MUNDUAN ZEHAR
ORSON WELLESEKIN
Hemen Orson Welles kameraren atzean
Europako gailur urrun batean kokatu dugu kamera gaurkoan:
Euskaldunen lurraldean.
Kamera mugan bertan jarri dugu.
Han Nafarroako Erresuma zaharra dago
eta hor, Behe-Pirineoak itsasorantz hurbiltzen diren tokian, Frantzia.
Guardia asko daude oraindik hemen
eta Espainiako gerraren ondotik muga luzez itxi zuten
Altzairuzko Ohial txiki bat egiteko.
Bakean ala gudan hemen goian bizi direnentzat
muga teorikoa izan da beti.
Espainia eta Frantziako gobernuen teoria,
beraien ofizialak baitabiltza inguruotan.
Hemengoak ez dira ez frantziarrak ez espainiarrak,
euskaldunak dira.
Beste erresuma eta errepubliken gorabeherek ez diete hori ahantziarazi.
Eta euskaldunak dira euskaldunak direna.
Tira, zer da euskaldun bat?
Ongi dakigun bakarra da, zer ez den.
Frantziarra edo espainiarra ez izateaz gain
ez da mediterraneoa, ez alpinoa, ez magyarra, ez zelta
ez germaniarra, ez semita, ez eskandinaviarra.
Izatez, arioa ere ez.
Inork ez daki zeintzuk ziren bere arbasoak.
Beraien ustez, Adan eta Eva euskaldun petoak ziren.
Haien egoera Amerikako indiarren antzekoa da, aborigena da.
Europan zegoen beste europarrak iritsi zirenean.
Bere hizkuntza arraroan mintzo da oraindik
jatorri ezezaguna duen horretan.
Hantxe, Franco jeneralaren menpeko Euskal Herriko zatian,
hizkuntza hau legez kontrakoa da,
Espainian mintzatzea traizioa da.
Euskaldunak beti izango dira euskaldun,
hizkuntza pixkat gehiago erabiltzen da Espainiako aldean.
Aditzen duguna ez da euskarazko elkarrizketa
edo guda abestia,
dei moduko bat da, seinale bat
Frantziatik Espainiara abesten dena eta usoekin zerikusia duena.
Horra usoak.
Uso horiek kontrabando ibilbidearen gainetik ari dira hegan,
urtero bezala.
Egunero ehunka pertsonek egiten dute kontrabandoa.
Ez dakit zenbat uso dagoen hor goian.
Baina kontrabandoa hemengo industria handiena da
uso garaietan izan ezik.
Usook ingelesak eta alemanak dira, txukunak eta metodikoak
eta urtero agertzen dira mugan
tenore honetan, hemen bertan.
Bi aldeetako euskaldunek
elkarlan guztiz legez kontrako eta harmonikoan
harrapatzen dituzte.
Harrapatu da hitza, usoei ez zaielako tiro egiten.
Errifle hotsa soinu efektua da
makileko ohialaren bidez sortua.
Munizioa aurrezten da
eta usoari sinetsarazi benetan ari zaizkiola tiroka.
Halaber, egurrezko disko horiekin
zapelatzak segika dituela sineztarazten zaio.
Uso taldea inguratua izaten ari da, besterik ez.
Konplexutasun eta edertasun goreneko maniobra,
Frantzian hasi eta Espainian amaitzen dena,
non txoriak zerutik arrantzatzen diren,
arrainak bailiran.
Asmakizun euskalduna da,
bale-ehiza bezala.
Munduko izaki handiena txalupa batetik
arpoiarekin ehizatu zitekeela
kostalde honetako euskaldunei otu zitzaien.
Eta ezin txapela ahantzi.
Euskaldun bakoitzak txapela berrasmatzen du
janzten duen bakoitzean.
Angeluak ezin konta ahalakoak dira
makurduraren aldaera indibidualak, mugagabeak.
Haien ohiturak dituzte, eta jantziak, noski.
Eta haien musika eta dantzak,
Eta are garrantzitsuago, haien jokoa dute: "pelote".
Kamerek pilota-joko horri erreparatzea nahi dut.
