --> 00:28:16,640
{\an8}...halako gatazka bat gainditzeko.

387
00:28:17,720 --> 00:28:22,280
{\an8}Gaur "hurrengo urratsa"
esploratu gura nuke,

388
00:28:23,280 --> 00:28:29,280
{\an8}bete-betean inplikatu zinetenean.
Alegia, Roger RUCen sartu zenean,

389
00:28:29,479 --> 00:28:34,720
{\an8}edo Lee, armada britainiarrean;
zu, UDAn; eta zu, IRAn...

390
00:28:35,119 --> 00:28:41,400
{\an8}Konpromiso horren atzean zeuden
emozioak interesatzen zaizkit bereziki,

391
00:28:41,840 --> 00:28:45,439
{\an8}eta borrokan zehar sentitu zenituenak.

392
00:28:45,840 --> 00:28:51,040
{\an8}Ez dut inoiz sinetsi "herri memoria"
bezalako zerbait dagoenik,

393
00:28:51,160 --> 00:28:56,160
{\an8}baina nire barruan bazen
iragan militante errepublikanoaren sena.

394
00:28:56,800 --> 00:29:02,400
{\an8}Nahiz eta aktibismo errepublikanoa
benetan 1960ko hamarkadan hasi zen.

395
00:29:02,720 --> 00:29:08,080
{\an8}Baina eskubide zibilen mugimenduan
bazebilen nolabaiteko burrunba,

396
00:29:08,560 --> 00:29:11,520
{\an8}zerbait gertatzear zegoen!

397
00:29:13,080 --> 00:29:18,640
{\an8}Hala ere, nik aski nuen neskarekin
ibiltzea eta futbolean jokatzea.

398
00:29:18,800 --> 00:29:23,520
{\an8}Igande Odoltsuko gertaera
katalizatzailea izan zen niretzat.

399
00:29:23,760 --> 00:29:29,200
{\an8}Nola gogoratzen duzu une hura?
"Kito", nahikoa zela iruditu zitzaizun?

400
00:29:29,479 --> 00:29:33,920
{\an8}Beldurra ematen zidan,
ez nuen inor ezagutzen-eta.

401
00:29:34,040 --> 00:29:37,760
{\an8}Ez nuen barruko inor ezagutzen.

402
00:29:37,879 --> 00:29:42,479
{\an8}Bi-hiru hilabete eman nituen
IRAkoen bila.

403
00:29:42,600 --> 00:29:46,000
{\an8}Eta nire inguruan zeuden,
baina ez nekien nor ziren.

404
00:29:46,360 --> 00:29:49,680
{\an8}-Eta nola lortu zenuen azkenean?

405
00:29:49,879 --> 00:29:53,560
{\an8}Tabernan zegoen tipo bati galdetu nion.

406
00:29:55,280 --> 00:29:56,680
{\an8}Eta berak...

407
00:29:56,840 --> 00:30:01,320
{\an8}Berak beste norbaiti esan zion
nirekin harremanetan jartzeko.

408
00:30:01,400 --> 00:30:06,479
{\an8}Benetan, ezin nuen IRA aurkitu,
eta nire inguruan zegoen!

409
00:30:07,200 --> 00:30:10,000
{\an8}Hala izan zen. Eta harrezkero...

410
00:30:10,000 --> 00:30:14,280
{\an8}-Artean beldur zinen?
-Bai, bai noski.

411
00:30:16,200 --> 00:30:20,160
{\an8}Zergatik? Bazenekielako
erabaki hark zer zekarren?

412
00:30:20,520 --> 00:30:23,160
{\an8}Bai. Gizarte-langilea nintzen.

413
00:30:23,280 --> 00:30:26,200
{\an8}Ez nintzen umea, hogeita...

414
00:30:27,239 --> 00:30:30,000
{\an8}Uste dut 24 urte nituela.

415
00:30:32,560 --> 00:30:38,040
{\an8}Ez nintzen, beraz, 17 urteko gaztetxoa,
egun osoko lana nuen.

416
00:30:39,360 --> 00:30:44,959
{\an8}Antza, sen hori indartzen joan zen,
ni konturatu gabe ere.

417
00:30:46,360 --> 00:30:47,760
{\an8}Halakoxea naiz.

418
00:30:50,800 --> 00:30:53,280
{\an8}IRAko preso ohia naiz.

419
00:30:53,560 --> 00:30:58,040
{\an8}Bizi nintzen auzoa
oso eremu errepublikanoa zen.

420
00:30:58,200 --> 00:31:02,040
{\an8}Pare bat manifestaziotan-eta
parte hartu nuen, ezer gutxi.

421
00:31:02,119 --> 00:31:05,119
{\an8}Baina orduan,
Igande Odoltsua gertatu zen,

422
00:31:05,239 --> 00:31:10,479
{\an8}eta konturatu nintzen geuk lortu ezik
ez zizkigutela eskubide zibilak emango.

423
00:31:10,560 --> 00:31:12,520
{\an8}Eta IRAn sartu nintzen.

424
00:31:13,760 --> 00:31:17,800
{\an8}Gaur egun "Coiste na N-larchimi"
erakundeko zuzendaria naiz.

425
00:31:17,879 --> 00:31:20,959
{\an8}Beste hamabi langileren
laguntzarekin...

426
00:31:21,000 --> 00:31:25,280
{\an8}...IRAko preso ohien interesak
babesten ditugu Irlandan.

427
00:31:25,360 --> 00:31:28,840
{\an8}Preso politiko ohientzat
arrunt zaila da lana aurkitzea.

428
00:31:28,879 --> 00:31:33,040
{\an8}Jendeak uste du gatazka amaituta
guztia konpondu dela.

429
00:31:33,239 --> 00:31:36,439
{\an8}Ez, ordea. Bakea etorri da,
baina ez justiziarekin.

430
00:31:38,800 --> 00:31:42,280
{\an8}Galdera oso desberdina
egin behar dizuet orain.

431
00:31:42,840 --> 00:31:47,239
{\an8}Gatazka baten
edo gerra baten erdian egoteak...

432
00:31:47,479 --> 00:31:51,360
{\an8}...zure bizitzaren alderdi guztiei
eragin behar die,

433
00:31:51,520 --> 00:31:55,119
{\an8}eta zuen laguntzarekin,
jakin nahi nuke horrek...

434
00:31:55,640 --> 00:32:01,239
{\an8}...nola eragiten dion adiskidetasun
eta maitasun harremanei, esaterako.

435
00:32:01,520 --> 00:32:05,080
{\an8}Nik bizitza perfektua nuen.
Lan ona nuen,

436
00:32:05,280 --> 00:32:09,360
{\an8}futbolean eta cricketean jokatzen nuen,
familia zoragarria... Bizitza ezin hobea.

437
00:32:09,520 --> 00:32:13,840
{\an8}Baina ekintza paramilitarretan
zenbat eta sartuago...

438
00:32:14,080 --> 00:32:17,479
{\an8}...eta dena galdu nuen.
Aukeratu behar izan nuen.

439
00:32:17,600 --> 00:32:22,320
{\an8}Zorionez, oraindik hitz egiten didate.
Baina garai zailak igaro genituen.

440
00:32:22,439 --> 00:32:25,840
{\an8}Etxetik kanpo nenbilenean,
nik inoiz ez nuen pentsatu...

441
00:32:25,879 --> 00:32:30,479
{\an8}...gorpu bat agertzen zen aldiro
neu ote nintzen beldurrez egoten zirela.

442
00:32:30,560 --> 00:32:34,600
{\an8}Gertatzen zen,
segurutik zuenean ere bai,

443
00:32:34,800 --> 00:32:39,560
{\an8}emakumeak lasaitu egiten zirela
senarra harrapatzen zutenean.

444
00:32:39,920 --> 00:32:43,600
{\an8}-Nola lasaitu egiten zirela?
-Bazekitelako non zegoen!

445
00:32:43,720 --> 00:32:46,680
{\an8}Bueno, "lasaitzea"
hitz egiteko modu bat da.

446
00:32:46,800 --> 00:32:51,760
{\an8}Harrapatzea gauza txarra zen, noski,
eta bazenekien kartzelara zihoala;

447
00:32:51,879 --> 00:32:56,439
{\an8}baina gutxienez bazenekien
ez zirela hilda agertuko,

448
00:32:56,680 --> 00:33:01,280
{\an8}eta inoiz atera egingo zirela.
Esan nahi dut...

449
00:33:01,560 --> 00:33:06,640
{\an8}...eztabaida eta ikerketa gehienek
arreta preso ohien inguruan jarri arren,

450
00:33:06,720 --> 00:33:11,560
{\an8}bake prozesuan jokatu behar duten
egitekoan eta halakoetan,

451
00:33:11,680 --> 00:33:15,840
{\an8}badela kontatu gabeko
beste istorio garrantzitsu bat ere:

452
00:33:15,959 --> 00:33:20,400
{\an8}hainbat urtez espetxetara
joaten ibili diren emakumeena,

453
00:33:20,520 --> 00:33:23,439
{\an8}familiari ere
eusten zioten bitartean.

