NEKAZARIA EUSKALDUNEN HERRIAN
Pirinioetako pelikula bat Dan Grenholmen eta Lennart Olsonen eskutik
Haritz eta gaztainondozko basodun mendilerro boteretsuak.
Amuarrainez beteriko errekak; artasoro eta galsoroak.
Fruta-arbolak loretan dituzten basetxe txikiak.
Pirinioetako elur-ekaitzak neguan; Atlantikoko laino leunak udan.
Frantzia nahiz Espainiatik hedatzen den herri honetan, jatorri enigmatikoa duen jendea bizi da.
Agian iberiarrengandik datoz; Espainiako jatorrizko herritik.
Zelta arrazaren adarra dira apika.
Zientzialariek iritzi ugari daukate honen inguruan, baina gehienak ados daude
Harri Arotik bere homogeneotasuna hoberen gorde duen europar arraza dela esatean.
Milioi bat inguru euskaldun dago. Heren bat Frantzian bizi da; gainerakoa, Espainian.
600.000 biztanle inguruk euskara hitz egiten du; jatorri ezezaguna duen hizkuntza.
Hizkuntza oso berezia eta zaila da.
Kondaira batek dio Deabruak berak behin euskaldunak bisitatu zituela hauen hizkuntza ikasteko,
baina, zazpi urteren buruan, soilik «Bai» eta «Ez» esaten ikasi zuela,
eta herritik haserre alde egin zuela.
Mugara ailegatzean, «Bai» eta «Ez» esatea ere ahaztu omen zitzaion.
Hizkuntzak asko ezberdintzen ditu euskaldunak gainerako espainiarrekiko,eta horrek indartu egin du beren autoestimua.
1876ra arte beren legeak —Foruak— zeuzkaten, besteak beste zerbitzu militarra egitetik salbuesten zituztenak.
Oraindik ere, askok amesten dute erreinu propio bat izatearekin.
Arto-irina, ura eta gatza erabiliz, talo izeneko opil txikiak egiten dira.
Artzainak udareondo egurra, ihia eta behi-adarra erabiliz egin du bere alboka.
Alboka, euskaldunen gaita bezala ezagutzen da.
Soinu-tresna Ekialdetik dator,
eta Erdi Aroan entzun ahal izan ziren lehen aldiz honen doinuak Espainia iparraldean.
Jotzeko oso zaila da, arnaste-teknika oso berezia behar baita.
Soinu-tresna menperatzeko, umetatik entseatzen hasi beharra dago.
Ignaziok dioenez, berak sei urte baino ez zituenean,
ur-edalontzi batean sartutako ihiarekin eseri arazi zuten, putz egin eta burbuilak sortzeko.
Ez zen erraza gelditu gabe haize egin eta aldi berean sudurretik airea hartzea.
Mendiak elur-zuriz estalirik daude. Nire usoa urruti joan zen, urruti itsasorantz.
Nire zaldi beltzean zamalkatuko naiz nire usoa berreskuratzeko.
Zatoz, itzuli nirekin; otarra urrezko artoz beterik dago.
Euskaldunen herrian 30.000 bat baserri —caserío— dago,
eta bakoitzak 2,5 hektarea inguru lur dauka normalki.
Euskaldunak artzain trebeak dira, eta askok beren herria utzi dute
iparramerikar abeltzainek eskainitako irabazi handiko kontratuek erakarrita.
Mende askoan zehar, euskal nekazariak laia izeneko lanabes primitibo honekin goldatu du lurra.
Oraindik ere, baserri batzuetan ikus daiteke lanabes horien mugimenduen erritmo ederra.
Euskalduna ez da soilik nekazari, arrantzale eta artzain trebea;
bere lurraldea Espainiako inguru industrialik garrantzitsuena bihurtzea ere lortu du.
Kristo aurreko 63. urte inguruan jadanik, Pliniok jakinarazi zuen herri hau meatzeetan aberatsa zela.
Ikatzez, kobrez eta berunez gainera, meatzeek batez ere burdina daukate,
eta burdina diruaren ikur da euskaldunarentzat.
Bere tresnarik garrantzitsuena aizkora izan da betidanik.
Maria Jesusi herritik bueltan dator, bertan esnea saldu eta posta jaso ondoren.
Anastasio Garitano nekazariak eta bere emazte Marzelak 6 seme-alaba,
40 hektarea lur, 300 oilo, 8 behi,
3 mando, txakur bat eta 2 katu argal dauzkate.
Familian patriarkatu zorrotzak agintzen du.
Anastasio da burua eta berak hartzen ditu erabaki guztiak.
Seme nagusia oinordekoa da, eta bere erantzukizuna izango da
ama eta ezkongabeko arrebak mantentzea.
Ezkongairik azaltzen ez bada, euskal neskek nebaren betiko laguntza jaso dezakete,
eta etxean gizonezkorik ez bada, ahizpa zaharrak hartuko du baserriaren eta sendiaren erantzukizuna.
Ia baserri guztiek beheko solairuan dituzte sukaldea, logelak eta ukuiluak;
goiko solairua, berriz, aletegi eta lanabesen trasteleku gisa erabiltzen da.
Fotografia eta edizioa: Lennart Olson/TIO Testua eta lokuzioa: Dan Grenholm