Pilota da izen orokorra, baina modu askotara deitzen diote:
frontoia, “jai alai” izenarekin ezagutzen duguna...
Aldaerak dira,
guztiak jokatzen dira horietakoren batean,
behar duzun guztia pilota eta horma dira.
Eta odol euskaldun pixka bat zainetan.
Hara, nik ez dut halako ezer, ez naiz pilotaria
baina munduko txoko hau estimatzen dut,
eta nolabait horri lotuta nago.
Ikusi eta entzun duzuen orkestra horri
“estudiantina” deitzen zaio.
Espero dut ongi ahoskatzea.
Nerabe talde bat da,
Euskal Herriko herritxo batean elkartu eta musika ederra egiten dute.
Eta, hara non, gitarra jotzen duena laguna dut,
11urteko amerikarra berehala ezagutuko dugu.
Bazen gizon bat Euskal Herria nik baino gehiago maite zuena,
biziki maite ere, luzaroan bertan bizi izan baitzen.
Ni bisitan etorri naiz, haren familia bisitatzera.
Charles Wertenbanker idazlea da, nire lagun mina, gizon aparta,
duela gutxi hil zen, eta bere familia ikustera etorri naiz.
Jakina, egin nuen lehenengo gauza
haren 11 urteko semea bilatzea izan zen, Chris.
Lehentxeago ikusi duzue gitarra jotzen.
Eskolara joan nintzaion bila, eta eskola bukatu zenean,
lasterka atera ziren haurrak eskolatik,
eta kaleetatik garrasika abiatu ziren zuzenean pilotalekura.
Chis, zatoz hona! Aizu, Chris!
Kaixo.
Zer moduz? Zertan ari zara?
-Pilotan jokatzen. -Pilota?
A zer aldea beisbolarekin!
Mutil amerikar bat zer eta pilotan...
Jokoaren arauak ere ez dakizkit nik! Txapelduna zu zara?
-Ez. -Ez?
Eta nor da ba? Aurkeztu.
Beñat!
Beñat, zure laguna da.
-Kaixo, Beñat, bonjour. -Bonjour.
Hara, talde honetako txapelduna bazara, Beñat,
gazte-gaztetatik hasiko zinen. Galdeiozu.
Hiru urterekin.
Hara, adin guztietako jendea aritzen da honetan,
artzainak, mendian ibiltzen direnak, kontrabandistak...
Arrantzaleak ere, itsasoan arrantzan luze egon eta gero,
heldu bezain laster pilotalekura etorri eta jokatzen hasten dira.
Bai, esan dezakegu euskalduna pilota besapean sortzen dela.
Hara, arrantzaleak ontzitik kanpo,
meza esaten bukatu berri duten apaizak,
mendian ibili diren artzainak
eta kontrabandistak, tokiko ekonomiaren gakoa...
Guztiak aritzen dira pozarren joko bizi honen bueltan.
Antza denez, erromatarren okupazioa baino lehenagokoa da,
eta kondairak dioenez, lehenengo partida
Edengo lorategian jokatu zen, pilotarik ezean sagarrari joz.
Badut galdera bat Chrisi egiteko, gereziondotik jaitsi aurretik.
Jendeak zera galdetu izan dit:
jokalariek dirua irabazten dute pilota jokoan?
Profesionalek bai, hala uste dut, eta ikusleek apustu egiten dute.
Eman gerezi bat, gose naiz-eta!
Eta beno, joko hau "gran chistera" deitutakoa da,
ikusten ari garenaren izen ofiziala. Kaixo Chris.
Kaixo.
Nor da horko pilotari apart hori, Chris?
Ah, Bixen Garriz da.
Hemengo onena da.
Onena? Frontoi honetan ondoen jokatzen duena da beraz?
Ez, bigarren onena da. Baina berak irabaztea nahi dut.
Nor da besteen artean onena?
Paul Henry.
Ah bai, ezagutzen dut.
Bai, drogeriakoa.
Drogeriakoa?
-Burdindegikoa. -Burdindegikoa bai, han izan gara.
A ze abiadura hartzen duen pilotak, ezta?