454
00:33:23,560 --> 00:33:27,760
{\an8}Komunitatea eta familiak
aurrera atera dituzten heroi isilak dira.

455
00:33:30,520 --> 00:33:35,640
{\an8}Belfast ekialdeko "Short Strand"en
hazi nintzen, ghetto katoliko batean.

456
00:33:35,760 --> 00:33:38,040
{\an8}Gune nazionalista zen.

457
00:33:38,200 --> 00:33:43,600
{\an8}IRAko kide baten alaba naiz,
eta IRAko boluntario baten biloba,

458
00:33:43,800 --> 00:33:48,239
{\an8}beraz, errepublikanismoa
nire bizitzaren zati funtsezkoa da.

459
00:33:48,400 --> 00:33:54,360
{\an8}Nire bizi-filosofia oso sinplea da:
beti egongo naiz zapalduaren alde,

460
00:33:54,479 --> 00:33:57,239
{\an8}eta inoiz ez zapaltzailearen alde.

461
00:33:58,680 --> 00:34:04,959
{\an8}IRAko martiri eta presoen alargunak,
amak eta senideak dira hauek.

462
00:34:05,479 --> 00:34:08,879
{\an8}Batzeko eta elkarrekin egoteko
leku bat ematen diegu...

463
00:34:08,959 --> 00:34:12,920
{\an8}...ez negar egiteko -bueno, inoiz bai-,
baizik eta barre egiteko.

464
00:34:12,959 --> 00:34:15,000
{\an8}Hemen beti aurkituko duzu...

465
00:34:15,080 --> 00:34:20,680
{\an8}...nondik zatozen eta zer bizi izan duzun
ondo ulertzen duen beste norbait.

466
00:34:20,840 --> 00:34:24,400
{\an8}Bada gauza bat
ulertu ezin dudana,

467
00:34:24,520 --> 00:34:29,080
{\an8}Matxino guztiak
gizonak ote dira, ba?

468
00:34:31,760 --> 00:34:36,080
{\an8}Hasieran ez nintzen UDAko kidea,
zelataria nintzen.

469
00:34:37,160 --> 00:34:42,400
{\an8}UDAkoek sartzeko eskatzen zidaten
behin eta berriro.

470
00:34:43,239 --> 00:34:47,239
{\an8}Baina ni pozik bizi nintzen:
emazte ona, seme-alaba bi...

471
00:34:47,360 --> 00:34:51,680
{\an8}...eta etxe dotore askoa.
Bizitza perfektua nuen.

472
00:34:53,360 --> 00:34:57,800
{\an8}Igande Odoltsura arte.
Nire ama hil zen.

473
00:34:58,360 --> 00:35:01,959
{\an8}Eta berriro galdetu zidaten,
baina orain une egokian.

474
00:35:02,320 --> 00:35:05,040
{\an8}Eta gau hartan bertan
zina eman nuen.

475
00:35:05,879 --> 00:35:09,479
{\an8}Komandantearen zain geunden,
eta halako batean sartu eta esan zuen:

476
00:35:09,600 --> 00:35:12,360
{\an8}«Ez dugu gehiago
mozorrorik erabiliko kalean».

477
00:35:12,400 --> 00:35:15,239
{\an8}Eta ez nuen inoiz mozorrorik ipini.

478
00:35:17,760 --> 00:35:22,000
{\an8}Gau hartan Dunmurry inguruan
patruilatzen ibili ginen.

479
00:35:23,439 --> 00:35:28,959
{\an8}Erronda amaituta, kaleko arropekin
jantzita geunden batzuk...

480
00:35:29,680 --> 00:35:34,439
{\an8}...eta RUCeko poliziak agertu ziren:
«Nortzuk zarete?»

481
00:35:34,760 --> 00:35:37,879
{\an8}Eta guk, «Liverpoolen zaleak».

482
00:35:38,400 --> 00:35:41,080
{\an8}Eta orduan euretako batek esan zidan:

483
00:35:41,119 --> 00:35:45,520
{\an8}«Zer egiteko izan lezake hemen UDAk?
Dundurryn inoiz ez dago-ta istilurik.»

484
00:35:45,560 --> 00:35:48,200
{\an8}Eta nik, «Horrexegatik agian,
UDA hor dagoelako, ezta?»

485
00:35:48,760 --> 00:35:52,479
{\an8}«Kontuz, zelatatu egingo zaitut,
bizkorregi erantzun duzu eta.»

486
00:35:52,520 --> 00:35:55,640
{\an8}Egoitzara itzuli ginenean,
mailaz igo ninduten.

487
00:35:55,680 --> 00:35:58,640
{\an8}Pare bat ordu UDAn
eta mailaz igota!

488
00:35:59,760 --> 00:36:04,640
{\an8}-Historiako igoerarik bizkorrena!
-Eta hortik, aurrera.

489
00:36:11,360 --> 00:36:15,000
{\an8}Gatazka hasi zenean
aldatu egin nintzen.

490
00:36:15,680 --> 00:36:18,160
{\an8}Egoera asko aldatu zen.

491
00:36:18,560 --> 00:36:22,879
{\an8}Sarri irteten nintzen, eta egin behar
ez nituen gauzak egiten nituen.

492
00:36:23,840 --> 00:36:28,400
{\an8}Edaten ere hasi nintzen,
eta beste emakume batzuekin ibiltzen.

493
00:36:28,760 --> 00:36:31,640
{\an8}Nire familia-bizitza hondatu egin zen.

494
00:36:38,720 --> 00:36:43,439
{\an8}Ulsterreko Askatasunaren Borrokalariak
eta Ulsterren Defentsarako Elkartea.

495
00:36:43,560 --> 00:36:46,000
{\an8}Esanahi handikoak biak.

496
00:36:46,119 --> 00:36:49,239
{\an8}Komunitate honetako kideentzat
erakunde bi horiek...

497
00:36:49,280 --> 00:36:51,920
{\an8}...elkarri oso lotuta daudenak,

498
00:36:52,360 --> 00:36:57,640
{\an8}funtsezkoak dira,
auzoko babesleak izan dira hemen.

499
00:36:57,720 --> 00:37:00,600
{\an8}Eta hala oroitzen ditu jendeak.

500
00:37:00,680 --> 00:37:05,840
{\an8}Hau Ipar Irlandako
lekurik hunkigarriena da niretzat.

501
00:37:07,040 --> 00:37:13,360
{\an8}Loialismoak ez du zer ikusirik
ez droga trafikoarekin ez krimenarekin.

502
00:37:14,879 --> 00:37:18,000
{\an8}Baina garai batean
ezinbestekoa izan zen.

503
00:37:18,160 --> 00:37:24,119
{\an8}Paramilitar loialistek (unionisten aldekoak) bankuak
eta diru-garraioak lapurtzen zituzten;

504
00:37:24,160 --> 00:37:27,479
{\an8}estortsioa -hori neuk egin nuen-.

505
00:37:27,520 --> 00:37:31,680
{\an8}Baina gatazka amaitu zenean
jada ez zegoen horren beharrik.

506
00:37:32,000 --> 00:37:35,840
{\an8}Kartzelatik irten ondotik,
arriskurik handiena...

507
00:37:36,000 --> 00:37:42,000
{\an8}...loialismotik bertatik datorkit,
UDA-Ulsterren Defentsarako Elkartetik.

508
00:37:43,200 --> 00:37:48,600
{\an8}Hor bizi naiz, bigarren etxean.
Hemen zuhaitzak eta zuhaixkak zeuden.

509
00:37:49,119 --> 00:37:55,000
{\an8}Guztiak kendu behar izan genituen.
Hemen hesi bat zegoen, gurutzatuta.

510
00:37:55,360 --> 00:37:58,119
{\an8}Eta hor goian ere zaintzaileak zeuden.

511
00:37:58,239 --> 00:38:05,040
{\an8}Sei hilabetez 24 orduz eduki nuen
segurtasun zerbitzua etxe barruan.

512
00:38:05,119 --> 00:38:09,760
{\an8}Halakorik ez nuen inoiz behar izan
errepublikanoen kontra genbiltzanean!

513
00:38:09,840 --> 00:38:15,439
{\an8}Barruko etsaiak ziren arrisku larriena.
Egunean bi mehatxu jasotzen nituen...

514
00:38:15,560 --> 00:38:19,280
{\an8}...lehen kideak eta lagunak ziren
pertsonengandik.

515
00:38:19,680 --> 00:38:22,160
{\an8}Nahasmendu eta traba handia
auzokoentzat.

