MUNDUAN ZEHAR
ORSON WELLESEKIN
Hemen Orson Welles kameraren atzean
Europako gailur urrun batean kokatu dugu kamera gaurkoan:
Euskaldunen lurraldean.
Kamera mugan bertan jarri dugu.
Han Nafarroako Erresuma zaharra dago
eta hor, Behe-Pirineoak itsasorantz hurbiltzen diren tokian, Frantzia.
Guardia asko daude oraindik hemen
eta Espainiako gerraren ondotik muga luzez itxi zuten
Altzairuzko Ohial txiki bat egiteko.
Bakean ala gudan hemen goian bizi direnentzat
muga teorikoa izan da beti.
Espainia eta Frantziako gobernuen teoria,
beraien ofizialak baitabiltza inguruotan.
Hemengoak ez dira ez frantziarrak ez espainiarrak,
euskaldunak dira.
Beste erresuma eta errepubliken gorabeherek ez diete hori ahantziarazi.
Eta euskaldunak dira euskaldunak direna.
Tira, zer da euskaldun bat?
Ongi dakigun bakarra da, zer ez den.
Frantziarra edo espainiarra ez izateaz gain
ez da mediterraneoa, ez alpinoa, ez magyarra, ez zelta
ez germaniarra, ez semita, ez eskandinaviarra.
Izatez, arioa ere ez.
Inork ez daki zeintzuk ziren bere arbasoak.
Beraien ustez, Adan eta Eva euskaldun petoak ziren.
Haien egoera Amerikako indiarren antzekoa da, aborigena da.
Europan zegoen beste europarrak iritsi zirenean.
Bere hizkuntza arraroan mintzo da oraindik
jatorri ezezaguna duen horretan.
Hantxe, Franco jeneralaren menpeko Euskal Herriko zatian,
hizkuntza hau legez kontrakoa da,
Espainian mintzatzea traizioa da.
Euskaldunak beti izango dira euskaldun,
hizkuntza pixkat gehiago erabiltzen da Espainiako aldean.
Aditzen duguna ez da euskarazko elkarrizketa
edo guda abestia,
dei moduko bat da, seinale bat
Frantziatik Espainiara abesten dena eta usoekin zerikusia duena.
Horra usoak.
Uso horiek kontrabando ibilbidearen gainetik ari dira hegan,
urtero bezala.
Egunero ehunka pertsonek egiten dute kontrabandoa.
Ez dakit zenbat uso dagoen hor goian.
Baina kontrabandoa hemengo industria handiena da
uso garaietan izan ezik.
Usook ingelesak eta alemanak dira, txukunak eta metodikoak
eta urtero agertzen dira mugan
tenore honetan, hemen bertan.
Bi aldeetako euskaldunek
elkarlan guztiz legez kontrako eta harmonikoan
harrapatzen dituzte.
Harrapatu da hitza, usoei ez zaielako tiro egiten.
Errifle hotsa soinu efektua da
makileko ohialaren bidez sortua.
Munizioa aurrezten da
eta usoari sinetsarazi benetan ari zaizkiola tiroka.
Halaber, egurrezko disko horiekin
zapelatzak segika dituela sineztarazten zaio.
Uso taldea inguratua izaten ari da, besterik ez.
Konplexutasun eta edertasun goreneko maniobra,
Frantzian hasi eta Espainian amaitzen dena,
non txoriak zerutik arrantzatzen diren,
arrainak bailiran.
Asmakizun euskalduna da,
bale-ehiza bezala.
Munduko izaki handiena txalupa batetik
arpoiarekin ehizatu zitekeela
kostalde honetako euskaldunei otu zitzaien.
Eta ezin txapela ahantzi.
Euskaldun bakoitzak txapela berrasmatzen du
janzten duen bakoitzean.
Angeluak ezin konta ahalakoak dira
makurduraren aldaera indibidualak, mugagabeak.
Mendietako herrixka euskaldun honetara ekarri ditugu kamerak
soilik euskaraz mintzatzen den tokira.
Eta nor topatuko bertan?
Gure lagun hauxe, euskalduna bezain amerikarra dena kasik.