Ziztu bizian dabil, nire alboan jotzen duenean ikaratu egiten naiz.
Jendea jotzen du batzuetan.
Bai, badakit. Entzuna dut behin batean pilotaz nahita jota hil zutela.
-Ah bai. -Nor izan zen?
Pierre Kein.
-Jokalari ospetsua zen ezta? -Bai.
-Pilota polizia buruari bota omen zion. -Bai.
Polizia buruak atxilotu egin nahi zuen eta
halako batean jokatzen ari zela pilota bota eta bertan hil zuen.
Joko ederra da, ezta ba?
Beno, ez dago gaizki, baina turistentzat da.
Tira Chris,
ez didazu esango joko hau turistentzat jokatzen dutela, ezta?
Bai jauna. "Joko-garbia" askoz ere gehiago atsegin dute.
-"Joko-garbia" "gran chistera" baino gehiago? -Bai.
-Zergatik? -Ba, zera.
Honen antzekoa da "joko-garbia", ezta?
Bai, baina zestoa laburragoa da eta pilota azkarrago mugitzen da.
Beraz, zestoa laburragoa denez, jokoa azkarragoa da.
Beno ba, gero "joko-garbia" ikustera joango gara.
Pilota eta horma, horiexek dira oinarriak.
Hemengo horma hau da, hain zuzen ere,
pilota jokatzea debekatuta dagoela ipintzen duen bakarra.
Baina ez dirudi debekua oso serio hartzen dutenik.
Frantsesez idatzi beharrean euskaraz idatzi izan balute,
agian errespetatuko lukete.
Jokatzeko euskal eskubideaz baliatu besterik ez dute egiten,
pilotan egin nahi dutenean.
Gainerakoak euskal eskubidez baliatzen diren bezalaxe.
Izan ere, legeekiko errespetu handia dute euskaldunek
frantsesez idatzitako oharra serio hartu ez arren,
eta lanbide zaharra den kontrabando arriskutsu
eta gogorrean aritzen diren arren.
Euskaldunek diotenez, idiari adarretatik eta gizonari hitzetatik.
Honelakoxea da euskaldunaren hitza.
-Chris! -Bai!
Ohorezko euskalduna zara, zer moduz zabiltza pilotan?
Ez naiz oso ona.
Baina pilotan diharduzu, zergatik ez zara ona?
Soilik 7 urte daramatzat hemen.
7 urtek ez zaituzte pilotari egiten.
Pilotari izateko euskaldun jaio beharra dago.
Bai.
5 urteko ume horiek ongi ari dira.
-Gazteagotan ere hasten dira. -Bai?
Horietako bat oso ona da, nola deitzen da?
Robert.
-Eta zein da taldeko umoregilea? -Jean-Louis, bere lagun minena.
Umeak ukabilekin ari dira, hori jokoaren izena: eskukoa.
Nagusitan pilota askoz gogorragoa erabiliko dute.
Euskaldun oro pilotaria dela esan dugu, baina ez da egia.
Neskak txingoan aritzen dira, jolas ezin nazioartekoagoa.
eta ondoren fandangoari heltzen diote.
Gizonak maila mantentzen saiatzen dira.
Robert txikia gogoratzen, gure 5 urteko txapelduna?
Elkarrizketatzea onartu du, pilotaz mintzatzeko.
-Egun on, Robert. -Egun on.
Nortzuk dira zure lagunak?
Jean-Louis, Martin,
Philippe eta Jean-Bernard.
Zer da eskuan duzuna?
Pala.
Pala dela diosku.
-Gogoko duzu jokatzea? -Bai, jauna.
Eskolan egon zara?
Bai, jauna.
Zer egin duzu eskolan?
Idatzi.
Eskolaz galdetu diot eta esan dit idazten aritu dela.
Zer idatzi duzu?
Idatzitakoaz galdetu eta efe erantzun dit.
Txapeldunak erakustaldi txikia eskaini beharkoa liguke.
Erakutsiguzu!
Beste eskuarekin.
Eskuz aldatzea oso garrantzitsua da jokoan.
Bestearekin.
Bai, jauna.
Mila esker, bikain!