516
00:38:22,239 --> 00:38:25,879
{\an8}Baina onartu egin zuten
eta gogo onez hartu gintuzten.

517
00:38:25,920 --> 00:38:29,080
{\an8}Jatekoa ematen ziguten,
edari beroak, kafea, tea...

518
00:38:29,119 --> 00:38:33,000
{\an8}Hotz egiten zuen, euria ere bai.
Biharamunean lanera joan behar zuten.

519
00:38:33,040 --> 00:38:37,280
{\an8}Nahasmendu galanta auzokoentzat!
Baina behin ere ez ziren kexatu.

520
00:38:37,360 --> 00:38:41,600
{\an8}Irten egiten ziren,
jatekoa ematen ziguten, edari beroak...

521
00:38:41,640 --> 00:38:44,800
{\an8}Eta esaten ziguten,
«Animo, lan ona egiten ari zarete».

522
00:38:44,840 --> 00:38:46,920
{\an8}Eta hala, sei hilabetez.

523
00:38:47,000 --> 00:38:48,720
{\an8}Azkenean, irabazi egin genuen.

524
00:38:48,760 --> 00:38:52,320
{\an8}-Ni geldiarazten saiatu nintzen.
-Bai, baina alferrik.

525
00:38:52,360 --> 00:38:56,680
{\an8}Ez badituzu mutilak etxera bidaltzen,
azkenean tiro egingo didate.

526
00:38:56,720 --> 00:38:57,720
{\an8}Ez, ez.

527
00:39:07,239 --> 00:39:12,400
{\an8}Hasieratik bururatzen al zaizu
beharbada kartzelan amaituko duzula?

528
00:39:12,520 --> 00:39:15,200
{\an8}Eta akaso egin beharko duzula...?

529
00:39:16,760 --> 00:39:18,080
{\an8}Edozer.

530
00:39:20,479 --> 00:39:23,280
{\an8}-Horretaz guztiaz jabetzen zineten?
-Bai.

531
00:39:23,360 --> 00:39:28,080
{\an8}1972an UDAn sartu nintzenean,
ez nintzen sartu inor hiltzeko,

532
00:39:28,560 --> 00:39:31,479
{\an8}gure herria defendatzeko baizik.

533
00:39:31,560 --> 00:39:35,000
{\an8}Dunmurryko kaleetan
gauero patruilatzen genuen.

534
00:39:35,520 --> 00:39:38,439
{\an8}40 bat lagun ginen gure konpainian,

535
00:39:38,520 --> 00:39:42,520
{\an8}eta niri Seymour Hill kalea
tokatzen zitzaidan.

536
00:39:43,119 --> 00:39:46,280
{\an8}Guztira, 80-90 gizon ginen.

537
00:39:46,760 --> 00:39:50,800
{\an8}Eta bat ere ez zen UDAn sartu
inor hiltzeko asmoarekin.

538
00:39:50,879 --> 00:39:53,119
{\an8}Defentsarako erakundea zen.

539
00:39:53,680 --> 00:39:57,239
{\an8}Hori erabaki bat zen,
eta gero beste asko zetozen.

540
00:39:57,360 --> 00:40:03,320
{\an8}Gatazkan -eta bizitzan- erabaki sorta bat
aukeratzen duzu, eta ez erabaki bakar bat.

541
00:40:03,439 --> 00:40:07,160
{\an8}Gero muga zeuk jartzen duzu...

542
00:40:07,239 --> 00:40:10,200
{\an8}...segun eta zure inguruan
zer gertatzen den.

543
00:40:10,360 --> 00:40:13,160
{\an8}Eta bai, erreakzionarioak ginen.

544
00:40:13,959 --> 00:40:18,640
{\an8}IRAren indarkeriaren aurka
erreakzionatzen genuen.

545
00:40:18,800 --> 00:40:22,040
{\an8}-Bai, berarekin ados nago.
-Ados zaude?

546
00:40:22,200 --> 00:40:23,680
{\an8}Neurri batean.

547
00:40:23,840 --> 00:40:29,760
{\an8}Ados nago urratsa eman zuten gehienek
seguruenik ikuspegi hori izango zutela.

548
00:40:29,879 --> 00:40:33,879
{\an8}Baina gure jarduera, berez,
estatuaren kontrakoa zen.

549
00:40:34,439 --> 00:40:38,080
{\an8}Estatuaren
eta bere aparatuen kontrakoa.

550
00:40:38,160 --> 00:40:44,760
{\an8}Ulertzen dut Jackiek eta bere lagunek
ekintza batzuk euren kontrakotzat jotzea,

551
00:40:44,800 --> 00:40:48,160
{\an8}IRAk bonba batzuk
oker jarri zituen, erratuta,

552
00:40:48,239 --> 00:40:51,080
{\an8}eta espero dut
barkamena eskatuko zutela.

553
00:40:51,760 --> 00:40:54,080
{\an8}Baina jomuga Estatua zen.

554
00:40:54,119 --> 00:40:59,400
{\an8}Ez dituzu bonbak herri batean jartzen,
pertsona bat gustatzen ez zaizulako.

555
00:40:59,439 --> 00:41:03,400
{\an8}Egon behar du euskarri ideologiko bat,
justifikatzen duena...

556
00:41:03,439 --> 00:41:07,439
{\an8}...pertsona batek bonbak egiten ikastea,
ipintzea eta eztandaraztea.

557
00:41:07,520 --> 00:41:12,000
{\an8}Ez da «gustatzen ez zaidalako».
Edo ez luke izan behar behintzat!

558
00:41:12,119 --> 00:41:14,840
{\an8}Eta Errepublikanoei dagokienez
ez zen.

559
00:41:14,920 --> 00:41:19,320
{\an8}Jakina, zoritxarrez errugabeak ere
hil genituen. Hori da nire iritzia.

560
00:41:19,360 --> 00:41:23,800
{\an8}Orduan, bere kasuan, justifikazioa
bere burua defendatzea da,

561
00:41:23,879 --> 00:41:27,119
{\an8}eta zurean,
Gobernuaren kontra borrokatzea.

562
00:41:27,239 --> 00:41:30,080
{\an8}Zuk nola ikusten duzu, Roger?

563
00:41:30,560 --> 00:41:33,840
{\an8}Badakizu ez dela kontu pertsonala.
Badakizu erasoa...

564
00:41:34,439 --> 00:41:38,479
{\an8}...izan harriekin, edo balekin,
edo leherkariekin,

565
00:41:38,600 --> 00:41:43,280
{\an8}zure uniformearen kontra dela,
edo berak ordezkatzen duenaren kontra,

566
00:41:43,360 --> 00:41:45,879
{\an8}eta ez zure aurka, gizabanako legez.

567
00:41:46,040 --> 00:41:50,320
{\an8}Ni erabaki pertsonalek
ekarri ninduten gatazkara.

568
00:41:50,479 --> 00:41:54,160
{\an8}Neure sorterritik alde egin
eta lan bat nahi nuen.

569
00:41:54,239 --> 00:41:57,320
{\an8}Eta estatus hobe bat.
Armadan sartu nintzen.

570
00:41:57,360 --> 00:42:02,920
{\an8}Antzina, erreklutatzeko iragarkietan
errekluta ideal bat agertzen zen, "Frank".

571
00:42:03,000 --> 00:42:07,160
{\an8}Eta erreklutatze bulegoen aurretik
pasatzean, karteletan ikusten nuen...

572
00:42:07,280 --> 00:42:09,879
{\an8}...eskiatzen, piraguismoa egiten...

573
00:42:10,000 --> 00:42:14,439
{\an8}...eta ematen zuen tabernetara ere
sarri joaten zela lagunekin.

574
00:42:14,479 --> 00:42:17,560
{\an8}Ez zen inoiz agertzen
soldadu jantzita...

575
00:42:17,640 --> 00:42:20,879
{\an8}...eta South Armagh-eko mugan
edo Belfasten patruilatzen.

576
00:42:21,439 --> 00:42:24,840
{\an8}Hala ba, armadan sartu nintzen,
eta laster igarri nion...

577
00:42:24,959 --> 00:42:28,680
{\an8}...IRAren kontrako gerrara
bidaliko nindutela,

578
00:42:28,800 --> 00:42:30,840
{\an8}IRAren kontra borrokatzera.

579
00:42:34,720 --> 00:42:39,640
{\an8}Elkarrizketa eta adiskidetze kontuetan
laguntzen hasi nintzen,

580
00:42:40,119 --> 00:42:44,200
{\an8}eta soldadu britainiarrak Ipar Irlandara
bueltan ekartzen...

581
00:42:44,640 --> 00:42:50,280
{\an8}...soldadu bezala ezagutu zuten pertsonak
bisitatu eta hobeto ezagutu zitzaten.