Zenbat urtez izan zinen Amerikan?
23 urtez.
-AEBtako zein aldetan? -Colorado. Montrose, Colorado.
-Gogoko zenuen? -Bai.
Oso ondo dakizu ingelesez, euskaraz eta frantsesez ere. Zer gehiago?
Hobeto egiten nuen han, ahanzten ari zait.
-Zenbat denbora daramazu hemen? -15 hilabete.
-Itzuliko zara? -Noizbait bai, espero dut.
Badago noski arrazoi bat amerikarrez hain ondo hitz egiteko.
Jendeak ez daki baina euskaldunak artzain bikainak dira,
eta zu zeu artzain hasi zinen.
Eskaera handia dago munduan
eta zenbait tokitan kuota bereziak dituzte euskaldunentzat,
batez ere Amerikan.
Zeren falta nabaritzen duzu hemen?
Ez zitzaidan ezer falta, soilik hemen egotea.
Hemen zaudenean, hango zeren falta nabaritzen duzu?
Han neukan guztiarena.
Amerikara joatean artzain hasi zinen, ezta?
-Artzain gehienak hemengoak dira, ezta? -Bai.
Asko dakizue hemen.
Bai, hori besterik ez da egiten Amerikako lehenengo urteetan.
Eta egin beharrekoa.
Batzuk lanez aldatzen dute, baina hasieran ardiekin.
-Zuk zer egin zenuen? -Ardiak nituen.
-Eta horren ondoren? -Neure artaldea hartu nuen.
-Zeure artaldea? -Bai.
Baina Amerikan gelditu eta beste lan batzuetan aritu zinen, ezta?
-Kamioi-gidaria izan zinen, ezta? -Kamioi bat neukan, hori ere neurea.
-Jakina, beharrezkoa. -Bai.
Hortaz, maiz joaten zinen hirira
eta zuretzat gaurkoa ez da berria, telebista ezagutu zenuelako.
Bai.
Zer ikusten zenuen telebistan?
Askotariko gauzak.
Zer zenuen gogoko?
Artaldea, gainontzekoa ez zitzaidan gehiegi axola.
Ulertzen dut. Zergatik itzuli zinen?
Etxekoengana, eta oso gustuko dut, nire jaioterria da.
Zergatik itzuli zinen?
Etxekoak ikusteko eta oso gogoko dudalako jaioterria.
Urtebete inguru daramat hemen, 15 hilabete.
-Pozik zaude etorri izanaz? -Bai.
Lurralde polita da hau, ezta? Ederra da.
Zergatik gelditu zara horrenbeste denbora?
Ezkondu naizelako.
-Ezkondu zara? -Bai.
-Hemen al dago neska? -Bai.
Zoragarria litzateke ezagutzea. Hemen inguruan dabil?
Bai.
Eskatuko zenioke etortzeko?
Hau da nire emaztea.
Asko pozten naiz zu ezagutzeaz.
-Urte askotarako. Frantsesez dakizu ? -Bai, jauna.
-Eta euskaraz ere? -Ere bai.
-Eta zuk euskaraz dakizu? -Nahi bai, gustatuko litzaidake.
-Guretzat oso zaila da ikastea. -Hala da, bai.
-Orain itzuli zarenean ezagutu duzu? -Ez, lehenago ezagutu nuen.
-Lehenago? -Bai.
Joan aurretik, duela hainbeste urte?
Ez, baina duela bi urte itzuli nintzen eta orduan ezagutu nuen.
-Agian horregatik itzuli zinen, ezta? -Bai, bai, hein batean.
-Amerikara eramango duzu, itzuliz gero? -Noizbait.
Galdetu iezaiozu ea Amerikara joan nahiko lukeen.
-Zer? -Baietz esan du.
Baietz?
-Horrek bai esan nahi du, euskaraz? -Bai.
-Hori esan nahi du? -Bai.
Amerikan neska asko ezagutuko zenituen arren,
kuriosoa da hainbeste urteren buruan inoiz ezkondu ez izana.
Ez nuen uste ezkonduko nintzenik.
-Eta gero bera ikusi nuenean... -Guztia aldatu zen!