Tenis txapeldun asko euskaldunak dira
pilota prestakuntza ezin hobea da eta.
Borotra tenis txapelduna kasu, inguruotan jaio zen
munduko txapelduna izan zen duela 25 urte
eta Frantziakoa orain gutxi.
Haren esanetan, pilotak gauza asko irakatsi zizkion,
adibidez, oinak nola mugitu.
Eta txapeldunez ari garenez,
argi dago Robert txapeldun handia izango dela.
Jaioterriaren arabera, etorkizuneko txapeldunak
saski handiarekin edo
"joko-garbi"ko txikiagoarekin arituko dira.
Horra hor, Chrisen gogokoena.
"Joko-garbi"k zer esan nahi du?
Joko garbia esan nahi du eta hobea dela uste dute.
Garbiagoa? Egiazkoagoa, agian zaharragoa ere, ezta?
Hala esango nuke.
Askoz azkarragoa da,
saskia motzagoa delako.
Uste dut garai batean fruta edo arrain saskia izango zela
eta lehen jokalarietako batek eskuan lotu zuen.
Ikusten ari garena pilota bezain garrantzizkoa da:
fandangoa.
Hor dantzan dabilena lehen ikusi dugun pilotaria da, ezta?
Bai, Bixent Arritz.
Eta berarekin dagoena beste pilotari bat da?
Ez, zapatagilea da eta zenbait neska.
Nor ari da musika jotzen?
Harakina, okina eta buxiagilea.
-Benetan? -Bai!
3 musikariak: harakina, okina eta buxiagilea dira.
Oinen mugimendua zoragarria da.
Batzuetan ardo baso baten inguruan aritzen dira.
-Ardoa isuri gabe? -Bai.
Eta oraindik fin dabilen andre zahar hori zein da?
Kakahuete saltzailea da.
-Herriko kakahuete saltzailea. -Bai.
Igandea denez, jendea elizatik dator.
Kuriosoa da Euskal Herriko elizetan
emakume eta gizonak banatuta esertzea.
Bai, gizonak goian eta emakumeak behean.
Nik dakidala, sexuak banatzen dituen eliza bakarra judua da.
Juxtu alderantziz.
Inguruotan bada pilota mota ezagun bat, eskukoa.
Apaiz hau nahiko ezagun bihurtu zen,
errefuxiatuei muga zeharkatzen lagundu zielako.
Haurrak ziren eta senideak zituzten zain, baina ez zuten bertan gelditu nahi izan
eta Aita Ibarberuk bizkarrean ekarri zuen txikiena
ohiko kontrabando ibilbidetik eta etxera iristean,
pilotan aritu zen disimulatzeko.
Gizon aparta.
Haurrak gelan zituen eta zuen iritzia gora-behera,
ziur Aitak fede onez egin zuela
eta ezin uka pilotari ona denik.
Kamera esku horretara hurbilduko dugu.
Diotenez, euskaldunen eskubia ezkerra baino handiagoa da
-hezur bat gehiago dutelako. Egia ala kondaira? -Kondaira.
Lurralde hau kondairaz beteta dago,
asko pilota eta pilotarekin lotuta.
Harrigarriki, batzuk egiazkoak dirudite.
Peccaine oinutsik jokatzen zen pilotariak, txapelketa bat irabazi zuen
lurra beiraz estalita egon arren.
Gizon gogorra.
Emaztea ere aski gogorra omen zuen
eta buruhausteak sortzen zizkion.
Behin etxera 8 egun berandu heldu zen
Eta emaztea mutu zegoen, ez zion ezer esaten.
Ohean etzanda zegoen, geldi
eta gizonak gabon esan zion eta emazteak ezer ez.
Zer gertatzen zaizu? Erantzunik ez.
Ez zaude ongi? Erantzunik ez.
Peccaine herriko apaizaren bila joan zen
eta hark azken igurtzia eman zion emazteari.
Istorio horrek senar asko poztuko ditu.
Ikusten duguna errebotea da.
Joko zaharrena da, ezta?
Baita ikusteko zailena ere, elementu ugari dituelako.