582
00:42:51,160 --> 00:42:56,439
{\an8}Ba, egiteko horretan hasi nintzenean,
bi jende talde horiekin lanean,

583
00:42:57,040 --> 00:43:04,040
{\an8}banekien noizbait britainiar armadaren
edo britainiar soldaduren baten ekintzen...

584
00:43:04,640 --> 00:43:10,239
{\an8}...biktimaren batekin edo senideekin
buruz buru egingo nuela.

585
00:43:10,400 --> 00:43:16,160
{\an8}Eta testuinguru horretantxe topatu nuen
nire lagunik onena dena: Fiona Gallagher.

586
00:43:16,840 --> 00:43:22,119
{\an8}Soldadu britainiar batek hil zion neba
1970eko hamarkadaren hasieran.

587
00:43:25,760 --> 00:43:30,760
{\an8}Ez zen ez nuela soldaduen aurrean
gai hori inola ere atera nahi,

588
00:43:30,840 --> 00:43:34,560
{\an8}kontua zen ez zela inoiz 
aukera egokia suertatzen.

589
00:43:34,680 --> 00:43:40,040
{\an8}Atsekabeak harrapatuta zaudenean,
ez duzu kanpoaldea ikusten,

590
00:43:40,239 --> 00:43:44,320
{\an8}zeure mina besterik ez duzu ikusten,
zurea edo zure etxekoena.

591
00:43:44,439 --> 00:43:46,400
{\an8}Bai, zurea edo zuretarrena.

592
00:43:46,479 --> 00:43:51,239
{\an8}Bai, eta ni erruduna naiz,
horrela ibili nintzen luzaroan...

593
00:43:51,959 --> 00:43:56,600
{\an8}...burbuila horretan sartuta,
"mina, nire mina besterik ez dago".

594
00:43:57,239 --> 00:43:59,680
{\an8}Baina azkenean...

595
00:43:59,800 --> 00:44:04,920
{\an8}Egia esateko, uste dut
haurrak izatea lagundu zidala.

596
00:44:05,040 --> 00:44:09,040
{\an8}Euroi begira geratzen nintzen,
eta pentsatzen nuen...

597
00:44:09,080 --> 00:44:12,040
{\an8}...«Ez dira hazi beharko
ni hazi nintzen moduan».

598
00:44:12,080 --> 00:44:14,800
{\an8}Batetik, ez dudalako hori nahi
eurentzat.

599
00:44:14,879 --> 00:44:19,840
{\an8}Baina gainera, erabakia nuelako
ez niela inola ere kutsatuko...

600
00:44:19,920 --> 00:44:24,520
{\an8}...ez gorrotorik, ez samintasunik,
ez aurreiritzirik...

601
00:44:24,600 --> 00:44:29,600
{\an8}...protestante, soldadu,
edo ingelesen aurka,

602
00:44:29,720 --> 00:44:33,920
{\an8}edota ezberdina den
edozeren aurka, ze...

603
00:44:33,959 --> 00:44:37,040
{\an8}...niri ez dit inoiz ondo funtzionatu.

604
00:44:37,160 --> 00:44:39,520
{\an8}-Hara, badakizu zein den...

605
00:44:39,640 --> 00:44:44,080
{\an8}...komunitate nazionalistarekiko
harreman eta interakzio hauetan...

606
00:44:44,160 --> 00:44:46,400
{\an8}...ironia handiena?

607
00:44:47,439 --> 00:44:51,920
{\an8}Inoiz ez dugula hitz egiten
guk biok orain hitz egiten dugun moduan!

608
00:44:52,040 --> 00:44:55,640
{\an8}-Ganora gutxiko berriketak dira.
-Telefono bidezkoak.

609
00:44:55,680 --> 00:45:00,360
{\an8}Alegia, gure harremana
ez dago baldintzatuta...

610
00:45:00,439 --> 00:45:05,119
{\an8}...zure neba armadak hil zuelako
eta ni soldadu britainiarra nintzelako.

611
00:45:05,160 --> 00:45:08,360
{\an8}Hori gertatu gabe ere,
adiskideak izango ginateke.

612
00:45:08,439 --> 00:45:10,760
{\an8}-Horixe.
-Baina jazoera hark batu gintuen.

613
00:45:12,600 --> 00:45:15,879
{\an8}Zer egiten zenuen?
Nolakoa zen zure egun bat?

614
00:45:15,920 --> 00:45:20,160
{\an8}Nire egitekoa patruilatzea zen,
eta gizon armaturen bat ikusiz gero...

615
00:45:20,200 --> 00:45:23,640
{\an8}...min emateko asmoa izan zezakeena,

616
00:45:23,720 --> 00:45:27,360
{\an8}nire lana hura geldiaraztea zen,
eta hiltzea, behar izanez gero.

617
00:45:27,400 --> 00:45:32,520
{\an8}Ez zidaten irakatsi ez eskura tiro egiten
ezta hanka batean zauritzen ere.

618
00:45:32,560 --> 00:45:35,239
{\an8}Hala pentsatzen nuen nik.

619
00:45:35,320 --> 00:45:38,879
{\an8}Eta gizon armatu bat ikusiz gero,
edo leherkari batekin...

620
00:45:39,040 --> 00:45:44,119
{\an8}...nik ez nion galdetuko:
«Loialista zara? Ala errepublikanoa?»

621
00:45:44,320 --> 00:45:48,160
{\an8}Horrela errazagoa zen
etsaia identifikatzea.

622
00:45:48,479 --> 00:45:51,840
{\an8}Ez nuen besterik pentsatu behar.

623
00:45:52,439 --> 00:45:59,320
{\an8}Nola sentitu zinen kalean norbaiti
tiro egin zenion lehen egunean?

624
00:46:00,160 --> 00:46:02,640
{\an8}Ez zen horrela izan.

625
00:46:02,760 --> 00:46:04,959
{\an8}Apur bat dramatizatu duzu.

626
00:46:05,439 --> 00:46:08,439
{\an8}Tiroa hartzeak
kezkatzen zaitu gehiago.

627
00:46:08,479 --> 00:46:10,400
{\an8}Barkatu, ez dakit nola galdetu.

628
00:46:10,479 --> 00:46:12,800
{\an8}Ba, Jackiek ondo heldu dio.

629
00:46:12,879 --> 00:46:16,720
{\an8}Zuk buruan daukazuna ez da irtetea
eta norbait zauritzea.

630
00:46:16,800 --> 00:46:21,040
{\an8}Alderantziz, zu inork ez zauritzea da
kezkatzen zaituena.

631
00:46:21,320 --> 00:46:24,280
{\an8}Baina egunen batean
egin egin behar duzu, ezta?

632
00:46:24,400 --> 00:46:30,840
{\an8}Akordatzen naiz patruilatzen gindoazela
eta tiroka hasi zitzaizkigula...

633
00:46:31,040 --> 00:46:34,239
{\an8}...metrailadore batekin.

634
00:46:34,320 --> 00:46:39,239
{\an8}Bat-batean patruilari erasotzen diote,
zer datorkizun pentsatzeko astirik gabe.

635
00:46:39,320 --> 00:46:42,400
{\an8}Eta automatikoki erantzuten duzu
trebatu zaituzten moduan:

636
00:46:42,479 --> 00:46:45,800
{\an8}"Itxaron-Etsaia ezkerretara-
Biratu eskuinera..."

637
00:46:45,879 --> 00:46:51,320
{\an8}Bizirik irauteko eta erasoari erantzuteko
baliabideak jartzen dituzu martxan,

638
00:46:51,439 --> 00:46:54,040
{\an8}trebakuntzan zeureganatu dituzunak.

639
00:46:54,160 --> 00:46:58,920
{\an8}Ezin dut deskribatu zer sentitzen duzun
tirokatzen zaituztetenean...

640
00:46:58,959 --> 00:47:01,879
{\an8}...edo zuk beste norbait
tirokatzen duzunean.

641
00:47:01,920 --> 00:47:05,400
{\an8}Gero zer sentitzen den
konta diezazuket, hori bai.

642
00:47:05,479 --> 00:47:08,680
{\an8}Gero, zeure gelara itzultzen zarenean.

643
00:47:08,760 --> 00:47:14,080
{\an8}Oraindik dardarka zaude,
eta batzuetan oka ere egiten duzu.

644
00:47:14,239 --> 00:47:17,680
{\an8}Gure erregimentuko batek
IRAko bat harrapatu zuen...

645
00:47:17,800 --> 00:47:21,040
{\an8}...South Armaghen, 1984an.
Domina eman zioten.

646
00:47:21,160 --> 00:47:25,600
{\an8}Halako sari bat jasotzen baduzu,
karrera egina duzu armadan!

647
00:47:25,760 --> 00:47:31,360
{\an8}Oraindik sarjentua zen 1992an,
ni gidari nebilenean Fermanagh-en.

648
00:47:31,439 --> 00:47:36,080
{\an8}Baina harrapaketa harekin gora egin zuen,
beraz nik IRAko bat harrapatu...