-Grina sortu zitzaidan. -Grina sortu zitzaizun!
Amerikara joan nahiko luke zurekin egoteko
edo herrialdea ezagutzeko jakinmina duelako?
Ez, herrialdea ikusi nahi du.
Baina gero hona itzuliko zinateke, ezta?
-Hemengoa da bera? -Bai, etxe honetakoa.
Alboko honetakoa?
Pozten naiz, urte askotarako.
Urte bete baino lehen itzuliko naiz.
Itzuliko zara? Coloradon izango zara?
Coloradon izango naiz.
Primeran.
-Agian hantxe elkartuko gara -Primeran.
Hemen gaude Wertenbakertarren lorategian.
Hau Chris Wertenbaker da
eta beste hau Lael da, ama.
Lael Tucker izenarekin idatzi zuen
“Lament for Four Virgins” best-seller eder hura.
Zeri egiten diozu barre, mutiko, amaren liburuari?
-"Festival" izan zen azkena, ezta, Lael? -Bai, hori izan zen azkena.
Hara, Chris, zu euskalduna zara ia, ezta?
-Bai, ia. -Ia.
Zenbat denbora daramazu hemen, Euskal Herrian?
Zazpi urte.
Amerikan eskolan ibili zinen tarte batean,
esaiguzu zer alde dagoen euskal eskola eta amerikarraren artean.
Zein nahiago duzu, eskola Frantzian edo...?
-Amerikan. -Zergatik? Gehiago ikasten da han?
Ez, errazagoa da.
Egia da, ez dakit ados zauden Lael,
baina badirudi hezkuntza eta haurtzaroa ondo pasatzearekin lotzen dela Amerikan
baina ez da hala Europan.
Bai.
Egia esan hezkuntza hobea jasotzen dutela uste dut.
Herri txiki honetan?
Herri txiki honetan frantses maila jasotzen dute...
Duela zenbait urte, Chrisek Amerikako eskola batean ikasi zuen aldi batez.
Bi urtez joan zen eskolara Amerikan eta izugarri maite zuen,
baina uste dut askoz errazagoa zelako maite zuela.
Hona itzuli ginenean berriz hasi behar izan zuen,
eta haur guztiek izan behar dute maila jakin bat hasi aurretik...
Gurea baino maila altuagoa da hori?
Askoz altuagoa, ia arlo guztietan.
-Hezkuntzan. -Hezkuntzan.
Ez da hori hona etortzeko zergatia, ordea.
-Ez gogor lan eginarazteko soilik. -Ez, ez gogor lan eginarazteko.
Horretaz hona etorri eta gero ohartu ginen,
gure haurtzaroko herri baten bila ari ginela.
Benetan, zer irabazten duzue hemen,
lurreko zoko txiki eta urrun honetan?
Herri bat herri bat da,
eta ez du axola zer hizkuntza mintzatzen den.
Ez, jakina, haur batentzat ez.
-Haurrari kontrakoa esaten ez badiozu, behintzat. -Hala da.
Eta hemen, Ziburun, agian etxean ere, baina hemen Ziburun,
bizitza eta lana aurkitu dugu.
Haurrak etxetik ateratzen dira goizean goiz,
haien erreinuko errege-erreginak dira,
kaleetan libre,
etxera itzultzen dira gose direnean edo min hartzen dutenean.
Herriko guztiak ezagutzen dituzte, aske direla sentitzen dute,
eta euskaldunek herri askea osatzen dute ere bai.
Bistan da, bai.
Hemen, Ziburun, haurrak inolako baliabide mekanikorik gabe jolasten dira.
Hara, oso garrantzitsua da hori, jolasteko laguntza mekanikorik ez,
ez dut egingo makinaren aroaren kontra,
baina uste dut horixe dela hain zuzen jolasteko laguntza,
mundu osoan aurre egin behar diogun krisi moralaren arrazoi nagusietako bat.
Iruditzen zait ez dugula behar dibertitzeko laguntzarik,
uste dut guk geuk dibertitu behar dugula.
Iruditzen zait arazo larri bat dugula,
botoi bat sakatu eta pantailari begiratu
edo bozgorailu batetik entzun denean egin beharreko guztia.