Saski bat eta larruzko eskularruak daude.
-Zertarako da eskularrua, Chris? -Giza sareak dira.
Eta erdian dagoen gauza hori, sakelariak darabilena?
Hori "bota-harri" deitzen da.
-Zer? -"Bota-harri" .
Eskerrak argitu didazun.
Pilotarekin bertan bote egin eta hormara bidaltzen dute.
-Nola zenbatzen dira puntuak? -Tenisean bezala.
Aditzen duguna, soinu miragarri hori,
zenbatzailea da.
Puntuak abesten ditu, tenisean ez dago halakorik.
Soinu ederra dela uste dut,
tenisa ere hobetuko litzateke jendeak puntuak abestuko balitu.
Beste zerbait ere maite dut Peccainengan.
Txapelketa bat jokatu behar zuen
bestaldeko espainiar euskaldun talde baten kontra.
Baina gaixo jarri zen, tifusa hartu zuen.
Medikuei esan zien jokatu behar zuela,
baina hiltzen ari zen. Zera galdetu zien:
Bada partidaren berririk?
Ezetz erantzun zioten.
"Pena da ba" esan zuen,
"nola bukatu den jakin nahi nuen".
Eta azken hatsa hartu eta hil egin zen.
Chris,
nola deitzen da jotzen ari zaren abestia?
Haurrak ikas zazue.
Euskal kanta ezaguna da lehenago ere entzun dugu.
Nola dio?
Haurrak ikas zazue eskuaraz mintzatzen,
ongi pilotan eta oneski dantzatzen.
Hori euskaraz, ingelesera itzul dezakezu?
Haurrak ikasi euskaraz mintzatzen,
ongi dantzatzen eta pilotan jokatzen.
Haurrak ikasi euskaraz mintzatzen,
ongi dantzatzen eta pilotan jokatzen.
Gogoan dut Chrisen aitak esan zidala,
hil baino hilabete batzuk lehenago,
Euskal Herrian igaro zituen urteetan zoriontsu izan zela,
baina damu zela lehenago etorri ez zelako,
haurtzaroko urte batzuk hemen igaro
eta abestian esandakoak ikasi ez zituelako.
Euskaraz mintzatu,
fandangoa dantzatu eta pilotan jokatu.
Badirudi Chris ondo baino hobeto ari dela.
Hara, hemen gaude berriz, hasi ginen mugan.
Ez da euskaldunen kontua soilik,
inork ez du maite nazioa banatzen duen muga bat.
Nazioek muga hori aldatu nahi izaten dute.
Uste dut herritarrek beraiek aldatuko dutela.
Mendekoste egunean horixe bera gertatzen da,
oraintxe gertatzen ari da.
Bai, hesiak eta mugak hautsi dira,
jendea aske da.
Gaur pasaporterik gabe mugitu ahalko dira, nahi dutena hara-hona garraiatu,
noranahi.
Jai handi baten antzekoa da.
Ez zait ospatzeko arrazoi hoberik bururatzen.
Ospakizun on guztiak suekin bukatzen dira.
Eta hemen, Euskal Herrian, su mota bereziak dituzte, noski.
Hemen guztia da berezia.
Ikusten ari zareten gauza zoragarri horri
"Toro de Fuego" deitzen diote, zezensuzkoa.
Zezen itxurakoa da eta hainbat su artifizial ditu inguruan.
Gizonak barruan sartu, eta lasterka dabiltza kaleetan,
suak noranahi botaz, baita jendearen aurpegira ere.
Mirari batengatik edo,
ez dirudi inor zauritzen dutenik.
Hara, garaia da agur esateko
eta oraingoan, bukaera euskaldun batekin egin nahi dut.
Hala bukatzen dira euskal istorioak.
Gogor samarra da,
ez da oso sentimentala, errealista da, oso euskalduna, alegia.
Euskal kontakizun baten bukaeran
ez dute esaten "eta betiko zoriontsu bizi izan ziren".
Hemen ez, hemen zera esaten dute
"bada, zoriontsu bizi baziren,
zoriontsu hil ziren".
Azpitituluak: Garazi Arrula, Danele Sarriugarte