649
00:47:36,160 --> 00:47:39,560
{\an8}...edo hil egin nahi nuen,
zelan edo holan.

650
00:47:39,600 --> 00:47:43,080
{\an8}Orduan amorratuta nengoen
inori minik eman ezin niolako,

651
00:47:43,160 --> 00:47:44,879
{\an8}baina orain pozik nago.

652
00:47:44,959 --> 00:47:49,640
{\an8}Nire zati bat super abertzalea zen
eta heroia izan nahi nuen,

653
00:47:49,720 --> 00:47:54,119
{\an8}eta sekulako ekintzak burutu
nire herrialdearentzat.

654
00:47:54,239 --> 00:47:56,800
{\an8}Guk ez genuen dominik espero.

655
00:47:56,920 --> 00:48:00,879
{\an8}Nahikoa zen onik itzultzea.
Ez zegoen dominik.

656
00:48:00,959 --> 00:48:03,200
{\an8}Guretzat ere ez.

657
00:48:03,920 --> 00:48:06,680
{\an8}Egin egin behar zenuen, eta kito.

658
00:48:06,959 --> 00:48:10,439
{\an8}Segun eta egoerak
nora eramaten zaituen.

659
00:48:10,680 --> 00:48:16,280
{\an8}UVF eta UDAko eta Red Handeko
kide gazteekin hitz egiten nuenean...

660
00:48:16,600 --> 00:48:19,520
{\an8}...esaten nien,
«Hemen ez dago dominik».

661
00:48:19,680 --> 00:48:23,360
{\an8}Trago bat altxatzen duzun bakoitzean,
horixe da zure domina.

662
00:48:23,479 --> 00:48:29,360
{\an8}Baina gatazka luzatzen zihoan
eta jendeak ospe apur bat nahi zuen.

663
00:48:29,479 --> 00:48:32,920
{\an8}Batzuek entzutea lortu zuten
gatazka garaian.

664
00:48:33,040 --> 00:48:36,119
{\an8}Kalean ezagutu egiten zituzten:
«Begira, hor doa hori!»

665
00:48:36,160 --> 00:48:39,520
{\an8}Nork ez zuen ezagutzen
Danny Murphy?

666
00:48:39,600 --> 00:48:42,959
{\an8}Nork ez zuen ezagutzen
Andy Terry?

667
00:48:43,280 --> 00:48:46,400
{\an8}Hura bezalakoa izan nahi dut!

668
00:48:46,640 --> 00:48:52,439
{\an8}Batzuk ez ziren inor
ez eskolan ez euren komunitateetan,

669
00:48:53,200 --> 00:48:59,360
{\an8}baina pistola bat edo egitekoren bat 
eman eta bat-batean baziren nor!

670
00:48:59,800 --> 00:49:02,800
{\an8}Errespetua irabazten zuten.

671
00:49:02,959 --> 00:49:07,400
{\an8}Nola deskribatuko zenituzkete
zeuen erakundeak?

672
00:49:07,560 --> 00:49:12,000
{\an8}Bazegoen gauzak
eztabaidatzeko aukerarik?

673
00:49:12,280 --> 00:49:15,520
{\an8}Ba, begira, gu jantokian
afaltzen eserita geunden bitartean...

674
00:49:15,600 --> 00:49:19,360
{\an8}...ofizial bat bueltaka ibiltzen zen
galdetzen: «Arazorik jatekoarekin?»

675
00:49:19,439 --> 00:49:24,000
{\an8}Eta zerbait esaten zuenari
beste platerkada bat jartzen zioten.

676
00:49:24,040 --> 00:49:28,600
{\an8}Horra gauza sinpleenei buruz
zeure iritzia emateak zer zekarren.

677
00:49:28,680 --> 00:49:31,239
{\an8}Jatekoa ere ezin zalantzan jarri!

678
00:49:31,400 --> 00:49:36,600
{\an8}Michael, IRAn ere gauza berdina?
Ezin zenuen ezer zalantzan jarri?

679
00:49:37,920 --> 00:49:42,840
{\an8}Neure bizipenak bakarrik konta ditzaket,
baina nik ez nuen egoerarik bizi...

680
00:49:43,160 --> 00:49:47,200
{\an8}...gauzak derrigor zalantzan jartzea
eskatzen zuenik.

681
00:49:47,920 --> 00:49:50,640
{\an8}Ez zegoen zalantzarako lekurik?

682
00:49:51,879 --> 00:49:55,200
{\an8}Ba, nik gogoratzen dudanetik,
ez zen beharrik egon.

683
00:49:55,280 --> 00:50:00,720
{\an8}UDAren lehen egunetan, esaterako,
defentsarako erakundea zenez...

684
00:50:00,800 --> 00:50:03,920
{\an8}...ez zegoen arazorik
zalantzak proposatzeko.

685
00:50:05,479 --> 00:50:09,600
{\an8}Baina Ulster Freedom Fighters
sortu zirenean...

686
00:50:09,760 --> 00:50:15,680
{\an8}...talde horietakoa izateko
galderak egiteari uko egiten zenion.

687
00:50:15,760 --> 00:50:18,439
{\an8}Galdera bakarra
sartu aurretik egiten zizuten,

688
00:50:18,520 --> 00:50:23,000
{\an8}«Ziur sartu nahi duzula?»
Eta kito.

689
00:50:23,160 --> 00:50:26,680
{\an8}Behin urrats hori emateko
erabakia hartuta,

690
00:50:26,760 --> 00:50:30,200
{\an8}akabo zalantzak.
Agindutakoa bete, eta listo.

691
00:50:37,760 --> 00:50:40,160
{\an8}Egun batzuk eman ditut eurekin,

692
00:50:40,200 --> 00:50:43,119
{\an8}eta ulertu dut
zergatik sartu ziren gatazkan.

693
00:50:43,160 --> 00:50:47,200
{\an8}Baina gehiago jakin nahi dut
euretako baten bidaia pertsonalaz:

694
00:50:47,239 --> 00:50:50,520
{\an8}indarkeriari uko egin dio
eta biktima batekin bildu da.

695
00:50:50,600 --> 00:50:54,600
{\an8}Nola adiskidetzen zara
mindu duzun pertsona batekin?

696
00:50:54,720 --> 00:50:55,800
{\an8}Kaixo.

697
00:50:59,400 --> 00:51:02,400
{\an8}-Kaixo. Urte askotarako.
-Urte askotarako.

698
00:51:03,200 --> 00:51:06,560
{\an8}-Kaixo, Jo, zer moduz?
-Urte askotako.

699
00:51:10,080 --> 00:51:13,000
{\an8}Nik biokin egin dut hitzordua,

700
00:51:13,200 --> 00:51:18,879
{\an8}baina esango didazu
zer lotura duzun zuk Jorekin?

701
00:51:20,239 --> 00:51:25,200
{\an8}Ba, gauza jakina denaz aparte,
alegia neuk hil nuela bere aita,

702
00:51:25,280 --> 00:51:29,800
{\an8}bake prozesua hasia zen, eta ni
aske utzi ninduten haren barruan.

703
00:51:29,879 --> 00:51:34,479
{\an8}-Zer esan nahi du "hil zenuela"?
-IRAren ekintza batean hil nuela.

704
00:51:34,560 --> 00:51:36,520
{\an8}-Zer gertatu zen?

705
00:51:36,640 --> 00:51:42,320
{\an8}Ni Joren aitaren heriotzaren
erantzulea naiz, IRAko kidea nintzelako.

706
00:51:42,439 --> 00:51:45,119
{\an8}Eta IRAk bonba bat jarri zuen...

707
00:51:45,400 --> 00:51:49,800
{\an8}...Tory alderdia batzarra egiten ari zen
hotel batean.

708
00:51:51,520 --> 00:51:56,760
{\an8}IRAk zaintzapean zuen hotela,
eta neu nintzen horren arduraduna.

709
00:51:57,360 --> 00:52:00,720
{\an8}85ean epaitu zidaten.

710
00:52:02,119 --> 00:52:05,520
{\an8}Bizi arteko kartzela-zigorra
eman zidaten,

711
00:52:05,560 --> 00:52:10,000
{\an8}baina bake prozesuarekin
14 urte eta gero askatu ninduten.

712
00:52:10,080 --> 00:52:13,600
{\an8}Eta kanpora irteten zara
egoera berri honetan,

713
00:52:13,720 --> 00:52:18,720
{\an8}eta atzera begiratzen jarrita, diozu:
«Zer egin nezake nik konpontzeko».

714
00:52:20,320 --> 00:52:24,800
{\an8}Ba, min eman ditugun horiekin
bildu, eseri eta hitz egin,

715
00:52:24,959 --> 00:52:26,760
{\an8}eurekin eta familiekin.