Eta haurrek hemen ez dute halakorik.
Ez, ez dute. Haurrak kalera joaten dira pilota patrikan,
eta kanikaz beteriko ontzitxo batekin.
Bai, noski, badakit, lagunek esango dute
Amerikan eta Ingalaterran ere pilota dutela patrikan,
eta kanikak, horretan jokatu nahi badute.
Baina ez dutela makinek eskaintzen duten bizitza erraza.
Hori gurean arrisku handia da, benetan.
Esaterako, hemen inork ez du autoa erabiltzea pentsatzen,
oinez joaten dira edonora.
Gazteak ginenean, autoz joatea bidaia bat zen.
Uste dut atzera goazela, nolabait, maite eta eduki genuen hartara.
Ez dut uste nahi dugun ezer falta zaigunik,
esaterako, askatasuna, independentzia, diziplina, hezkuntza egokia,
bizitza ona lortzen lagunduko diguten ohiturak, nonahi izanik ere.
-Ez dut uste herrialde kontua denik. -Ez, noski, ez da.
Mintzatzen garenean leku batean edo bestean bizitzeari buruz,
badirudi joera dagoela gure herrialde eta bizimolde anitzak kritikatzeko.
Euskaldunak estimatzeak ez du esan nahi
maiz “bizimolde amerikarra” deitzen den hori mespretxatzen dugunik.
Uste dut mutiko ingeles bat
bizpahiru urtez Toskanan, Italian, ederki bizi bada,
ez dela haren ondare ingelesari traizio egiten ari.
Eta ez ditu galduko etxean egiten ari zituen aurrerapenak.
Bai, halakorik bada.
Gurean teknologia dago,
etengabeko mugimendua
bizitza errazteko makinen bidez.
Baina ez dut uste aurrerapena eta zibilizazioa batera doazenik.
Hori esatea arriskutsua da, baina hala pentsatzen dut;
arriskutsuarena diot eztabaida luzea piztu dezakeelako.
Uste dut aurrera egiteak ez dakarrela oso zibilizatua izatea prozesuan.
Ez dirudi herrialde zibilizatuenek
aurrerapenari kasu handirik egiten diotenik.
Uste dut oso ona dela haur batentzat hori, baita guretzat ere batzuetan,
hau da, urruntzea leku horietatik
non gehiago estimatzen den norbaitek zugatik zerbait egitea
bizimolde jakin bat izatea edo modu batekoa izatea baino.
Guztiok behar duguna atsedena eta leku lasai bat.
Ez dut uste inork, ez guk helduok, ez haurrek
presaka ibili beharko genukeenik bizitzan.
Guztiok izan beharko genuke aukera
gure gurasoek eta aitona-amonek zekitena eta estimatzen zutena aztertzeko
horrek lagundu baitu zibilizazioa eraikitzen.
Eta gu lortzen ari garena erakutsi eta eskaini.
Hori da.
Nik uste dut haurrek etxean egon beharko luketela nerabezaroan,
nork bere burua zehazten duen garaia baita hori.
Baina haurtzaroa beste zerbait da,
zerbait lortzeko garaia da, heldutasun zentzu hori
eta baita bigarren hizkuntza eskuratzeko ere, zurea balitz bezala.
Haurtzaroa.
Bai, haurtzaroan mintzatu zaitezke mihia eta ahoa trabatu gabe,
ondoren ezin baita beste hizkuntza batean berdin hitz egin.
Bai, orduan bada aparteko aberastasun hori,
leku askotan bizi eta ikuspuntu anitzekin harremanetan
egon ondoren lortzen dena.
Horregatik ematen zaie haurrei aukera atzerrian urte batzuk igarotzeko.
Lael, kazetari jardun duzu luzaroan,
herrialde askotan bizi eta egon izan zara, ezta?
-Bai, batzuetan bai. -Batzuetan.
Eta halere, ezagutu dituzun guztietatik
Frantziako txoko txiki hau aukeratu zenuen, Euskal Herria.
Noiz erabaki zenuen?