716
00:52:26,879 --> 00:52:30,560
{\an8}Lehen topaketa hura
oso bizia izan zen.

717
00:52:31,439 --> 00:52:35,879
{\an8}Biok bakarrik geunden gela batean,
ez zegoen beste inor.

718
00:52:37,560 --> 00:52:43,119
{\an8}Pat oso atsegina izan zen,
eta sentibera.

719
00:52:43,200 --> 00:52:47,680
{\an8}Azaldu zizkidan bere arrazoi politikoak
IRAn sartzeko.

720
00:52:47,800 --> 00:52:51,800
{\an8}Ezagutzen nituen IRAko beste gizon
eta emakume batzuk,

721
00:52:51,920 --> 00:52:55,439
{\an8}eta beraz, arrazoi politikoak ere
ezagunak nituen.

722
00:52:55,479 --> 00:52:58,640
{\an8}Pentsatzen hasi nintzen
amaitzeko ordua zela,

723
00:52:58,720 --> 00:53:01,600
{\an8}baina orduan
isilune bat gertatu zen.

724
00:53:01,680 --> 00:53:04,600
{\an8}Pat niri begira geratu zen,
eta esan zidan:

725
00:53:04,640 --> 00:53:07,680
{\an8}«Zure haserre
eta suminaren aurrean...»

726
00:53:07,720 --> 00:53:11,280
{\an8}«...ez dakit nor naizen ere.
Zer egin nezake laguntzeko?»

727
00:53:11,879 --> 00:53:17,400
{\an8}Etiketez haratago, benetako gizakia
ezagutzen ari nintzen.

728
00:53:17,959 --> 00:53:21,600
{\an8}Beste ordubete egon ginen,
baina ezin nuen gehiago.

729
00:53:21,680 --> 00:53:26,160
{\an8}Eskerrak ematean, esan zidan:
«Damu dut zure aita hil izana».

730
00:53:26,280 --> 00:53:29,239
{\an8}Une hartan ez nintzen jabetu,

731
00:53:29,360 --> 00:53:34,479
{\an8}baina armagabetze unea izan zen.
Sentitu nintzen...

732
00:53:36,040 --> 00:53:40,560
{\an8}...nire orbitatik kanpora bidalia,

733
00:53:42,840 --> 00:53:47,000
{\an8}eta nire pentsamoldea ere
kolokan jarri zuen.

734
00:53:47,520 --> 00:53:52,320
{\an8}Hain une sakona izan zen-eta...

735
00:53:52,720 --> 00:53:57,560
{\an8}...aita hil diozun pertsonarekin
hitz egin ahal izatea.

736
00:53:57,800 --> 00:54:00,720
{\an8}Gatazketan gertatu ohi da...

737
00:54:02,160 --> 00:54:07,119
{\an8}...etsaien ikuskera murriztua
darabilzula.

738
00:54:08,920 --> 00:54:14,160
{\an8}Ez dituzu euren gizatasun osoan
ikusten, baina hori...

739
00:54:15,320 --> 00:54:18,520
{\an8}...zeure gizatasunaren kalterako da.

740
00:54:20,200 --> 00:54:24,200
{\an8}15 urte joan dira
elkar ezagutu zenutenetik.

741
00:54:24,239 --> 00:54:27,479
{\an8}Jo, zer ikasi duzu Patengandik?

742
00:54:27,520 --> 00:54:31,560
{\an8}Gatazkako eragile guztiak
errespetatzen ditut.

743
00:54:31,640 --> 00:54:36,119
{\an8}Ulertzen dut zergatik
batzuek indarkeria erabil lezaketen,

744
00:54:36,200 --> 00:54:39,800
{\an8}baina uste dut biktima bat
sortzen dugun unean bertan...

745
00:54:39,879 --> 00:54:43,320
{\an8}...hiltzaile gehiago ere
egoteko bidea irekitzen dugula.

746
00:54:43,400 --> 00:54:45,119
{\an8}Gurpil zoroa da.

747
00:54:45,160 --> 00:54:48,760
{\an8}Eta gurpil horren jira-birari
galga jarri nahi diot,

748
00:54:48,800 --> 00:54:53,119
{\an8}indarkeria-mendekua segida hori
eten egin nahi dut nire barruan.

749
00:54:53,239 --> 00:54:57,439
{\an8}Patek lagundu dit
zauri hori sendatzen.

750
00:54:58,400 --> 00:55:01,080
{\an8}Ispilu bat bezala da,

751
00:55:01,320 --> 00:55:07,080
{\an8}zenbat eta erru eta min gehiago irauli
zuregan gero bueltan etorriko zaizu.

752
00:55:08,080 --> 00:55:14,040
{\an8}Zein hitz aukeratuko zenukete
zuen harremana definitzeko?

753
00:55:14,640 --> 00:55:18,080
{\an8}Lagunak esan genezake,
baina kontua da...

754
00:55:18,160 --> 00:55:23,000
{\an8}...lagunekin beti ika-mika
ibiltzen zarela. Ni behintzat, bai.

755
00:55:23,119 --> 00:55:29,160
{\an8}Jorekin, berriz, kontu handia dut
ika-mikarik ez izaten,

756
00:55:29,320 --> 00:55:31,520
{\an8}oso ondo baitakit...

757
00:55:31,920 --> 00:55:36,680
{\an8}...oso kontziente bainaiz
harreman honen garrantziaz.

758
00:55:36,720 --> 00:55:39,800
{\an8}Eta babestu egin nahi dut.

759
00:55:39,920 --> 00:55:45,080
{\an8}Jorekin bakarrik izan ditzaket
halako solasaldi sakonak,

760
00:55:45,439 --> 00:55:48,760
{\an8}zauritu egin dudan pertsonarekin!

761
00:55:48,920 --> 00:55:53,360
{\an8}Baditut lagunak mugimenduan,
eta batzuekin hitz egin dezaket...

762
00:55:53,439 --> 00:55:58,160
{\an8}...eta konfiantza eta errespetu
maila bera lortzen dut.

763
00:55:58,200 --> 00:56:03,200
{\an8}Baina lagunak gara,
eta beti ika-mika gabiltza.

764
00:56:03,560 --> 00:56:10,840
{\an8}Gure artean ere izan dira tentsio uneak,
eta amore ematekotan izan gara inoiz.

765
00:56:11,119 --> 00:56:14,479
{\an8}Baina berriro heltzen diogu beti.

766
00:56:15,840 --> 00:56:21,400
{\an8}Orain arte ez nizun halakorik entzun.
Hunkitu egin nauzu.

767
00:56:21,560 --> 00:56:23,119
{\an8}Gogorra izango zen!

768
00:56:27,200 --> 00:56:29,360
{\an8}Zoragarria da nola...

769
00:56:31,479 --> 00:56:37,640
{\an8}Imajinatzen dut zer gogorra izango zen
biontzat hemen eustea, ze...

770
00:56:38,760 --> 00:56:43,320
{\an8}...alde egitea izango zen errazena, ezta?

771
00:56:44,280 --> 00:56:46,920
{\an8}Patek eta Jok asko hunkitu naute.

772
00:56:47,400 --> 00:56:52,160
{\an8}Ausartagoa da hiltzailea ezagutzea
bortxakeria-zirkulua jarraitzea baino.

773
00:56:52,439 --> 00:56:56,239
{\an8}Ausartagoa da biktima ezagutu
eta barkamena eskatzea,

774
00:56:56,479 --> 00:56:59,400
{\an8}eragin duzun oinazea onartzea,
beste edozer baino.

775
00:56:59,879 --> 00:57:04,000
{\an8}Bi pertsona ausart hauek
eredutzat hartu beharko genituzke.

776
00:57:09,560 --> 00:57:15,239
{\an8}Demagun, gaur egun, beste herrialde bat
gu 1970.ean geunden egoeran dagoela...

777
00:57:15,439 --> 00:57:18,720
{\an8}...eta laguntza eskatzen digula.
Zer esango genioke?

778
00:57:18,920 --> 00:57:20,840
{\an8}Hitz egiteko.

779
00:57:21,119 --> 00:57:23,800
{\an8}Eta armen bidea ez?

780
00:57:24,080 --> 00:57:27,320
{\an8}Ez. Hitz egitea, eta entzutea.

781
00:57:27,879 --> 00:57:30,360
{\an8}Nik ez dut ikusten zergatik ez.

782
00:57:30,560 --> 00:57:34,760
{\an8}Esan nahi duzu
gaurko munduko zeinahi lekutan...

783
00:57:36,439 --> 00:57:40,119
{\an8}...egoera eta baldintzak
txarrak direla-eta...

784
00:57:40,640 --> 00:57:44,119
{\an8}...armak hartzea
aholkatuko zeniekeela?

785
00:57:44,439 --> 00:57:46,439
{\an8}Galdetzen ari naiz.

786
00:57:46,520 --> 00:57:52,360
{\an8}Armak hartzea eta jendea hiltzea?
Gaur egun? XXI. mendean?

787
00:57:52,959 --> 00:57:58,360
{\an8}Tira, labur erantzuteko... bai.
Baina utzi azaltzen.

788
00:57:58,439 --> 00:58:04,320
{\an8}Erabakia justifikatzeko arrazoiak baleude,
nik ez daukat eragozpen moralik.

789
00:58:04,400 --> 00:58:07,560
{\an8}Borrokatu egin behar da
injustizia konpontzeko.

790
00:58:07,640 --> 00:58:09,320
{\an8}Eta uste dut jendeak...

791
00:58:09,840 --> 00:58:14,720
{\an8}Adibide sinple bat jarriko dut: ikasle
estatubatuar askok galdetzen digute...

792
00:58:14,840 --> 00:58:18,320
{\an8}...«Zergatik aukeratu zenuten indarkeria?»

793
00:58:18,439 --> 00:58:23,840
{\an8}Eta erantzuten diet, «Nola atera zenituen
britainiarrak zuen herrialdetik?»

794
00:58:24,640 --> 00:58:31,160
{\an8}Hil egin zituzten, armen indarrez
kanporatu zituzten XVIII. mendean.

795
00:58:31,400 --> 00:58:36,320
{\an8}«Eta mesedez, ez etorri hona
indarkeriaz lezio moralik ematera.»

796
00:58:36,479 --> 00:58:40,280
{\an8}«Zer egiten ari zarete zuok
Iraken eta Afganistanen?»

797
00:58:40,360 --> 00:58:43,800
{\an8}Biktimen Batzordekoekin bildu nintzen
aurreko egunean.

798
00:58:43,920 --> 00:58:48,680
{\an8}Uste duzue justizia eta egia
bateragarriak direla?

799
00:58:48,840 --> 00:58:51,479
{\an8}Biktimek jakin nahi izaten dute...

800
00:58:51,560 --> 00:58:54,640
{\an8}...nork hil zuen bere aita,
bere senarra edo anai-arreba.

801
00:58:54,680 --> 00:58:59,400
{\an8}Baina UDAk, UVFk eta IRAk
17 urteko mutiko bat bidaltzen zuten,

802
00:58:59,439 --> 00:59:03,800
{\an8}«Jo atea 36.ean, eta gizona
ateratzen bada, egin tiro».

803
00:59:04,200 --> 00:59:06,320
{\an8}Gauzak hala ziren.

804
00:59:06,720 --> 00:59:09,800
{\an8}IRAk, UDAk edo UVFk
hil zuten gizon hura.

805
00:59:10,040 --> 00:59:13,640
{\an8}Zer axola dio
17 urteko mutikoa nor zen?

806
00:59:13,800 --> 00:59:18,080
{\an8}Ez zuen gizona ezagutzen,
ez zuen inoiz lehenago ikusi.

807
00:59:18,239 --> 00:59:25,360
{\an8}Agindua bete zuen: ipini bonba bat
autoan, tirokatu atera irteten dena...

808
00:59:25,479 --> 00:59:29,479
{\an8}Gizabanakoek
aginduak betetzen zituzten eta kito.

809
00:59:29,560 --> 00:59:34,239
{\an8}Ez zuten inolako gorroto pertsonalik.

810
00:59:34,320 --> 00:59:38,400
{\an8}Horregatik eta horretarako sartzen ziren
erakunde honetan edo bestean.

811
00:59:38,520 --> 00:59:41,360
{\an8}Beraz, errudunak IRA eta UVF dira,

812
00:59:41,400 --> 00:59:44,680
{\an8}eta Ulster Freedom Fighters eta UDA.

813
00:59:44,760 --> 00:59:47,840
{\an8}Ez dut ikusten
gehiago zehaztu beharrik.

814
00:59:47,959 --> 00:59:52,000
{\an8}RUC eta Britainiar Armada ere
errudunak dira.

815
00:59:52,080 --> 00:59:55,959
{\an8}Eta deskribatu duzuen egoera horretan
nola egin liteke justizia?

816
00:59:56,040 --> 00:59:58,280
{\an8}Zer izango litzateke zuzena?

817
01:00:00,320 --> 01:00:03,640
{\an8}Nik ez daukat erantzunik
horretarako,

818
01:00:04,080 --> 01:00:06,640
{\an8}eta ez du erantzun errazik.

819
01:00:06,680 --> 01:00:11,119
{\an8}Nik esan dezakedana da
ez dela biktima gehiago egon behar.

820
01:00:11,200 --> 01:00:15,640
{\an8}Hori da garrantzizkoena,
ez dadila biktima bat gehiago egon.

821
01:00:15,680 --> 01:00:20,680
{\an8}Denontzat mingarria izango da seguru,
baina marra bat egin dugu hondarretan.

822
01:00:20,720 --> 01:00:26,680
{\an8}Biktimek arrazoi handiak dituzte, bai,
baina aurrera egitea eragozten ari dira.

823
01:00:26,720 --> 01:00:30,800
{\an8}Ate beretik igarotzeko ahalegina
egiten ari gara guztiok,

824
01:00:30,840 --> 01:00:34,400
{\an8}eta biktimen taldea beltxarga bat da,
hegalak zabalik datorrena,

825
01:00:34,439 --> 01:00:36,840
{\an8}baina horrela ez da atetik kabitzen.

826
01:00:36,879 --> 01:00:40,119
{\an8}Eta ate horretatik sartu behar dugu
edo biktima gehiago egon liteke.

827
01:00:40,400 --> 01:00:42,879
{\an8}Nik uste dut eztabaida hau...

828
01:00:43,160 --> 01:00:48,160
{\an8}...marko politiko orokor baten barruan
kokatu beharko genukeela.

829
01:00:48,320 --> 01:00:54,680
{\an8}Eta testuingurua
bakea errotzea eta betikotzea ez bada,

830
01:00:54,920 --> 01:00:58,239
{\an8}oker handia egingo dugu.

831
01:01:01,119 --> 01:01:06,640
{\an8}Susmoa dut belaunaldi aldaketarekin
istiluak betiko amaitu direla.

832
01:01:06,720 --> 01:01:11,439
{\an8}Horregatik protestanteak eta katolikoak
elkarrekin diharduten ikastetxe batera...

833
01:01:11,479 --> 01:01:14,360
{\an8}...etorri naiz
gazteen iritziak jasotzera.

834
01:01:17,680 --> 01:01:22,760
{\an8}Esan didatenez,
1998an jaiotakoak zarete,

835
01:01:23,400 --> 01:01:28,439
{\an8}-beraz, Ostiral Santuko...
-...hitzarmenaren ondoren.

836
01:01:29,080 --> 01:01:34,840
{\an8}Eta zer irizten diezue gurasoek
kontatzen dizkizuten istorio horiei?

837
01:01:35,160 --> 01:01:38,119
{\an8}Zaila gertatzen zaigu sinestea.

838
01:01:38,360 --> 01:01:40,160
{\an8}Gu bakean hazi gara,

839
01:01:40,320 --> 01:01:44,400
{\an8}eta duela 18 urte bestela zebiltzala
sinestea zaila da.

840
01:01:44,560 --> 01:01:46,239
{\an8}Aldaketa handia izan da.

841
01:01:46,320 --> 01:01:48,959
{\an8}Ba al duzue elkarren istorioen berri?

842
01:01:49,080 --> 01:01:53,280
{\an8}Ez. Etorri nintzenean ez zitzaidan burutik
pasatu galdetzea "Protestantea zara?"

843
01:01:53,400 --> 01:01:56,239
{\an8}-Edo "Katolikoa zara?" Kia!
-Inork ez du galdetzen.

844
01:01:56,280 --> 01:01:59,600
{\an8}Ez du zentzurik,
ikastetxe bateratua da hau...

845
01:01:59,640 --> 01:02:02,479
{\an8}...eta gauza horiek
okurritu ere ez zaizkigu egiten.

846
01:02:02,600 --> 01:02:06,680
{\an8}Ez luke ezer aldatuko.
Lagun berri bat egiten baduzu...

847
01:02:06,800 --> 01:02:10,879
{\an8}...eta gero jakiten duzu protestantea dela,
hori ez da shock handiegia.

848
01:02:11,000 --> 01:02:13,400
{\an8}-Ez du garrantzirik?
-Ez, ez dio axola.

849
01:02:13,479 --> 01:02:17,160
{\an8}-Nola ikusten duzue etorkizuna?
-Ikastetxe bateratu gehiago behar dira,

850
01:02:17,280 --> 01:02:19,280
{\an8}bizimolde hau zabaltzeko.

851
01:02:19,320 --> 01:02:22,520
{\an8}Lagunak ditut
eskola protestanteetan dabiltzanak,

852
01:02:22,560 --> 01:02:25,840
{\an8}eta ez dute ulertzen
nire lagun onena katolikoa izatea.