Frantziako askapena eta segidan izan zen.
Hona etorri, ingurura begiratu eta maitemindu egin nintzen.
Bai, hori uler dezaket, etorri, ikusi eta maitemindu,
baina uste dut zuk baduzula zerikusia horretan,
zuk eta zure familiak
herrialde honekiko duzuen sentipena oso kutsakorra delako.
Ordu batzuk baino ez neramatzan hemen
eta goxo-goxo sentitzen hasia nintzen euskaldunen artean,
eta orain oso-oso gustura sentitzen naiz,
ez bakarrik herrialdearengatik, herria ederra baita,
baizik eta jendearengatik, ez dakit zergatik, baina apartekoa da.
Ez dakit euskaldunak deskribatu ditzakedan, ezin du inork egin,
baina uste dut jendeak ematen diola kalitatea herri honi,
jendeak lasaitasun itzela ematen dizulako, paisaiak bezala.
Agian horregatik da paisaia halakoa, oso bizimodu lasaia izan dezakezu hemen,
ez dira etorkizunarekin kezkatzen.
Ez dira etorkizunarekin kezkatzen, egunean bizi dira.
Ez da egunean bizitzea soilik, uste dute guztiari egin diotela aurre,
eta hala jarraituko dute. Duintasun gisako zerbait da edo harrotasuna.
Eta hain daude elkartuta non iruditzen baitzaie ez zaiela ezer gertatuko.
Uste dute ehunka urte direla haien lurrak okupatu zituztenetik.
Beraz, indigenak dira benetan, ezta?
Lehenak dira, beti hitz egiten da euskara misteriotsuari buruz,
nondik datorren eta hori guztia.
Jakina, bai hemengo Euskal Herrian, bai mendien bestaldean, Espainiako aldean,
hitz egiten duten hizkuntza
ez dator ezagutzen den Europako beste hizkuntzaren batetik, ezta?
Aditu batek bi teoria bitxi zituen eta beste batek aurka egin zion.
Baina bi dira euskarari buruz inoiz entzun ditudan teoriarik sinesgarrienak.
Lehenak zioen lurreko parasiduko hizkuntza zela.
Benetan?
-Eta bigarrenak... -Agian hala da, auskalo.
Deabruaren hizkuntza zela. Beraz, aukera zure esku.
Edonola ere, aspalditik daude hemen.
Badakigu inork baino gehiago daramatela Europan.
Iraganaz harro daude,
orainak ez ditu izutzen
eta ez dira etorkizunaren beldur.
Esaldi ederra da hori, Lael.
Bat nator esandako bi herenekin.
Ez dira etorkizunaren beldur,
eta hori inbidiagarria da,
gehienok izutzen gaituelako.
Orainak izutzen ez dituen herri zibilizatu gutxi daude.
Eta barkatu, baina ez dut uste euskaldunak erabat zibilizatuak direnik,
hitzaren zentzu hertsienean.
Zibilizazio hitzak, definizioz, hiri-kultura esan nahi du
eta hemen ez dago halakorik.
Baina nire eztabaidaren muina honakoa da:
ez dakit nola esan dezakezun iraganaz harro daudela,
Europako zaharrena da, bai,
baina bertan egon besterik ez dute egin,
ez dituzte gauza asko burutu.
Iraganaz harro egoteko beharrezkoa da
piramide bat eraikitzea edo liburutegi erraldoi bat edukitzea.
Duintasunak esanahi ugari izan ditzake.
Harrokeria edo zurruntasuna adieraz dezake.
Euskaldunen duintasunean ez dago zurruntasunik,
baina agian bai formalitatea.
Soilik oso ondo ezagutzen zaituzten arte.
Beraientzat oso garrantzitsua da burujabetasuna,
benetako burujabetasuna, euskaldun oro bere buruaren jabe da.
Zati bat ematen diote munduari,
oso abegitsu, zati bat herri honi.
Eta zati bat familiari.
-Familia oso garrantzitsua da. -Izugarri.
Unitate nagusia da, ezta? Herriaren beraren gainetik.
Espainiako mugatik oso hurbil gaude eta
jakina denez, Espainian duela gutxi arte
eta hein batean oraindik ere,
emakumeak etxean giltzapetuta eduki dituzte.
Hemen ez, saiatu euskal emakume bat giltzapetzen!
Bikain aritu ziren gudan, okupazioan, garai zail orotan.
Emakumeak apartak izan ziren.
Maddi andereñoa...
Ezagutzen dut, jatetxe txiki baten jabea da.
Andere txiki maitagarria.
Espainiako mugaren alboan dagoen jatetxea da,
neska miragarria da eta jatetxea ere nahiko ona.
Ondo jaten da, alemanek ere bazekiten
eta bertara joan ohi ziren gudan.
Aleman mordoa.
Bai mordoa, eta bitartean Maddi andereñoak
abiadoreak eta errefuxiatuak ezkutatzen zituen.
Mordoa zeuzkan sotoan
eta gurutzatzen laguntzen zien.
Eta goian alemanak ondo pasatzen.
Behin jatetxeko bisita-liburua ikusi nuen
eta izen alemanez josita zegoen.
Herr Hautmann eta abar.
Liberazio egunean guztiak tatxatu zituen
arkatz batekin, amorruz.
Arkatza hartu eta...
Oso ausarta izan zen, emakumeak ausartak dira.
Baina nik zerbait esan nahi nuke
euskal gizonaren kuraiaren alde.
Hona nire laguna, Gabriel Lamague.
Altzairuzko hortzak ditu.
Benetakoak alemanek izorratu zizkioten.
Mutiko atsegin hau bere semea da: Jean-Pierre.
Argazkiko adina zeukanean, alemanek atxilotu egin zuten.
Hainbat egunez eduki zuten, torturatu,
bere aita hilik zegoela esan... denetarik.
Izenak eta ekintzak nahi zituzten.
Jean-Pierre txikiak bazekizkien, baina ez zuen ezer esan.
Euskaldunek ez dute salatzen.
Lamague jaunak
nahiko luke semeak urtebete ematea etxe ingeles edo amerikar batean.
Adin beretsuko mutiko bat etor liteke hona.
Jende atsegina dira.
Zoragarria da hemengo aita batek hori nahi izatea,
euskaldunak hain kontserbatzaileak izanik,
semea tarte batez atzerrian bizitzea beste persona batzuekin, alegia.
Hara, hemen gaude berriz, hasi ginen mugan.
Ez da euskaldunen kontua soilik,
inork ez du maite nazioa banatzen duen muga bat.
Nazioek muga hori aldatu nahi izaten dute.
Uste dut herritarrek beraiek aldatuko dutela.
Mendekoste egunean horixe bera gertatzen da,
oraintxe gertatzen ari da.
Bai, hesiak eta mugak hautsi dira,
jendea aske da.
Gaur pasaporterik gabe mugitu ahalko dira, nahi dutena hara-hona garraiatu,
noranahi.
Jai handi baten antzekoa da.
Ez zait ospatzeko arrazoi hoberik bururatzen.
Ospakizun on guztiak suekin bukatzen dira.
Eta hemen, Euskal Herrian, su mota bereziak dituzte, noski.
Hemen guztia da berezia.
Ikusten ari zareten gauza zoragarri horri
"Toro de Fuego" deitzen diote, zezensuzkoa.
Zezen itxurakoa da eta hainbat su artifizial ditu inguruan.
Gizonak barruan sartu, eta lasterka dabiltza kaleetan,
suak noranahi botaz, baita jendearen aurpegira ere.
Mirari batengatik edo,
ez dirudi inor zauritzen dutenik.
Hara, garaia da agur esateko
eta oraingoan, bukaera euskaldun batekin egin nahi dut.
Hala bukatzen dira euskal istorioak.
Gogor samarra da,
ez da oso sentimentala, errealista da, oso euskalduna, alegia.
Euskal kontakizun baten bukaeran
ez dute esaten "eta betiko zoriontsu bizi izan ziren".
Hemen ez, hemen zera esaten dute
"bada, zoriontsu bizi baziren,
zoriontsu hil ziren".
Azpitituluak: Garazi Arrula, Danele Sarriugarte