853
01:02:25,879 --> 01:02:28,160
{\an8}"Nola, hitz egiten diezu?"

854
01:02:28,360 --> 01:02:31,119
{\an8}Ez dute elkarrekin bizitzeko
aukerarik izan.

855
01:02:31,200 --> 01:02:34,920
{\an8}Horregatik uste dut
ikastetxe bateratu gehiago balego,

856
01:02:35,040 --> 01:02:38,000
{\an8}guztiok adiskide izango ginatekeela,

857
01:02:38,119 --> 01:02:41,959
{\an8}eta gatazka
betiko desagertuko litzatekeela.

858
01:02:42,119 --> 01:02:46,600
{\an8}Eskola guztiak bateratuak balira,
ez litzateke arazorik egongo.

859
01:02:46,680 --> 01:02:50,560
{\an8}Eta zer gertatuko da zuon belaunaldia
politikan sartzen denean?

860
01:02:50,640 --> 01:02:53,879
{\an8}Aldaketa handia egongo dela,
izugarria.

861
01:02:54,000 --> 01:02:59,439
{\an8}Oraingo belaunaldiak ez du ikusi
egunero jendea elkar hiltzen kalean.

862
01:03:00,479 --> 01:03:04,400
{\an8}Saminak ez du lekurik izango
etorkizuneko politikan,

863
01:03:04,600 --> 01:03:10,720
{\an8}eta Ipar Irlandak batuta egingo du
aurrera, eta ez bitan banaturik.

864
01:03:11,439 --> 01:03:16,160
{\an8}Hortaz, etorkizunera begira zaudete,
iraganera bainoago?

865
01:03:16,200 --> 01:03:17,160
{\an8}Bai.

866
01:03:17,239 --> 01:03:20,640
{\an8}Pertsona egokia behar dugu,
gure belaunaldikoa agian,

867
01:03:20,800 --> 01:03:23,920
{\an8}aurrean jarri
eta esango diguna:

868
01:03:24,040 --> 01:03:28,360
{\an8}«Aldatu egin behar dugu,
ahaztu iragana eta goazen aurrera».

869
01:03:30,840 --> 01:03:34,520
{\an8}Haurrekin lan egiten dut
Belfast hegoaldean,

870
01:03:34,840 --> 01:03:40,040
{\an8}eta ez dute politikatik ezer espero,
ez dute konfiantzarik politikoengan.

871
01:03:40,160 --> 01:03:44,439
{\an8}Eremu batzuetan loialismoa
bandalismo bihurtu da.

872
01:03:44,720 --> 01:03:47,000
{\an8}Duintasuna oinarrizkoa da.

873
01:03:47,239 --> 01:03:51,840
{\an8}Denok jabetu behar genuke
loialismoa duindu behar dugula,

874
01:03:52,000 --> 01:03:57,160
{\an8}gazteei geure esperientzia igaro
eta aurrera egingo badugu.

875
01:03:57,280 --> 01:03:59,920
{\an8}Geure okerretatik ere
ikas dezakete.

876
01:04:00,200 --> 01:04:04,280
{\an8}Laster amaituko dugu, eta 
“ixten” joan behar dugunez...

877
01:04:04,520 --> 01:04:09,879
{\an8}...har ezazue tarte bat
bakoitzak nahi duena esateko.

878
01:04:10,640 --> 01:04:15,200
{\an8}Mahaian egon zareten guztioi
entzuteko aukera izan dut.

879
01:04:15,400 --> 01:04:19,800
{\an8}Ikusi dut nork bere erabakiak
zein testuingurutan hartu zituen,

880
01:04:20,119 --> 01:04:24,280
{\an8}eta horrek enpatia bat sortzen du,
imajinatzen dut neure burua...

881
01:04:24,360 --> 01:04:27,959
{\an8}...urrats berdinak egiten
eta presio berdinaren pean.

882
01:04:28,000 --> 01:04:29,239
{\an8}Uste dut...

883
01:04:29,280 --> 01:04:33,640
{\an8}...zeuek ere -batzuk behintzat-
Midlandsetan jaio izan bazinate,

884
01:04:33,720 --> 01:04:38,320
{\an8}eta egoera bera bizi izan bazenute,
ni bezala armadan sartuko zinatekeela.

885
01:04:38,360 --> 01:04:42,600
{\an8}Bakoitzak hartu duzuen bidea
errespetatzen dut nik,

886
01:04:42,640 --> 01:04:45,760
{\an8}testuingurua ulertzen
ahalegindu naizelako.

887
01:04:46,000 --> 01:04:50,360
{\an8}Orain naturala ematen du
gu denok mahai inguru honetan ikustea.

888
01:04:50,760 --> 01:04:53,520
{\an8}Hori gauza handia da, ba.

889
01:04:53,760 --> 01:04:58,320
{\an8}Urteak elkar ezagutzen dugula,
eta ez gara oldarkorregi agertu,

890
01:04:58,400 --> 01:05:02,200
{\an8}baina lagunik onenak ere
ez gara izan batzuetan.

891
01:05:02,280 --> 01:05:07,879
{\an8}Bakoitzak bere egiari eutsi dio,
kontraesanen bat ere esango genuen...

892
01:05:07,959 --> 01:05:12,119
{\an8}...baina nik ez dut inoiz
arazorik izan Michaelekin.

893
01:05:12,200 --> 01:05:16,640
{\an8}Tematu egiten gara eragozpenekin
eta egiteke dagoenarekin.

894
01:05:16,720 --> 01:05:21,000
{\an8}Eta ahaztu egiten zaigu
zenbat aurreratu dugun!

895
01:05:21,080 --> 01:05:24,320
{\an8}Hemen, guztiok
elkarrekin eserita egoteak...

896
01:05:24,400 --> 01:05:28,160
{\an8}...adostasun handiagoak
iragartzen ditu etorkizunerako.

897
01:05:28,200 --> 01:05:31,479
{\an8}Ziur naiz nire hautesle askori...

898
01:05:31,520 --> 01:05:35,360
{\an8}...ez zaiela gustatu ni gaur
mahai honetan egotea, baina, tira...

899
01:05:35,439 --> 01:05:39,800
{\an8}...batek egin behar du lehen urratsa,
eta joan, eta hitz egin eta eztabaidatu.

900
01:05:39,920 --> 01:05:43,680
{\an8}Gakoa hitz egitea da,
eta konfiantza izatea,

901
01:05:43,879 --> 01:05:48,040
{\an8}eta beldurra uxatzea,
eta bideak zabaltzea,

902
01:05:48,200 --> 01:05:52,080
{\an8}eta batez ere, besteei entzutea,

903
01:05:52,239 --> 01:05:58,160
{\an8}urte asko eman baititugu elkarri aditu gabe.
Ni zuzen nago, eta beste guztiak, oker.

904
01:05:58,239 --> 01:06:00,879
{\an8}Ez da hain sinplea, ordea.

905
01:06:00,920 --> 01:06:05,400
{\an8}Nork bere historia du,
eta guztiak dira balekoak.

906
01:06:06,280 --> 01:06:09,239
{\an8}Ongi, ba, amaitu baino lehen...

907
01:06:10,640 --> 01:06:13,360
{\an8}...eskerrik asko zuen ausardiagatik.

908
01:06:13,439 --> 01:06:17,160
{\an8}Ea, hemendik aurrera,
hemen eta mundu osoan...

909
01:06:17,680 --> 01:06:21,439
{\an8}...gero eta jende gehiago
ausartzen den...

910
01:06:21,560 --> 01:06:25,560
{\an8}...zuek bezala,
esertzen eta elkarrizketan hasten.

911
01:06:25,840 --> 01:06:29,479
{\an8}Esker mila zuen konpromisoagatik.

912
01:06:29,560 --> 01:06:33,640
{\an8}Egin duzuena interesa duen orok 
ikusi behar luke...

913
01:06:33,720 --> 01:06:38,119
{\an8}...nik ere uste dut 
oso lagungarria izan daitekeela.

914
01:06:41,600 --> 01:06:46,520
{\an8}Indarkeriatik bakerako bidaia luzeari
ekin diote sei lagun hauek...

915
01:06:46,600 --> 01:06:48,280
{\an8}...eta herrialde osoak.

916
01:06:49,360 --> 01:06:52,560
{\an8}Asko dugu haiengandik ikasteko.

917
01:06:54,560 --> 01:06:57,920
{\an8}Sufrimendua latza izan arren,
edozer da posible...

918
01:06:57,959 --> 01:07:01,680
{\an8}...etsai zirenak
elkarrekin hizketan hasten direnean.

919
01:07:04,000 --> 01:07:08,439
{\an8}Elkarrizketan fede handiagoa dut
herrialde hau ezagutu eta gero.